Αμοιβή πνευματικού μόχθου

Αμοιβή πνευματικού μόχθου_2Αμοιβή πνευματικού μόχθου_1

Το αισθητό και το κοινωνικό Εγώ διακινούν ενέργεια. Όταν καταναλώνουν χρήσιμα και αθροίζουν άχρηστα πιο γρήγορα από όσο αποκαθίστανται κουράζονται. «Βίος ἀνεόρταστος, μακρὰ ὁδὸς ἀπανδόκευτος» διαπίστωνε ο Δημόκριτος και θεσμοθετούσε ο Μωυσής με το Σάββατο. Ο εγκέφαλος που νοεί καταναλώνει μεγάλη ποσότητα ενέργειας, ίδια είτε εργάζεται είτε όχι. Από τις πνευματικές λειτουργίες μας, μόνον η προσοχή καταπονείται.

Τα προϊόντα του αισθητού και κοινωνικού Εγώ, ως μορφές ενέργειας, μπορούν να μετρηθούν και αποτιμηθούν. Τα πνευματικά έργα όμως, δημιουργίες του νοητού Εγώ, ανακύπτουν από φαντασία και έμπνευση. Επεξεργασμένα με γνώση και λόγο, δεν καταναλώνουν ενέργεια για να παραχθούν, ώσπου να εκδηλωθούν με σωματικές δραστηριότητες. Πώς θα αποτιμηθούν;

Είδαμε το κόστος ως ενέργεια που αναλώθηκε από το δημιουργό των έργων. Η τιμή όμως επηρεάζεται και από την αξιολόγηση των αποδεκτών τους. Όποιος διψάει στην έρημο πληρώνει οσοδήποτε για λίγο νεράκι. Πληρώνει ο καταναλωτής, ανάλογα με τις ανάγκες του. Οι ανάγκες των αποδεκτών της σωματικής και της κοινωνικής δημιουργίας είναι ενέργεια και, επομένως, μετριόνται. Οι πνευματικές ανάγκες όμως του νοητού Εγώ, δεν αποτιμώνται. Πόσο έντονη είναι μια ευχαρίστηση, μια δυσαρέσκεια; Δεν μετριέται σε κιλά, βατώρες ή ευρώ. Ωστόσο, οι νοητές ανάγκες συχνά κυριαρχούν πάνω στη ζωή μας. Η έμπνευση, επιστημονική και καλλιτεχνική, δεν είναι ενέργεια. Δεν αποτιμάται. Ούτε σα μόχθος ούτε σαν ανάγκη. Η τιμή της μπορεί να αναδειχθεί σε απροσδιόριστο χρόνο. Η περισσότερο επικερδής επένδυση που έχει γίνει στην Ελλάδα ήταν ο «άχρηστος» Παρθενώνας. Μετά 2500 χρόνια τεράστιος αριθμός τουριστών πληρώνουν τη χώρα μας, για να δουν το ερείπιο που κάποτε ήταν ένα αριστούργημα προβαλλόμενο στο μαγευτικό Αττικό ουρανό. Η απλή εξίσωση E=mc2 έδωσε τη νίκη στους Αμερικανούς πάνω στους Ιάπωνες στο Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Πώς θα έπρεπε να αμειφθούν ο Ικτίνος, ο Καλλικράτης, ο Einstein;

Πώς πρέπει να αμειφθεί ένας ζωγράφος, ένας μουσουργός, ένας ερευνητής που έχει μια πραγματικά φαεινή ιδέα; Πουλώντας το έργο του, την υλοποιημένη έμπνευσή του, θα πείτε. Όμως ο Βαν Γκονγκ πούλησε ένα μόνο έργο για 400 φράγκα όσο ζούσε. Σήμερα κάθε πίνακάς του είναι ολόκληρη περιουσία – που, ωστόσο, ανήκει στον ιδιοκτήτη του έργου και όχι στο Βαν Γκονγκ ή κληρονόμους του.

Η έμπνευση των επιστημόνων αποτιμάται έμμεσα. Τη γράφουν, την αποστέλλουν σε μέσα ενημέρωσης άλλων επιστημόνων που την κρίνουν και δημοσιεύεται. Αυτή καθαυτή η έμπνευση δεν αποφέρει αμοιβή στον ερευνητή. Οι δημοσιεύσεις του όμως τον κάνουν γνωστό, έτσι που επιλέγεται από δημόσιους ή ιδιωτικούς φορείς για να «πουλάει» σ’ αυτούς την έμπνευσή του. Αυτοί την υλοποιούν. Κι αυτά διότι οι αποδέκτες του επιστημονικού έργου είναι το αισθητό ή το κοινωνικό Εγώ κυρίως, που, όπως είπαμε, οι ανάγκες του μπορούν να αποτιμηθούν. Εναλλακτικά μπορούν οι ερευνητές να προσλαμβάνονται σε εκπαιδευτικό και/ή ερευνητικό φορέα.

Στην αρχαιότητα τα έργα τέχνης είχαν αποδέκτες το ευρύ κοινό μάλλον παρά ιδιώτες. Ναοί, αγάλματα, τραγωδίες απευθύνονταν στο δήμο. Ειδικά για την κορυφαία καλλιτεχνική εκδήλωση, την τραγωδία, το κράτος είχε συγκεκριμένο ταμείο στον προϋπολογισμό του, τα «θεωρικά», που κάλυπταν τα εισιτήρια των θεατών και από αυτά τη συντήρηση του θεάτρου. Ως προς τα έξοδα της παράστασης και μάλιστα του πολυδάπανου, πολυάνθρωπου, χορού, καλύπτονταν από πλουσίους, τους χορ-ηγούς, υποχρεωτικά. Με τη χορηγία τους διαφημίζονταν, όπως βλέπομε τώρα στην τηλεόραση τα ονόματα των χορηγών ποικίλων εκπομπών. Οι χορηγοί δεν είχαν δικαίωμα να αρνηθούν ούτε να επεμβαίνουν στο έργο. Για τα θεωρικά, η ποινή ήταν θάνατος για όποιον τολμούσε να εισηγηθεί να διατεθούν για άλλο σκοπό.

Η «χορηγία» παραμορφώθηκε στην Αναγέννηση, με πλούσιους, ευγενείς ή αστούς, που έπαιρναν στην υπηρεσία τους καλλιτέχνες, μουσικούς, ζωγράφους, γλύπτες κλπ. Τους πλήρωναν, αλλά τα καλλιτεχνικά έργα που παρήγαν ήταν κτήματα αυτών των «χορηγών», που βέβαια υπαγόρευαν τα έργα που θα εκτελούνταν. Μ’ αυτά αποκτούσαν κύρος στο περιβάλλον τους. Ακόμη και έργα για το κοινό, όπως τα θρησκευτικά, ανήκαν σε κάποιον που είχε πληρώσει γι’ αυτά. Επανάσταση έκαναν οι ιμπρεσιονιστές που βγήκαν στο λαό, ανεξάρτητοι από πλούσιους σπόνσορες, και τα έργα τους ήταν παραστάσεις της καθημερινότητας, ενδιαφέροντας, επομένως, τους πάντες. Και οι μουσουργοί στράφηκαν από τη μουσική δωματίου στη συμφωνία που απευθυνόταν σε χιλιάδες ακροατές, που πλήρωναν εισιτήριο για να την ακούσουν.

Σήμερα, η δυνατότητα αντιγραφών έχει φθάσει σε αφάνταστο σημείο. Τα έργα ζωγραφικής έχουν κάθε είδους αντίγραφα που πουλιόνται. Τουλάχιστον τα κάνει συνήθως και τα πουλά ο ίδιος ο καλλιτέχνης. Οι συνθέτες όμως; Η επιθυμητή μουσική αντιγράφεται από κάθε χρήστη, που την απολαμβάνει έτσι δωρεάν. Διαδικτυακός έλεγχος «δικαιωμάτων» είναι πρακτικά ανέφικτος. Μια συμφωνία θα παιχτεί μία φορά και θα βγει σε αναρίθμητα αντίγραφα. Πόσο μπορεί να αμειφθεί ο συνθέτης; Δεν μπορεί να γράφει πάνω από μια συμφωνία ανά τριετία περίπου. Στο μεταξύ; Μα χρειάζεται; «Όχι λεφτά για μουσική!»;Φανταστείτε όμως απλά έναν κόσμο χωρίς μουσική! Για μνημειώδη έργα, μουσικά ή εικαστικά (δημαρχεία, δικαστήρια κλπ) δεν υπάρχει άλλος τρόπος από τα «θεωρικά» χρήματα (κράτους, τοπικής αυτοδιοίκησης) και υποχρεωτική χορηγία των πλουσίων, έναντι διαφήμισής τους. Χωρίς να αποκλείεται η ιδιωτική ενασχόληση του καλλιτέχνη. Είπαμε: Τα πολιτισμικά έργα μπορούν μακροπρόθεσμα να είναι πολύ ανταποδοτικά. Αρκεί να: «φιλοκαλοῦμεν μετ΄ εὐτελείας και φιλοσοφοῦμεν ἂνευ μαλακίας». Ό,τι κάνομε χωρίς πολυτέλεια (επειδή είναι χρήσιμο), το κάνομε με φιλοκαλία. Φιλοσοφούμε χωρίς αυτοϊκανοποίηση (για θετικό σκοπό). Επενδύομε μουσικά κοινωνικές εκδηλώσεις· διακοσμούμε δημόσια κτήρια· ερμηνεύομε και κατευθύνομε ιστορικά αρχαιολογικές αποκαλύψεις· με νοητή έμπνευση στηρίζομε τις αισθητές μας δημιουργίες. Ασφαλώς, δεν απαγορεύεται «η τέχνη για την τέχνη και η γνώση για τη γνώση». Ιδίως σε ανώτατα ιδρύματα, αλλά πάλι με σκοπό την εκπαίδευση. Όμως δεν μπορεί ο ερασιτέχνης δημιουργός να προσδοκά αμοιβή πριν γίνει αποδεκτό το έργο του από την κοινωνία. Στην πολύπλοκη κοινωνία μας τα «δικαιώματα» του δημιουργού για έργο του που παρουσιάζεται π.χ. στην τηλεόραση ή ραδιόφωνο μπορεί να καλύπτονται από κάποιο χορηγό, ενώ εκείνος οφείλει στον παρουσιαστή του τη διαφήμιση που του γίνεται. Κάθε δημόσια επιδότηση επιχειρήσεων θα μπορούσε να έχει ως όρο ότι ένα ποσοστό της θα γίνεται χορηγία για πολιτισμικά έργα. Η Τέχνη συντονίζει συναισθηματικά την Κοινωνία και η Επιστήμη τη στηρίζει: Είναι κοινωνικά αναγκαίες. Τα θεωρικά και οι χορηγίες είναι απαραίτητα για μια χώρα που το κύριο προϊόν της είναι πνευματικό. Ο λαός φορέας πνευματικού έργου επιβιώνει, μαζί με το έργο του, ακόμη κι όταν υλικά καταρρεύσει.

 

Πότε γεννήθηκα;

image

Η ταυτότητά μου γράφει την ημερομηνία γέννησής μου. Σε αρκετά μέρη του κόσμου όμως καταδικάζεται η έκτρωση με τη δικαιολογία πως είναι φόνος και μάλιστα ενός ανυπεράσπιστου ανθρώπου, του εμβρύου. Φόνος κάποιου που δεν έχει γεννηθεί; Σαφής αντιγνωμία. Από πότε λοιπόν αρχίζομε να υπάρχουμε; Και πρώτα, τι θα πει «υπάρχω»; Σημαίνει απλούστατα πως ξεχωρίζω από το περιβάλλον μου, από αυτό που δεν είμαι. Δεν μπορεί να υπάρχει ένας πάλλευκος λεκές πάνω σε ένα πάλλευκο σεντόνι. Πότε αρχίζει λοιπόν να υπάρχει ένας άνθρωπος;
Από τη στιγμή που ένα πατρικό σπερματοζωάριο εισδύει σε ένα μητρικό ωάριο, υπάρχει ένα νέο ον. Βρίσκεται μέσα στο σώμα της μητέρας που του παρέχει προστασία και ενέργεια, αλλά, αντίθετα από τα άλλα σπλάγχνα της, δεν έχει καμιά επίδραση πάνω του. Στη βάση ενός προδιαγεγραμμένου σχεδίου, το γονιμοποιημένο ωάριο, δομείται στο χώρο και αυτορρυθμίζεται. Το σχέδιο αυτό ενυπάρχει στο ίδιο το γονιμοποιημένο ωάριο. Καθώς βρίσκεται και λειτουργεί διαφορετικά από το περιβάλλον του, το έμβρυο υπάρχει. Η μητέρα αισθάνεται τα σκιρτήματά του, η μαμή το ψηλαφά, ο γιατρός το βλέπει στον υπερηχογράφο κι η κοιλιά της μητέρας μεγαλώνει, ορατή από όλους. Υπάρχει λοιπόν για όλους. Είναι το αισθητό Εγώ.
Για όλους; Όχι ακριβώς. Η επιφάνεια του εμβρύου, όπου είναι διάσπαρτα τα αισθητήριά του δέχεται ερεθίσματα από μέσα και απέξω του. Κι αυτά είναι ακριβώς ίδια και σταθερά από μέσα και απέξω. Ίδια θερμοκρασία, υγρασία, οξύτητα, χημεία, ίδια όλα. Ο εγκέφαλος του εμβρύου δεν αντιλαμβάνεται διαφορές μεταξύ του εαυτού του και του περιβάλλοντός του, διότι τέτοιες διαφορές δεν υπάρχουν. Ως τη στιγμή του τοκετού. Εκείνη τη φρικτή στιγμή, η ανυπαρξία του εμβρύου σχάζεται σε Εγώ και Περιβάλλον. Τα αισθητήρια του νεογνού δέχονται τώρα σταθερά ερεθίσματα από μέσα του, ίδια που δέχονταν όσο ακόμη ήταν έμβρυο, αλλά απέξω ένα καταιγισμό από ποικίλα, διαρκώς μεταβαλλόμενα ερεθίσματα. Τη στιγμή του τοκετού γεννιέται το νοητό Εγώ, που ξεχωρίζει τον εαυτό του από το περιβάλλον του. Υπάρχει.
Το νέο πρόσωπο θα εισαχθεί κάποια στιγμή στην κοινωνία του με μια τελετή σαν τα αμφιδρόμια παλιά, τη βάπτιση, εγγραφή στα ληξιαρχικά βιβλία σήμερα κλπ. Με την παρουσία ενός ατόμου εντεταλμένου από την κοινωνία (ιερέα, ληξίαρχου, δημάρχου κλπ), του ίδιου του νέου όντος, των γονιών του κι ενός τουλάχιστον μάρτυρα, του αναδόχου, όλοι δέχονται πως το νέο ανθρωπάκι είναι παιδί των παρόντων γονιών και μέλος αυτής της κοινωνίας. Το κοινωνικό Εγώ γεννήθηκε.
Όπως υπάρχουν τρεις σταθμοί χρονικά διαφορετικοί στην ύπαρξη του νέου όντος, έτσι και το τέλος των τριών υποστάσεών του δεν είναι ταυτόχρονο. Το αισθητό Εγώ πεθαίνει τη στιγμή που παύει να αυτορρυθμίζεται και όλες οι φυσικοχημικές ιδιότητές του γίνονται ίδιες με του περιβάλλοντος. «Χοῦς εἶ καὶ εἰς χοῦν ἀπελεύσει». Το νοητό Εγώ πεθαίνει συνήθως λίγα λεπτά νωρίτερα, όταν παύσει οριστικά να ξεχωρίζει τον εαυτό του από το περιβάλλον του. Και το κοινωνικό Εγώ πεθαίνει με μια κοινωνική τελετή όπως είναι η κηδεία. Το κοινωνικό Εγώ, η μορφή και η λειτουργία του, μπορεί να παραμένει ζωντανό, σα σε εκμαγείο, στη μνήμη του κοινωνικού περιβάλλοντός του. Το «αἰωνία ἡ μνήμη» είναι συνώνυμο με την «αθανασία της ψυχής». Στο χώρο του εκμαγείου της κοινωνικής μνήμης, όταν το σώμα και το πνεύμα είναι πεθαμένα, δεν υπάρχει ούτε πόνος, ούτε λύπη ούτε στεναγμός. Μόνο, στη μνήμη του περιβάλλοντος, ζωή ατελεύτητη. Στο ηρώον των Τρικάλων γράφει σχετικά (αποδιδόμενο στην Αντιγόνη του Σοφοκλή): «Οι ήρωες δεν πεθαίνουν όσο τους θυμούνται οι ζωντανοί».
Η αναγνώριση των τριών υποστάσεων της ύπαρξής μας βοηθά να διαλυθούν κάποιες συγχύσεις που ταλαιπωρούν την ανθρωπότητα. Για παράδειγμα, η Γαλλική Επανάσταση είχε σαν έμβλημά της την Ελευθερία και την Ισότητα και ο Καντ αναγνώριζε την ισοδυναμία τους. Για πάνω από έναν αιώνα, ωστόσο, θεωρήθηκε ότι οι δύο ιδιότητες είναι ασύμβατες μεταξύ τους. Ο Μόυνιγχαμ έλεγε πως η διαφορά μεταξύ του Προέδρου Ουΐλσον και του Λένιν ήταν αντιπαράθεση μεταξύ του κόμματος της ελευθερίας και του κόμματος της ισότητας. Στον ένα κόσμο επιδιώχθηκε η ισότητα αδιαφορώντας για την ελευθερία. Τελικά «όλοι έγιναν ίσοι, αλλά κάποιοι ήταν πιο ίσοι από τους άλλους», όπως έλεγε ο Όργουελ και το καθεστώς κατέρρευσε. Στον άλλο κόσμο επιτεύχθηκε η ελευθερία της αγοράς με γιγάντωση της ανισότητας. Η ελευθερία της αγοράς βέβαια δεν συμπίπτει με την ελευθερία των ανθρώπων. Και έχει καταλήξει για την ώρα στην κατάσταση που βιώνομε σήμερα. Είναι πραγματικά ασύμβατες η ελευθερία με την ισότητα;
Το αισθητό Εγώ δεν έχει ούτε ελευθερία ούτε ισότητα. Υπακούει αναγκαστικά στους φυσικούς, βιολογικούς νόμους, ενώ κάθε παιδί γεννιέται με διαφορετικές ικανότητες, σωματικές και πνευματικές. Το νοητό Εγώ δεν επιδέχεται ισότητα. Καθώς είναι αντιληπτό μόνον από το ίδιο, δεν είναι δυνατή η σύγκριση με άλλο Εγώ, για να αποδειχθεί η ισότητα. Επειδή όμως το νοητό Εγώ είναι άβατο από όλους, έχει απόλυτη ελευθερία, την περίφημη ελευθερία της βούλησης. Το κοινωνικό Εγώ υπακούει στους ανθρώπινους νόμους της κοινωνίας και επομένως δεν είναι ελεύθερο. Από την άλλη όλα ανεξαιρέτως τα μέλη μιας κοινωνίας είναι ακέραια άτομα, με ακριβώς τις ίδιες κοινωνικές υποχρεώσεις και τα ίδια δικαιώματα: γεννιόνται κοινωνικά ίσα, όπως έλεγε ο Ρουσό. Επομένως, καθώς η ελευθερία και η ισότητα αφορούν σε διαφορετικές όψεις της ύπαρξής μας δεν είναι δυνατό να αντιπαρατίθενται και να είναι ασύμβατες μεταξύ τους. Βούληση είναι η νοητή κατάσταση που προηγείται πριν από μια αισθητή πράξη. Με ένα σύστημα ποινών και ανταμοιβών, πλύση εγκεφάλου, έλεγχο κοινωνικών φρονημάτων κλπ, μπορεί έμμεσα να ελεγχθεί. Η κοινωνία που προσπαθεί να επηρεάσει την ελευθερία του νοητού Εγώ είναι καταδικασμένη. Το ίδιο καταδικασμένη είναι η κοινωνία που αφήνει ελεύθερα, δηλαδή ασύδοτα, κάποια μέλη της να αφαιρούν την ελευθερία των άλλων, έστω και αν για ένα διάστημα φαίνεται να μεσουρανεί.
Η αντίληψη του τρισυπόστατου της ύπαρξής μας μπορεί να διαλύσει πλήθος συγχύσεων, που μπορούν να έχουν μακροπρόθεσμες συνέπειες. Θα συζητήσουμε, ελπίζω, γι΄ αυτές σε επόμενη ευκαιρία.
– See more at: http://www.koinignomi.gr/news/i-gnomi-sas/epistoles/2014/07/23/pote-gennithika.html#sthash.q7tiDXJz.dpuf