ΓΙΑΤΙ ΟΧΙ ΟΙ ΕΚΛΕΚΤΟΙ;

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 14 Μαΐου 2021

Η ποικιλία των ανθρώπων είναι απεριόριστη. Γι΄ αυτό, τους κατηγοριοποιούμε. Το τι είναι ο καθένας, είναι αυτό που νοιώθει ο ίδιος πως είναι (νοητό Εγώ). Οι άλλοι όμως τον ταξινομούμε ανάλογα με το πώς φαίνεται και ενεργεί (αισθητό και κοινωνικό Εγώ). Ωραίος ή άσχημος; Πλούσιος ή φτωχός; Καλός ή κακός; Δίκαιος ή αμαρτωλός; Έξυπνος ή βλάκας; Και πολλές άλλες διαιρέσεις που έχουν σημασία. Όλα αυτά είναι αποτελέσματα αφενός της φτιαξιάς του καθενός, με κυρίως κληρονομική προέλευση, και της παιδείας του, με κυρίως κοινωνική προέλευση· και, φυσικά, του ίδιου του εαυτού του, που μεριμνά να αντισταθμίσει μια ανεπιθύμητη κληρονομικότητα και να επιλέξει την παιδεία του. Ακόμη κι έτσι όμως, η διαίρεση δεν είναι στεγανή. Ο ίδιος άνθρωπος άλλοτε συμπεριφέρεται σα δίκαιος και άλλοτε σαν αμαρτωλός. Ωστόσο, στατιστικά, κάποιοι συνήθως φέρονται σαν καλοί, έξυπνοι κοκ και, σπανιότερα, αντίθετα. Θα μπορούσαμε πάντως να φαντασθούμε ένα δείκτη που να συνδυάζει όλες τις επιθυμητές ιδιότητες του ανθρώπου, να είναι καλός καγαθός, δηλαδή άριστος. Και θα μπορούσαμε να εντάσσουμε στην καλοκάγαθη κατηγορία εκείνους που συνήθως συμπεριφέρονται ανάλογα. Αυτοί λοιπόν είναι οι Άριστοι.

Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι το καλύτερο πολίτευμα είναι η μοναρχία, με την προϋπόθεση ότι ο μονάρχης έχει θεϊκές ιδιότητες, “σπερ θεν ν νθρώποις εκς εναι τν τοιοτον“. Κι επειδή αυτή η προϋπόθεση είναι αδύνατο να υφίσταται, απορρίπτεται τελικά η μοναρχία ως το βέλτιστο πολίτευμα.

Λογικά, η επόμενη σκέψη είναι ότι το καλύτερο πολίτευμα είναι μια ολιγαρχία των αρίστων, όπως ορίσθηκαν παραπάνω. Θα μπορούσαμε να συμφωνήσουμε ποιες είναι οι επιθυμητές ιδιότητες του “αρίστου”. Εναλλακτικά, αφήνεται καθένας να αποφασίσει μόνος του για τα χαρακτηριστικά του. Πώς θα γίνει λοιπόν η επιλογή εκείνων που εμπίπτουν σ΄ αυτή την κατηγορία; Έχω γύρω μου πάνω από 7 δισεκατομμύρια ανθρώπους, ή, έστω, στο κράτος μου 10 εκατομμύρια. Είναι αδύνατο να τους γνωρίζω, για να επιλέξω μεταξύ τους τούς αρίστους. Χρειάζεται επομένως μια προεπιλογή. Κάποιοι, τους οποίους εμπιστεύομαι, διαλέγουν πολύ λίγους και μας τους παρουσιάζουν σε μια λίστα με ελάχιστες επιλογές. Και καθένας μας αποφασίζει και σταυρώνει όποιον θεωρεί άριστο. Έτσι σχηματίζεται μια ομάδα εκλεκτών. Ε, αυτούς δέχομαι σαν άρχοντες, να έχουν την εξουσία να αποφασίζουν ποια είναι η μέση βούληση όλων και να εφαρμόζουν νόμιμα ακόμη και βία, για να ενεργούν όλοι σύμφωνα με τη μέση βούληση του συνόλου. Ιδανική ολιγαρχία. Στα σύγχρονα χρόνια ονομάζεται ρεπούμπλικα, από τη Ρωμαϊκή res publica. Μπορεί φυσικά να υπάρχει και μια μεσοβέζικη κατάσταση σε συνδυασμό με μοναρχία η οποία περιορίζεται στο να συντονίζει τις εξουσίες, όχι να παίρνει ο μονάρχης τις αποφάσεις. Αυτές είναι οι σύγχρονες μοναρχίες που είναι 6 από τις 27 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Βέλγιο, Δανία, Λουξεμβούργο, Ολλανδία, Ισπανία, Σουηδία).

Το σύστημα που περιγράφεται φαίνεται τέλειο. Έχει την έγκριση των πολιτών, αφού αυτοί ψηφίζουν τους άρχοντές τους και εμπειρικά έχει αποδειχθεί εξαιρετικά αποτελεσματικό, ίσως το πιο αποδοτικό, οικονομικά τουλάχιστον, από όλα τα συστήματα. Με παραλλαγές επικρατεί σε όλο τον κόσμο και παγκόσμια έχει επιτευχθεί παράταση του προσδόκιμου επιβίωσης, έχουν μειωθεί οι θάνατοι από λιμό, από λοιμούς, ο αναλφαβητισμός και οι παγκόσμιοι πόλεμοι με τον τελευταίο πριν από 80 χρόνια περίπου. Και όμως, οι άνθρωποι δεν φαίνονται να ευδαιμονούν. Κι αυτό διότι η ευδαιμονία είναι προσωπική υπόθεση του καθενός και στηρίζεται στο ότι αυτός μόνος του ορίζει το σκοπό του και τον επιδιώκει, περιοριζόμενος μόνο στο μέτρο που δεν εμποδίζει την επίτευξη του σκοπού άλλων. Και η πολιτεία των εκλεκτών φαίνεται να είναι ασύμβατη με αυτό το στόχο.

 Το σύστημα σημαίνει ότι κάποιοι προεπιλέγουν τους “αρίστους” από τους οποίους εμείς θα ψηφίσουμε τους άρχοντές μας. Αυτοί οι κάποιοι όμως δεν μπορούν να είναι άλλοι από τους συνασπισμένους συγκεκριμένων συμφερόντων, δηλαδή τα κόμματα. Και οι άριστοι, με την προεπιλογή τους, παύουν αυτόματα να είναι άριστοι. Είναι υποχρεωμένοι να ενεργούν όχι όπως τους υπαγορεύει η συνείδηση, ή η παιδεία τους, που τους καθιστά αρίστους, αλλά όπως τους επιβάλλει το κόμμα που τους έχει προεπιλέξει. Αν πάψουν να πειθαρχούν, διαγράφονται από το κόμμα και αποκλείονται από την εξουσία. Έτσι, αριστεία και ολιγαρχία γίνονται ασύμβατες μεταξύ τους. Δεν έχει άδικο ο Αριστοτέλης που χαρακτηρίζει το σύστημα αυτό επικίνδυνο: “χει δ κα περ τν αρεσιν τν ρχόντων τ ξ αρετν αρετούς πικίνδυνον“. Είναι επικίνδυνο όχι μόνο διότι οι προεπιλεγμένοι αιρετοί (ή “εκλεκτοί”) δεν μπορούν να ενεργούν ως άριστοι, αλλά και διότι δημιουργεί την ψευδαίσθηση πως είναι. Υπάρχει εναλλακτική λύση;

Κατ΄ αρχήν οι τρείς εξουσίες, η εκτελεστική ή κυβέρνηση, η νομοθετική δηλαδή δημοψήφισμα ή βουλή, και η δικανική, μπορούν να διαιρεθούν σε δύο κατηγορίες. Είναι αφενός εκείνες που απαιτούν από τους άρχοντες ειδικές γνώσεις και πείρα. Τέτοιοι είναι οι αστικοί και διοικητικοί δικαστές, που συγκρίνουν μια επίμαχη πράξη με τους ισχύοντες νόμους, τους οποίους πρέπει να γνωρίζουν, και οι κυβερνήτες, πρωθυπουργός, υπουργοί, που πρέπει να έχουν γνώσεις και εμπειρία καθένας στον αντίστοιχο τομέα του και διοικητικές ικανότητες. Είναι αφετέρου, εκείνες για τις οποίες αρκεί εντιμότητα και κοινός νους: οι ποινικοί δικαστές που συγκρίνουν ένα άτομο με μια παράνομη πράξη, αν τη διέπραξε ή όχι· άρα δεν χρειάζεται να έχουν νομικές γνώσεις. Επίσης και οι νομοθέτες που συγκρίνουν μια κυβερνητική πρόταση αν είναι σύμφωνη με τη βούλησή τους που μόνον οι ίδιοι γνωρίζουν. Σε μια μικρή πολιτεία, αυτό γίνεται καλύτερα με την εκκλησία του δήμου (δημοψήφισμα), που αποτελείται από το σύνολο των πολιτών. Για μεγαλύτερες πολιτείες όμως, πιο πρακτική είναι η τυχαία δειγματοληψία των πολιτών, με κλήρωση, όπως γίνεται με τους ενόρκους. Αυτό το σύστημα ονομάζεται δημοκρατία. “Λέγω  δ΄  οἷον  δοκεῖ  δημοκρατικὸν  μὲν  εἶναι  τὸ  κληρωτὰς  εἶναι  τὰς  ἀρχὰς, τὸ  δ΄  αἱρετὰς  ὀλιγαρχικὸν” (Αριστοτέλης). Στατιστικά 5% των πολιτών είναι διαφορετικοί (2,5% άριστοι, 2,5% χείριστοι). Άριστοι λοιπόν θα είναι 2,5% στο κληρωμένο δείγμα της βουλής. Οι χείριστοι στην ολιγαρχία δεν μπορούν να αποβληθούν, διότι είναι εκλεγμένοι, και η βούληση του λαού είναι αμετάκλητη, ενώ στη δημοκρατία μπορούν, αφού είναι κληρωμένοι. Εξάλλου, οι άριστοι στην ολιγαρχία δεν μπορούν να εξακολουθούν να συμπεριφέρονται άριστα αφού η εξουσία τους εξαρτάται από το κόμμα τους. Η δημοκρατία που περιγράφηκε, με την ολιγαρχική δομή κυβέρνησης και ενμέρει δικαιοσύνης μειώνει το ενδεχόμενο εκφύλισης του πολιτεύματος σε ολοκληρωτισμό ή οχλοκρατία, που είναι συχνές εκτροπές σε όλα τα πολιτεύματα.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s