ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 29 Απριλίου 2021

            “Κατηγορούμενε, άρχισες να δέρνεις τη γυναίκα σου πριν ή μετά το γάμο σας;” Ό,τι κι αν απαντήσει ο κατηγορούμενος, πριν ή μετά, ομολογεί ότι την έδερνε. Ο θανατοποινίτης ερωτάται: “Προτιμάς απαγχονισμό ή στραγγαλισμό;” Ό,τι κι αν απαντήσει ο θανατοποινίτης μοιάζει σα να συναινεί ελεύθερα στην εκτέλεσή του – ρωτήθηκε!

Στο νοητό κόσμο το Α είναι Α και δεν είναι μη-Α. Στοιχειώδης νόμος της τυπικής λογικής, στηριγμένης κατά κύριο λόγο στον Αριστοτέλη και στον Πλάτωνα. Στον αισθητό κόσμο, όμως, ισχύει η διαλεκτική λογική στηριγμένη στον Ηράκλειτο, που παρατηρούσε πως “Οὐκ ἄν δίς τὸν αὐτὸν ποταμὸν μβαίης“. Σ΄ αυτήν, στον αισθητό κόσμο που ζούμε, δεν ισχύει η απόλυτη αντίθεση, αφού τίποτε δεν είναι δυο φορές ο εαυτός του. Και αυτό πρέπει να το λάβουμε σοβαρά υπόψη μας, για να μην πέφτουμε σε παγίδες όπως της προηγούμενης παραγράφου.

Θα αναφερθώ σε κάποια παραδείγματα. Η αντίθεση μεταξύ ανατολικής και δυτικής εκκλησίας υπήρχε εξαρχής, από τότε που η πρωτεύουσα του Ρωμαϊκού κράτους μεταφέρθηκε από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη, το Βυζάντιο, που αργότερα ονομάσθηκε Κωνσταντινούπολη. Υπέβοσκε και από παλιά, στον ανταγωνισμό μεταξύ Ελληνικού και Ρωμαϊκού πολιτισμού. Βαθμιαία η αντιπαράθεση βάθαινε, επιστρατεύτηκαν ως και πλαστογραφίες, για να φθάσει στο σχίσμα το 1054. Για μας, τους “καλούς” ορθοδόξους, οι καθολικοί ήταν “κακοί”, ενώ για εκείνους ίσχυε το αντίθετο. Ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος μου, σύμφωνα με την τυπική λογική. Οι κακές όψεις του καθολικισμού δεν άργησαν να αναδειχθούν στους πιστούς του και δημιουργήθηκαν τα μεταρρυθμιστικά σχήματα των διαμαρτυρομένων, Λουθηρανών, Καλβινιστών και λοιπών. Αυτοί είδαν, τα “κακά” στοιχεία του καθολικισμού, όπως τα έβλεπαν και οι ορθόδοξοι. Όμως αυτό δεν σήμανε πως ταυτίστηκαν με την ορθοδοξία. Οι διαφορές τους από την ορθοδοξία είναι εξίσου χαώδεις όσο και του καθολικισμού.

Η λεγόμενη φιλελεύθερη (ή αστική) δημοκρατία έχει επιτύχει πολλά, αλλά και έχει αθροίσει σωρεία δεινών στην ανθρωπότητα, καθώς προάγει την ανισότητα. Και, φυσικά, μεταξύ ανίσων δεν είναι δυνατό να υπάρχει ελευθερία. Στον αντίποδά της βρίσκεται ο κομμουνισμός. Αυτός επιδίωξε την ισότητα, αλλά, για να την πετύχει, χρειάστηκε να μεταχειρισθεί τέτοια μέσα που πάει πάλι περίπατο η ελευθερία. Και χωρίς ελευθερία, ούτε ισότητα μπορεί να υπάρχει, αφού, όπως λέει ο Orwell, “όλοι είναι ίσοι, αλλά κάποιοι είναι πιο ίσοι από τους άλλους”. Διάβαζα προ καιρού ότι ένα ολοένα μεγαλύτερο ποσοστό των πολιτών στην Ευρώπη έχει αρχίσει να βλέπει πως η “δημοκρατία” δεν είναι καλό πολίτευμα. Επομένως; Το αντίθετο της δημοκρατίας, όπως μας έδειξε η Γαλλική Επανάσταση, είναι η μοναρχία. Να επιστρέψουμε στη μοναρχία;

Στα παραπάνω πολιτικά παραδείγματα η αντίθεση σε ένα σχήμα δεν σημαίνει αναίρεση του σχήματος. Ισχύει η διαλεκτική λογική. Κι αυτό διότι οι έννοιες δεν είναι αιώνιες, σαφείς, στεγανές, ακίνητες. Και πάνω σ΄ αυτή τη βάση στηρίζονται οι συγχύσεις. Ο Αριστοτέλης χώρισε τα πολιτεύματα σε τρεις σαφείς κατηγορίες, μοναρχία, ολιγαρχία, δημοκρατία, ανάλογα με τον αριθμό των μετεχόντων στην εξουσία. Καθώς οι αριθμοί είναι νοητές οντότητες, ο χωρισμός είναι καθαρός, σαφής, δεν αφήνει αμφιβολίες. Από τη μελέτη όμως 158 πολιτευμάτων είδε τα προβλήματα και τις ασάφειες. Αν η δημοκρατία ήταν το αντίθετο της βασιλείας, τότε η αποτυχία της θα σήμαινε επιστροφή στη μοναρχία. Όμως, εκτός από τη μοναρχία, υπάρχει και η ολιγαρχία, που επίσης αντιτίθεται στη βασιλεία. Και η Γαλλική Επανάσταση δεν έφερε δημοκρατία, αλλά ολιγαρχία, που την ονόμασε ρεπούμπλικα (République française). Η ρεπούμπλικα όμως, καταγόμενη από τη Ρωμαϊκή Res Publica ήταν ολιγαρχία, όχι δημοκρατία, διότι οι άρχοντες ήταν προεπιλεγμένοι, όχι όλος ο λαός, που επέλεγε μεταξύ προεπιλεγμένων. Στη δημοκρατία όλοι μετέχουν στην εξουσία με κλήρωση. Και να τώρα πώς ξεχωρίζουν οι αντιθέσεις. Η φιλελεύθερη “δημοκρατία” είναι στην πραγματικότητα η ολιγαρχία των πλουσίων, των εργοδοτών, ενώ η σοσιαλιστική “δημοκρατία”, αλλιώς κομμουνισμός, είναι η ολιγαρχία των εργαζομένων. Και οι δύο ολιγαρχίες συγκρουόμενες μεταξύ τους, αλλά και οι δύο αντίθετες με τη δημοκρατία. Κι εμείς, όταν πηγαίνουμε να ρίξουμε την ψήφο μας στην κάλπη, δεν ερωτώμαστε ποιον θέλομε να μας εκπροσωπεί, αλλά ποιον από εκείνους που βρίσκονται στη λίστα των κομμάτων προτιμάμε. Στη δημοκρατία δεν τίθεται τέτοιο ερώτημα. Οι πολίτες δεν ερωτώνται ποιον θέλουν να τους εκπροσωπεί, οι ίδιοι αυτοπροσώπως, εκπεριτροπής, λένε τι επιθυμούν. Και όποτε χρειάζεται εκπροσώπηση, όπως στη βουλή, αυτή γίνεται με κλήρωση μεταξύ όλων και περιορισμένη θητεία. Έτσι, όλοι ανεξαιρέτως σε κάποια φάση της ζωής τους, γίνονται άρχοντες, έχουν εξουσία. Αυτό μοιάζει σωστό. Αντισταθμίζει για τον καθένα το γεγονός ότι όλοι ανεξαιρέτως, για κάποιο διάστημα, εκτελούν υποχρεωτική εργασία υπακούοντας ασυζητητί στον ιεραρχικά ανώτερό τους. Κι αυτό γίνεται στη διάρκεια της υποχρεωτικής εθνικής θητείας τους. 

Ωραία, μου φαίνεται, ακούονται τα παραπάνω. Δε μιλώ για τις θέσεις εξουσίας που απαιτούν ειδικές γνώσεις, όπως δικανικές για την αστική και τη διοικητική δικαιοσύνη ή διοικητικές, ηγετικές ικανότητες, όπως για την κυβέρνηση. Πώς όμως θα μπορούσε να λειτουργεί μια βουλή με κληρωμένους βουλευτές, που δεν ανήκουν δηλαδή σε κόμματα; Φαντάζομαι την κυβέρνηση να παρουσιάζει ένα νομοσχέδιο. Οι βουλευτές θα απαντήσουν ναι ή όχι, αν είναι σύμφωνο με τις επιθυμίες και τις ανάγκες τους, αφού ακούσουν τα υπέρ και τα κατά από τους κυβερνητικούς και αντιπολιτευτικούς αντιπροσώπους. Αν η απάντηση της βουλής είναι αρνητική, το πρόβλημα που λύνει το νομοσχέδιο μένει άλυτο, εξακολουθεί να ισχύει ο ήδη υπάρχων νόμος. Στην πραγματικότητα, ο βουλευτής ψηφίζει για το δίλημμα: ο παρουσιαζόμενος νέος νόμος ή ο υπάρχων; Τα διλήμματα μπορεί να είναι ποικίλα. Π.χ., θέλετε να είναι ελεύθερες οι συγκεντρώσεις για διασκέδαση, διαμαρτυρία ή άλλους λόγους; Τότε όμως θα ανεχθείτε, χωρίς διαμαρτυρίες, να πλημμυρίζουν και να μην επαρκούν οι ΜΕΘ, διότι οι συγκεντρώσεις είναι που γεννούν το πλήθος των μολύνσεων του κορωνοϊού. Ναι, αλλά το πρόβλημα είναι πολυσύνθετο και έχει ποικίλες λύσεις. Δεν αποκλείεται λοιπόν να παρουσιάσουν και τα δικά τους νομοσχέδια οι αντιπολιτεύσεις, που συνήθως είναι πολλές. Αν κανένα από τα προτεινόμενα νομοσχέδια δεν ικανοποιεί την πλειοψηφία, ή θα πρέπει να κατατεθούν άλλα (πολύ χρονοβόρα διαδικασία) ή ξαναψηφίζουν οι βουλευτές μεταξύ των δύο επικρατεστέρων. Τώρα, κανένας δεν ξέρει αν θα είναι η πιο επιθυμητή λύση, πάντως θα είναι η περισσότερο ανεκτή από όλους, που έτσι θα δεχθούν και την όποια καταστολή απαιτεί η εφαρμογή κάθε νόμου. Προσέχετε τα (ψευδο)διλήμματα. Είναι παγίδες για υποκλοπή της συναίνεσής σας.

ΕΝΟΡΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας. dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 27 Απριλίου 2021

Βίος ἀνεόρταστος, μακρὰ ὁδὸς ἀπανδόκευτος“, έλεγε ο Δημόκριτος, παρομοιάζοντας τη ζωή με μακρά πορεία χωρίς πανδοχείο να ξεκουραστείς. Η ανάπαυλα είναι απαραίτητη, δεν είναι τεμπελιά. Ο Μωυσής έγινε σαφέστερος: “Ἓξ  ἡμέρας  ἐργᾷ  καὶ ποιήσεις  πάντα  τὰ  ἒργα  σου  τῇ  δὲ  ἡμέρᾳ  τῇ  ἑβδόμῃ, Σάββατα  Κυρίῳ  τῷ  Θεῷ  σου“. Όχι μόνο όποτε θέλεις, αλλά και υποχρεωτικά, περιοδικά, κάθε έβδομη μέρα αναπαύεσαι. Επιπλέον, αυτή την έβδομη μέρα την αφιερώνεις στον Κύριο, το Θεό σου. Κι επειδή, κατά τον Ιωάννη, κανένας δεν έχει δει ποτέ το Θεό (“Θεόν  οὐδεὶς  ἑώρακε  πώποτε“), αφιέρωση στο Θεό σημαίνει συλλογική αφιέρωση στην Κοινωνία, που την κυβερνά ο Θεός.

Οι αρχαίες αβασίλευτες πολιτείες, είτε με δημοκρατία είτε με ολιγαρχία ζούσαν, υπέκυψαν στην υπεροπλία (μακρότερα δόρατα) και στις στρατηγικές μεγαλοφυΐες του Φιλίππου και του Αλεξάνδρου. Η κατακερματισμένη αυτοκρατορία τους υπέκυψε στη Ρωμαϊκή πολεμική ανωτερότητα. Με την πάροδο των αιώνων, η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία μεταλλάχθηκε σε Ελληνική και μετέπειτα σε Οθωμανική. Όλο αυτό το διάστημα, εκτός από τη γλώσσα, έμεινε τίποτε άλλο Ελληνικό;

Οι πρωτόγονοι ηγέτες ήταν δύο ειδών. Ο ένας ήταν αρχηγός της βίας, για το κυνήγι, τη λεηλασία άλλων κοινωνιών και την υπεράσπιση της δικής του. Εξελίχθηκε σε βασιλιά, με κύριο καθήκον του να είναι αρχηγός του στρατού. Ο άλλος ήταν υπεύθυνος για τη συνοχή της κοινωνίας. Η διατήρησή της απαιτούσε φύλαξη του κεφαλαίου της για να αναπαράγεται και αυτή χρειαζόταν περιορισμούς διατροφικούς (νηστεία στην περίοδο της αναπαραγωγής) και γενετήσιους (απαγόρευση αιμομιξίας, επιβολή μονογαμίας στις γυναίκες) για να μη σκορπίσει μετά το θάνατο του ιδιοκτήτη της, μεταβιβαζόμενη από πατέρα σε γιο. Επόπτης των κοινωνικών νόμων ήταν ο μάγος που εξελίχθηκε σε ιερέα. Παρά το ότι δεν του αναγνωριζόταν το δικαίωμα της βίαιης επιβολής των κοινωνικών νόμων, είχε τεράστια εξουσία, καθώς έλεγχε τους γάμους (κοινωνική μαρτυρία των μελλοντικών γονέων), τις κηδείες (τέλος της κοινωνικής ζωής του καθενός, ώστε η περιουσία του να μεταβιβασθεί αβίαστα σε άλλους), την είσοδο στην κοινωνία (αμφιδρόμια στην αρχαία Ελλάδα, περιτομή στους Εβραίους και στους Μουσουλμάνους, βάπτιση στη δική μας θρησκεία, ληξιαρχείο) κλπ. Η παράβαση τέτοιων κανόνων, η παραβίαση δηλαδή των “μυστηρίων” της θρησκείας μας, μπορούσε να σημαίνει αποβολή του ατόμου από την κοινωνία. Ο αποσυνάγωγος ήταν πρακτικά αδύνατο να επιβιώσει. Εκτός κοινωνίας είναι “ἢ θηρίον ἢ θεός” (Αριστοτέλης). Με την κατάργηση της Ελληνικής ελευθερίας για >2000 χρόνια έπαψε να υπάρχει Έλληνας “βασιλιάς” αρχηγός κάποιου στρατού. Δεν καταργήθηκε όμως ο ιερέας. Κι αυτός έγινε ο φορέας της Ελληνικής παράδοσης.

Κάθε Κυριακή λοιπόν, έπαυαν οι παππούδες μας να εργάζονται και συγκεντρώνονταν στην εκκλησία, στο ναό που ήταν αφιερωμένος σε έναν προστάτη Άγιο, όπως οι αρχαίες πόλεις είχαν καθεμιά το δικό της θεό ως πολιούχο. Ο ναός είναι μια συμβολική δομή με εικόνες και σκεύη, όχι απλή συλλογή. Στο θόλο είναι ζωγραφισμένος ο Παντοκράτορας, στο τέμπλο οι 12 Απόστολοι και οι εικόνες αριστερά της Παναγίας και του τιμώμενου Αγίου, δεξιά ο Άγιος Ιωάννης και ο Αρχάγγελος Γαβριήλ, στους δεξιούς τοίχους είναι ζωγραφισμένοι ποικίλοι Άγιοι, στους αριστερούς Αγίες, και ψηλότερα διάφορες χαρακτηριστικές φάσεις από τη ζωή του Χριστού, γέννηση, μεταμόρφωση, θάνατος, ανάσταση κλπ. Κάθε δομικό στοιχείο του ναού συμβολίζει κάτι από την πίστη μας. Επιπλέον στο ναό φυλάσσονται ποικίλα ιερά σκεύη, όπως το άγιο δισκοπότηρο κλπ. Εκεί, κάθε Κυριακή και εορτές συμβαίνουν πολύ σημαντικά πράγματα για την ενορία. Είναι ο τόπος που μαζεύονται όλοι οι ενορίτες. Στη διάρκεια της λειτουργίας ο ιερέας μιλούσε από τον άμβωνα και, καθώς ήταν από τους λίγους εγγράμματους στην ενορία, πρότεινε λύσεις για τα τρέχοντα προβλήματα των ενοριτών. Αλλά και μετά το πέρας της λειτουργίας, στο προαύλιο, συγκεντρωμένοι – μοναδική ευκαιρία χωρίς καταναγκασμό – συνέχιζαν να συζητούν μεταξύ τους τα προβλήματά τους και να αναζητούν με τη διαβούλευση, όπως στην αρχαία εκκλησία του δήμου, τη λύση τους. Μπορεί οι προσευχές των αγροτών να μην προκαλούν βροχές σε περιόδους ανομβρίας, αλλά η σύναξη του κόσμου με το κοινό πρόβλημα μπορεί να βρει λύση, όπως πώς να μεταφέρουν νερό από άλλες περιοχές. Η εκκλησία βοηθά όπου χρειάζεται ποικιλοτρόπως. Μπορεί να το κάνει. Καθένας από το περίσσευμά του, μερικές φορές και από το υστέρημά του, κάτι αφήνει στην εκκλησία, στο παγκάρι και στο δίσκο που περιφέρεται. Αυτό το κεφάλαιο το διαχειρίζεται η εκκλησία, με τον παπά, συνήθως και με κάποιους ευυπόληπτους πολίτες, τους επιτρόπους, για το καλό της ενορίας. Μπορούν να ξοδεύονται τα χρήματα για τη συντήρηση της εκκλησίας, αγορά αναγκαίων σκευών κλπ. Όμως μπορούν και να διατίθενται (ευλογία λέγεται) για βοήθεια σε ενορίτες που έχουν ανάγκη και, λόγω της μικρής κοινωνίας, είναι γνωστοί, χωρίς να επαιτούν. Φυσικά, ένα μέρος διατίθεται στον παπά. Τα παραπάνω αφορούν την ενορία και το μεγάλο μέρος των ιερέων, όχι όμως αναγκαστικά τις επισκοπές. Οι ιερείς ποιμαίνουν πιστούς, οι επίσκοποί διοικούν ιερείς. Τέτοια εισοδήματα μπορούν να είναι τεράστια και να συντηρούν μια ολόκληρη πόλη, όπως η Ευαγγελίστρια στην Τήνο, η Παναγία Σουμελά και πολλές άλλες πόλεις εδώ και στο εξωτερικό, όπως στη Λούρδη. Από τη στιγμή που υπάρχει οικονομική συναλλαγή, ανοίγει η πόρτα και στο διάβολο. Ποικίλες καταχρήσεις και διαφθορά είναι δυνατό να γίνονται, καθώς μάλιστα αυτά τα έσοδα δεν καταγράφονται, δεν φορολογούνται. Ωστόσο, δεν παύουν να συμβάλλουν στη συντέλεση θαυμάτων, να συντηρούν ένα νοσοκομείο, ένα ορφανοτροφείο, ή να προσφέρουν απρόσμενη βοήθεια σε μια οικογένεια που υποφέρει.

Ο βδομαδιάτικος εκκλησιασμός τείνει να εκλείψει. Το κράτος, υποτίθεται, έχει αναλάβει την ευθύνη για την κοινωνική προσφορά της, ενώ οι πιστοί, που μάλλον μαγεύονται παρά πιστεύουν, θεωρούν την Κυριακή ευκαιρία για απουσία κοινωνικής ή επαγγελματικής υποχρέωσης. Απομονώνονται στον καναπέ τους με την τηλεόραση, που αντικαθιστά επάξια την πλύση εγκεφάλου από τον άμβωνα, με δημαγωγούς πολιτικούς και τους παραστεκάμενούς τους. Οι καλές τέχνες, ζωγραφική, ποίηση, μουσική με ύμνους, που σαν έθιμο διατηρούνταν στην εκκλησία και ξεπηδούσαν να διαχυθούν παραλλαγμένες στο περιβάλλον, στην ενορία και παραπέρα, παύουν να καλλιεργούνται με τη ζέση που υπήρχε παλιότερα. Συνήθως δεν υπάρχουν πια καν οι πόροι.

Ναι, θεωρώ, ότι η ενορία αξίζει να ξαναζωντανέψει. Φυσικά πρέπει να ανανεωθεί, να γίνει ξανά ελκυστική, ως τόπος όπου θα αναζητείται η λύση στα κοινά προβλήματα της μικρής κοινωνίας της. Μπορεί να ξαναγίνει κύτταρο δημοκρατίας η εκκλησία. Χρειάζεται όμως ανανέωση από μυαλό φωτισμένο σαν από το Άγιο Πνεύμα.  

ΑΔΕΛΦΙΚΗ ΑΓΑΠΗ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών. 23 Απριλίου 2021

Έγραφα τις προάλλες για τις αδελφοκτονίες, αρκετά συχνές, ιδίως στις κοινωνίες των ανώτερων τάξεων. Από την άλλη, παραδοσιακή είναι, ιδιαίτερα στις κατώτερες τάξεις, η αγάπη μεταξύ αδελφών. Χαρακτηριστικός είναι ο μύθος, όπου ο πατέρας κάλεσε τα δώδεκα παιδιά του και τους παράγγειλε να φέρουν από μια βέργα ο καθένας. Έδεσε τα κλαδιά σε ένα δεμάτι και τους ζήτησε να το σπάσουν. Κανένα δεν μπόρεσε. Έλυσε το δέμα και έδωσε στο καθένα από μια βέργα. Τώρα όλοι μπόρεσαν να κομματιάσουν καθένας το κλαδί που κρατούσε. (Αίσωπος;). ν τ νώσει σχς. Τα δράματα μεταξύ Κάιν και Άβελ, Ετεοκλή και Πολυνείκη κλπ αναφέρονται σαν χαρακτηριστικά παραδείγματα για αποφυγή.

Στα ζώα δεν υπάρχει ιδιαίτερη σχέση μεταξύ συγγενών, που να στηρίζεται σε φυσικά αντανακλαστικά. Είναι μοναδικό χαρακτηριστικό του ανθρώπου. Οι φυσικές σχέσεις μεταξύ ζώων, τουλάχιστον μεταξύ εκείνων που αναπτύσσουν εξαρτημένα αντανακλαστικά, είναι δύο: μεταξύ μητέρας και τέκνου και μεταξύ ερωτικών συντρόφων. Έχουν διάρκεια, που ξεπερνά τα χρονικά όρια της τέλεσης των αντίστοιχων βιολογικών πράξεων, χάρη σε εξαρτημένα αντανακλαστικά που σχηματίζονται. Στους ανθρώπους όμως υπάρχουν παραπέρα σχέσεις. Οι πιο σημαντικές αφορούν την αιμομιξία και τη σχέση των αδελφών. Η απαγόρευση της αιμομιξίας ξεκίνησε πιθανώς την εποχή της μητριαρχίας, όταν ο πατέρας ήταν άγνωστος και επομένως οι άντρες έπρεπε να αποκλεισθούν από την ευθύνη της περιουσίας. Ωστόσο, ο Λωτ, εκλεκτός του Θεού, ζευγάρωσε και με τις δυο του θυγατέρες. Η Βίβλος πάντως δεν αναφέρει αιμομιξία μεταξύ μητέρας και γιου. Ωστόσο, ήταν ο κανόνας μάλλον παρά η εξαίρεση μεταξύ των Αιγυπτίων Φαραώ, όπου παντρεύονταν υποχρεωτικά τα αδέλφια, ώστε να αποφευχθεί ο κατακερματισμός της περιουσίας.

Ποια είναι τελικά η τρομερή υπεράνθρωπη δύναμη που οδηγεί σε τέτοιες στάσεις και στις εξαιρέσεις τους; Για την ανθρώπινη ιστορία ξέρομε ό,τι συνάγομε από τα αρχαιολογικά ευρήματα, την παράδοση των μύθων που αρχικά ήταν προφορική, στη συνέχεια και γραπτή, και τα ιστορικά, γραπτά, δεδομένα. Οι σχέσεις μεταξύ συγγενών αρχίζουν με τη μεταπήδηση του ανθρώπου από την καρποσυλλογή στην παραγωγή. Μυθολογικά τοποθετείται αυτή η παράδοση στη Βίβλο με την εμφάνιση των Πρωτοπλάστων. Στηρίχτηκε σε δύο ειδών περιορισμούς: Στη διατροφή (απαγορευμένος καρπός) και στη γενετήσια σχέση (κάλυψη της γύμνιας τους με φύλλα συκιάς). Κι αμέσως μετά προέκυψε η ανεπιθύμητη συνέχεια μεταξύ των αδελφών Κάιν και Άβελ. Η κεντρική ιδέα για αυτή την κοσμοϊστορική μεταστροφή ήταν ότι το προϊόν της προσπάθειάς τους, αντί να το καταναλώσουν άμεσα, το φύλαγαν εξασφαλίζοντάς του τη δυνατότητα να πολλαπλασιάζεται. Φαντάζομαι τον άνθρωπο που συναντά σκόρπια κάποια γίδια. Δεν σκοτώνει παρά μόνο επιλεκτικά αρσενικά για να τραφεί. Τα λίγα αρσενικά που μένουν αρκούν για να γονιμοποιήσουν όλα τα θηλυκά, έτσι που η πολλαπλασιαστική δυνατότητα του συνόλου δεν επηρεάζεται. Τα θηλυκά μένουν κοντά στα λίγα αρσενικά, έτσι που ενισχύεται η συνοχή του κοπαδιού. Επιπλέον, τα προστατεύει ο βοσκός από ανταγωνιστικούς θηρευτές, λύκους κλπ, και τα οδηγεί εκεί όπου ξέρει πως υπάρχει εύφορο λιβάδι. Ένα τέτοιο κοπάδι από π.χ. 100 γίδια διαφέρει από μια ομάδα ανοργάνωτων 100 ζώων και η αγέλη δεν πρέπει να διασκορπισθεί όταν ο άνθρωπος δεν θα μπορεί πια να τη φροντίσει. Τότε θα αναλάβουν τη φροντίδα τα παιδιά του, που μεγάλωσαν και έμεναν κοντά του, καθώς γύρω του ήταν πιο εξασφαλισμένη η τροφή και η προστασία τους παρά αν ζούσαν μακριά. Κι αυτά δεν θα κατανείμουν το κοπάδι, για να συνεχίσει με τη συνοχή του να αυτοπολλαπλασιάζεται. Είναι αυτό ένα πολύ ισχυρό κίνητρο για να μείνουν τα αδέλφια ενωμένα. Βέβαια, αν η περιουσία είναι μεγάλη, μπορεί να κατατμηθεί και να μοιραστεί στα παιδιά και τότε επισυμβαίνει και ο χωρισμός των αδελφών.

Ήδη από αυτή την πανάρχαια εποχή διαμορφώθηκε το δίλημμα που μας απασχολεί άλυτο ως σήμερα: Ιδιοκτησία ή κοινοκτημοσύνη; Η κοινοκτημοσύνη είναι λιγότερο συγκρουσιακή, αλλά, καθώς καθένας επαφίεται στους άλλους για την τέλεση ενός έργου, είναι συνήθως λιγότερο αποδοτική από την ιδιοκτησία.

Αναφέρθηκε ήδη πως η διάρκεια των θετικών σχέσεων μεταξύ συγγενών ξεπερνά τα όρια της άμεσης ανταπόκρισης των φυσικών αντανακλαστικών με την ανάπτυξη εξαρτημένων αντανακλαστικών. Και η αναγκαστική συμβίωση μεταξύ συγγενών, ιδίως αδελφών, σημαίνει ανάπτυξη μεταξύ τους πολλαπλών δεσμών, όπως κοινές αξίες, για τις οποίες είναι έτοιμοι να παλέψουν μαζί, με την ισχύ του πλήθους μάλλον παρά του καθενός ξεχωριστά. Μια τέτοια “αξία” ήταν στην παραδοσιακή πατριαρχική οικογένεια η διάθεση των κοριτσιών από τον πατέρα (ή τον αδελφό, αν ο πατέρας απουσιάζει) για γάμο. Και, παραπέρα, η αποφυγή των προγαμιαίων σχέσεών τους που, αν συμβούν, οδηγούν σε πολλαπλά εγκλήματα. Η Βίβλος αναφέρει τέτοιο επεισόδιο, όταν οι 12 γιοι του Ιακώβ έσφαξαν ένα ολόκληρο χωριό, διότι το εκεί βασιλόπουλο διέφθειρε μια αδελφή τους, μολονότι αυτό είχε δεχθεί να την παντρευτεί, ακόμη και να περιτμηθεί, για να γίνει μέλος της οικογένειας.

Η ανατροφή των παιδιών ώστε να αναπτύσσουν αφοσίωση τα αδέλφια σε κοινές αξίες με αμοιβαία ανοχή, τα προετοιμάζει να αναπτύξουν παρόμοια συναισθήματα στο μέλλον με το(η) σύντροφό τους, που θα είναι υπαρξιακής σημασίας για την ισορροπημένη ψυχολογική ανάπτυξη των δικών τους παιδιών. Κοινή μπάλα και κοινή σκακιέρα για να παίζουν είναι σημαντικά.

Στη σύγχρονη εποχή οι σχέσεις αγάπης όχι μόνο μεταξύ αδελφών, αλλά και φίλων έχουν εξελιχθεί. Ο Αλέξανδρος Δουμάς, πατέρας, αναφέρει τον όρκο των τριών σωματοφυλάκων: “Όλοι για τον ένα και ο ένας για όλους”. Οι ισχυροί της γης ερμηνεύουν όπως αυτοί θέλουν την έννοια της αλληλεγγύης. Όταν εμείς επικαλεσθήκαμε την εποχή της οικονομικής κρίσης μας την αλληλεγγύη, η A. Merkel απάντησε: “Δίνεις και παίρνεις”. Μα όταν εγώ επικαλούμαι την αρχή της αλληλεγγύης, δεν μπορώ να δώσω, αλλιώς δεν θα τη χρειαζόμουν.

Η “περιουσία” που αυτοπολλαπλασιάζεται δεν είναι πια μόνο υλική, αλλά και πνευματική, κοινές γνώσεις, συναισθήματα, βουλήσεις, μ΄ άλλα λόγια κοινή παιδεία, που όσο πιο κοντά βρέθηκαν δυο άνθρωποι, π.χ. αδέλφια, τόσο πιθανότερο είναι να υπάρχει. Δεν λείπουν οικονομικά συμφέροντα που μπορούν να μοιράσουν μεταξύ τους οι συγγενείς κληρονόμοι. Αν, ωστόσο, οι κοινές αξίες, πατρίδα, γλώσσα, ήθη, θρησκεία, έθιμα, κλπ είναι πιο σημαντικές από τις υλικές περιουσίες, ολόκληρος ένας λαός μένει ενωμένος και ισχυρός. Αν, αντίθετα, επικρατεί υπέρμετρη ανισότητα, κυρίως οικονομική, οι πιθανότητες αδελφοκτόνων αγώνων αυξάνονται. Και η ευθύνη μοιράζεται αναμφισβήτητα σε όλους, αν και βαραίνει περισσότερο εκείνους που επωφελούνται από την ανισότητα, παρά εκείνους που διεκδικούν ισότητα.

ΑΝΤΙΓΡΑΦΗ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 22 Απριλίου 2021

Ένα από τα όπλα ενάντια στην εντροπία, που οδηγεί αδυσώπητα προς την αταξία, τη φθορά, είναι η αντιγραφή. Ό,τι υπάρχει κάποτε γεννήθηκε, υπήρξε για λίγο κι έπειτα πεθαίνει, παύει να υπάρχει. Αντιδρά προς την αθανασία αντιγράφοντας τον εαυτό του. Μια αμοιβάδα διαιρείται, όταν έλθει η ώρα της, σε δύο, καθ΄ όλα όμοιες, αμοιβάδες και αυτό σημαίνει ταυτόχρονα το θάνατό της και τον αναδιπλασιασμό σε δυο αντίγραφά της. Ένα χειρόγραφο κάποτε θα φθαρεί, έστω κι αν είναι γραμμένο στον πιο καλής ποιότητας πάπυρο ή και ηλεκτρονικά. Η μόνη δυνατότητα να διατηρηθεί είναι να υπάρχουν πολλά αντίγραφά του.

Στην αντιγραφή υπεισέρχεται, σαν ύπουλος διάβολος, η εντροπία. Δεν υπάρχει άσφαλτη αντιγραφή. Θεός είναι Ένας, σύμφωνα με την πίστη μας, αλλά αθάνατοι υπάρχουν πολλοί. Ποια είναι η διαφορά τους; Ο Θεός είναι ο μόνος που έχει βούληση δική Του και αυτή είναι η Δημιουργία, η Τάξη, η Αρετή. Οι Άγγελοι απλώς μεταφέρουν τη δική Του βούληση. Ο Διάβολος είναι επίσης αθάνατος. Δεν έχει όμως μια δική του, κακή, βούληση. Απλώς αντιστρατεύεται την αγαθή προσπάθεια του Δημιουργού. Είναι η μυθολογικά αντιληπτή προσωποποίηση της εντροπίας. Προσπαθήστε να αντιγράψετε πολλές φορές διαδοχικά ένα κείμενο. Είναι βέβαιο πως κάποιο λάθος, κάποτε θα κάνετε. Οι δυνατοί συνδυασμοί ποικίλων παραγόντων στη φύση είναι άπειροι. Κάποιους, λίγους, τους πιο πιθανούς, αντιλαμβανόμαστε και προσπαθούμε να τους αντιμετωπίσουμε. Πάλι με πιθανότητες. Το πολύ, και αυτό είναι αξίωμα της επιστήμης, μπορούμε να μετρούμε και να προσδιορίζουμε το σφάλμα στην αντιγραφή. Τυχαία, η κοσμική ακτινοβολία, η πνευματική μας κόπωση στην προσοχή, ο θόρυβος, καθαυτός ένα σύνολο τυχαιοτήτων, όλα αυτά μειώνουν την αξιοπιστία των αντιγράφων.

Κάθε λάθος διαιωνίζεται αντιγραφόμενο στη συνέχεια. Το σφάλμα όμως, σπάνια,  αποδεικνύεται μακροπρόθεσμα πολύτιμο. Η συντριπτική πλειονότητα των σφαλμάτων είναι καταστροφική. Το σφαλερό αντίγραφο δεν επιβιώνει. Ωστόσο, με ελάχιστες βέβαια πιθανότητες, ένα σφάλμα μπορεί να οδηγήσει σε ένα αντίγραφο πλεονεκτικότερο από το πρωτότυπο. Αυτή είναι η βασική αντίληψη του C. Darwin. Ένα σφαλερό αντίγραφο, λόγω των συνθηκών του περιβάλλοντος, μπορεί να επιβιώνει καλύτερα από το γονικό του πρότυπο. Έτσι, λέει, δημιουργούνται τα νέα είδη. Στη χώρα μας ενδημεί μια κληρονομική νόσος του αίματος, η δρεπανοκυττάρωση. Ένας επιστήμονας (Φ. Φέσσας) παρατήρησε ότι σε ένα νομό η συχνότητα της δρεπανοκυττάρωσης ήταν σημαντικά υψηλότερη στα πεδινά μέρη παρά στα ορεινά, που απείχαν μεταξύ τους λίγα χιλιόμετρα. Στα πεδινά όμως υπήρχε ελονοσία, που μάστιζε κάποτε τον τόπο, ενώ στα ορεινά, που δεν υπήρχαν κουνούπια, ελονοσία δεν υπήρχε. Συμπέρανε λοιπόν, μετά από εξονυχιστική έρευνα, ότι η δρεπανοκυττάρωση, που έκανε κανονικά μειονεκτικό το άτομο καθώς μπορούσε να οδηγεί σε αναιμία, το έκανε πιο ανθεκτικό στο ελοπαράσιτο. Και να πώς ένα τυχαίο σφάλμα οδήγησε σε ένα αντίγραφο που ήταν πλεονεκτικό στο περιβάλλον με την ελονοσία.

Ωστόσο, από τη στιγμή που εμφανίσθηκε στον πλανήτη το έλλογο ον, ο άνθρωπος, άρχισε να υπάρχει και σκόπιμη πλάνη, η πλαστογραφία. Το σφάλμα τότε, αντιγραφόμενο, γίνεται προκατειλημμένο, και προστίθεται στο αναπόφευκτο τυχαίο. Στο μεταξύ όμως μπορεί να βοηθήσει στις σκοπιμότητες του πλαστογράφου. Να κάποια παραδείγματα.

Κατά τον 8ο αιώνα παρουσιάστηκε βιομηχανία πλαστογραφημένων εγγράφων στη Δύση που έδινε προνόμια στον Πάπα πάνω από την Ανατολική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία (Βυζαντινή) και πάνω από τους Φράγκους ηγεμόνες. Ένα από αυτά ήταν, λέει, η δωρεά του αυτοκράτορα, του Μεγάλου Κωνσταντίνου και έδινε προνόμια στον Πάπα πάνω από τον “Πατριάρχη της Κωνσταντινουπόλεως”. Όμως ο Κωνσταντίνος δεν την έλεγε Κωνσταντινούπολη, αλλά Nea Roma. Φυσικά, δεν υπήρχε τότε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, ενώ η λατινική γλώσσα που ήταν γραμμένο το έγγραφο ήταν εκείνη του 8ου αιώνα και όχι του 4ου που έζησε ο Κωνσταντίνος. Την απάτη αποκάλυψε πολύ αργότερα (1440) ο L. Valla. Ένας άλλος πλαστογράφος της ίδια εποχής, ο Αναστάσιος Βιβλιοθηκάριος, με πλαστά έγγραφα προσπάθησε να αποδείξει την επισημότητα της λατινικής γλώσσας μάλλον παρά της ελληνικής, βαθαίνοντας έτσι το χάσμα που είχε αρχίσει να χαίνει ανάμεσα στη δυτική και την ανατολική εκκλησία.

Στη σύγχρονη εποχή, στον τόπο μας, αλλά και παντού αλλού, ζούμε σε μια πλαστογραφία κατά την αντιγραφή της βούλησης του λαού. Ένα σύνολο, όπως ένα κείμενο, συχνά εμφανίζεται σε περίληψη, σαν ένα βραχύ, εύχρηστο, δείγμα του συνόλου. Τώρα, στην “περιληπτική” αντιγραφή, υπεισέρχεται έντονα η πιθανότητα του προκατειλημμένου, σκόπιμου, σφάλματος. Η μαθηματική επιστήμη παρέχει τους νόμους για μια τέτοια δειγματοληψία, ώστε να μην είναι προκατειλημμένη. Στην πράξη είναι πολύ δύσκολοι. Υποτίθεται ότι η βουλή που υπάρχει στη βασιλευόμενη, προεδρική, προεδρευόμενη (δική μας) δημοκρατία, εκφράζει τη βούληση του λαού. Και πώς να μην την εκφράζει, αφού τους βουλευτές τους εκλέξαμε εμείς; Φυσικά δεν είναι έτσι. Τους βουλευτές τους έχουν εκλέξει τα κόμματα και αυτοί μόνο μας παρουσιάζονται ως υποψήφιοι. Εμείς απλώς διαλέγομε από αυτούς ποιους προτιμούμε. Κι αυτό είναι επικίνδυνο, όπως είχε προβλέψει πριν από 2,5 χιλιάδες χρόνια ο Αριστοτέλης. “χει δ κα περ τν αρεσιν τν ρχόντων τ ξ αρετν αρετούς πικίνδυνον“. Οι βουλευτές μας είναι επαγγελματίες πολιτικοί. Για να επιτύχουν στο επάγγελμά τους πρέπει: α) Να ενεργούν, όχι όπως τους υπαγορεύει η συνείδησή τους, αλλά όπως τους επιβάλλει το κόμμα τους, αλλιώς θα διαγραφούν ή δεν θα ξαναείναι υποψήφιοι. β) Νε ενεργούν όχι όπως τους υπαγορεύει η συνείδησή τους, αλλά όπως απαιτούν οι ψηφοφόροι τους και εκείνοι που επηρεάζουν ψήφους (οικονομικοί, θρησκευτικοί, επικοινωνιακοί παράγοντες κλπ). Αλλιώς δεν θα ξαναψηφισθούν γ) Να ενεργούν όπως απαιτεί η παρούσα γενιά με χρονικό ορίζοντα <4 έτη, ως τις επόμενες εκλογές, αδιαφορώντας για τις επόμενες γενιές, έστω και αν αυτό είναι αντίθετο προς τη συνείδησή τους.

Το τυχαίο σφάλμα αντιμετωπίζεται, λέει η στατιστική, αυξάνοντας το πλήθος. Στην αντιγραφή κειμένου, αριθμών κλπ την αντιγραφή πρέπει να την κάνουν τουλάχιστον τρεις παράλληλα. Μόλις ένας διαφέρει από τους άλλους δυο, οι δύο είναι κατά τεκμήριο οι σωστοί. Συνεχίζουν λοιπόν την αντιγραφή, για να μην καθυστερεί το έργο, ενώ ο τρίτος διορθώνεται, σύμφωνα με τους δύο. Εφαρμόζεται στην αυτοματοποιημένη παραγωγή. Μια Συνεδρία από 300 άτομα έχει μικρότερες πιθανότητες τυχαίου σφάλματος από μια Συνεδρία 12 (ή 1) ατόμων. Το συστηματικό, προκατειλημμένο, σφάλμα αντιμετωπίζεται εφαρμόζοντας τους κανόνες της μαθηματικής τυχαιότητας κατά τη δειγματοληψία (π.χ. κλήρωση). Αυτή η διαδικασία ονομάζεται δημοκρατία. “Λέγω  δ΄  οἷον  δοκεῖ  δημοκρατικὸν  μὲν  εἶναι  τὸ  κληρωτὰς  εἶναι  τὰς  ἀρχὰς, τὸ  δ΄  αἱρετὰς  ὀλιγαρχικὸν“, γράφει πάλι ο μεγάλος σοφός. Η “δημοκρατία” μας είναι πλαστογραφημένη ολιγαρχία.

ΠΕΤΡΕΣ ΚΑΙ ΧΤΙΣΙΜΟ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 20 Απριλίου 2021

Ο παππούς μου 15χρονος έφυγε από το σπίτι του στη Σύρο, γιατί δεν άντεχε την πείνα και την κακομεταχείριση του πατριού του. Στην Αθήνα εργάσθηκε σα χτίστης. Με την έμφυτη καλαισθησία και την προκοπή του άρχισε να γίνεται γνωστός και, στα 18 του, έφυγε συστημένος για την τουρκοκρατούμενη Θεσσαλονίκη όπου ένας πλούσιος έφτιαχνε το αρχοντικό του. Ο εργολάβος είδε το νεαρό που του φυτέψανε για χτίστη, δεν του γέμισε το μάτι και τον έβαλε να χτίζει τα εσωτερικά ντουβάρια. Ο παππούς δεν το χώνεψε. Αυτός ήλθε συστημένος για τους όμορφους εξώτοιχους. Διαμαρτυρήθηκε. Ο εργολάβος συγκατένεψε και τον έβαλε να φτιάχνει τους πίσω τοίχους, που ήταν με την ίδια τεχνοτροπία όπως οι μπροστινοί. Το αφεντικό ήλθε με τον αρχιτέκτονα και πρόσεξε τη διαφορά στο χτίσιμο. Εμπρός προχωρούσε ο τοίχος γρήγορα, πίσω καθυστερούσε, καθώς ο χτίστης καθόταν σταυροπόδι χάμω και πελεκούσε μια μια τις πέτρες να αρμόζουν σωστά η μια με την άλλη. “Ποιο είναι το σωστό;” ρώτησε τον αρχιτέκτονα ο πλούσιος. “Το πίσω”, απάντησε αυτός. “Τότε πάρε τη δουλειά από τον εργολάβο και ανάθεσέ τη στο νεαρό!”

Κάθε ανθρώπινο έργο αποτελείται από τα υλικά και τον τρόπο της δόμησής τους. Και φυσικά έχει ένα σκοπό, που βρίσκεται έξω από το έργο και που σ΄ αυτόν πρέπει να προσαρμοσθούν υλικά και τρόπος δόμησης. Τα υλικά πάλι, συνήθως ποικίλλουν, αλλά πρέπει να αρμόζουν το ένα με το άλλο, για να προχωρήσει ορθά το έργο. Ένα ιστορικό, επιστημονικό, φιλοσοφικό, ποιητικό κλπ κείμενο αποτελείται από λέξεις, τα υλικά του, που είναι δομημένες με τέτοιον τρόπο που να εκφράζεται ο σκοπός του συγγραφέα. Οι λέξεις είναι μερικές φορές δύστροπες και μπορεί να μην ταιριάζουν η μια με την άλλη, για να γίνει όπως πρέπει η δόμηση. Τότε πρέπει να πελεκηθούν, να “λαξευθούν”, π.χ. με τροποποίηση των καταλήξεών τους, ώστε να μη συναποτελούν ένα αντιαισθητικό σύνολο. Για παράδειγμα, ηχεί σαν παράφωνο να λέω (ή γράφω) “εις την πόλη”. Θα πρέπει να πω είτε “εις την πόλιν” ή “στην πόλη”. Η παραφωνία, πέρα από την αντιαισθητική εμφάνισή της, εστιάζει πάνω της  την προσοχή, αποσπώντας την από το δομημένο σύνολο, που υπηρετεί το σκοπό. Όπως ξεχωρίζει δυσάρεστα μια μύγα μεσ΄ στο γάλα ή ένα μαύρο πρόβατο. Στον ανθρώπινο λόγο, η “λάξευση” των λέξεων γίνεται από αυτό που ονομάζομε γραμματική, ενώ η αρμογή τους, η μια με την άλλη, λέγεται συντακτικό. Από την άλλη, δυο λέξεις μπορεί να έχουν περίπου το ίδιο περιεχόμενο και να χρησιμοποιούνται και οι δύο για να αποφεύγεται η παλιλλογία, που κι αυτή εστιάζει την προσοχή στη λέξη, αντί στο νόημα· όμως και ποτέ δυο λέξεις δεν έχουν ακριβώς την ίδια σημασία, ποτέ δεν συμβολίζουν την ίδια ακριβώς έννοια. Όταν μιλώ για την ένωση οξυγόνου με υδρογόνο προτιμώ να αναφέρω το “ύδωρ”, ενώ όταν μιλώ για το ξεδίψασμα που θα μου προσφέρουν τα παιδιά μου όταν θα είμαι κατάκοιτος, προτιμώ να τα ευχαριστώ για το ποτήρι το “νερό” που μου φέρνουν. Όταν θέλω να τονίσω αυτή τη λεπτή διάκριση ανάμεσα στο ύδωρ και το νερό, τίποτε δεν εμποδίζει να χρησιμοποιώ και τις δύο λέξεις στο ίδιο κείμενο. Αντίθετα, το εμπλουτίζει. Τώρα τη θέλω την εστίαση της προσοχής στις λέξεις, για να τονίσω τη διαφορά της μιας από την άλλη, που είναι σχεδόν, αλλά όχι πλήρως, ταυτόσημες. Όλα αυτά εξυπηρετούν το σκοπό, που είναι έξω από τη γραμματική και το συντακτικό, και είναι η μετάδοση νοημάτων, συναισθημάτων, βουλήσεων, από τον ένα άνθρωπο στον άλλο. Είναι προφανές ότι αν οι γραμματικοί και συντακτικοί κανόνες δεν μπορούν να υπηρετήσουν το σκοπό, αυτός προέχει και οι κανόνες πρέπει να αναθεωρηθούν. Ασφαλώς όχι πριν εξαντληθούν οι δυνατότητές τους.

Οι άνθρωποι είμαστε το υλικό μιας κοινωνίας. Η πολιτεία, το τελικό οικοδόμημα, επιλέγει το κατάλληλο υλικό, τον κατάλληλο άνθρωπο για να αρμόζει σε κάθε θέση, έτσι που να υπηρετεί τον τελικό στόχο της. Κι αυτός, όπως σε όλες τις κοινωνίες, και τις φυσικές κάποιων εντόμων και τις τεχνητές ανθρώπινες, είναι γενικά δημιουργία αποθηκών για φύλαξη αγαθών και υπηρεσίες που είναι άμεσα στη διάθεση των πολιτών κάθε στιγμή σε περιόδους ανάγκης. Κανένας άνθρωπος δεν είναι ίδιος με έναν άλλο ούτε στο αισθητό, υλικό, σωματικό εγώ τους ούτε στο νοητό, πνευματικό, ψυχικό εγώ τους. Κανένας δεν έχει τα ίδια δακτυλικά αποτυπώματα ούτε το ίδιο DNA, ούτε τις ίδιες σκέψεις, συναισθήματα, βουλήσεις με έναν άλλο. Όμως όλοι, εφόσον ζούμε σε μια κοινωνία, είμαστε υποχρεωμένοι να πειθαρχούμε σε κοινωνικούς ρόλους, που, αν και είναι πολυπληθείς, είναι πάντως πεπερασμένοι. Και οι άνθρωποι πρέπει να “λαξεύονται” για να αρμόζουν με τους άλλους και με το ρόλο τους εξυπηρετώντας τον κοινό κοινωνικό σκοπό. Η “λάξευση” των ανθρώπων γίνεται με την εκπαίδευση και την παιδεία τους. Το σκοπό της κοινωνίας τον διαμορφώνει ο αφέντης της, που είναι άλλοτε ένας μονάρχης, άλλοτε μια εκλεκτή ολιγαρχία και άλλοτε το σύνολο του λαού. Το ποιός είναι συνήθως προτιμότερο να είναι ο αφέντης, το έχω συζητήσει πολλές φορές σε άλλα άρθρα μου.

Σε όλη την παραπάνω διαδικασία, προβάλλεται υπέροχος ο ρόλος του δασκάλου. Κι αυτός δεν πρέπει να διδάσκει μόνο τη γραμματική και το συντακτικό, τις 4 πράξεις και τη γεωμετρία, την ιστορία και τη γεωγραφία, τη φυσικοχημεία και τη βιολογία, αλλά και το πώς συναρμολογούνται όλα αυτά σε ένα σύνολο. Να ανοίξει τις πύλες που οδηγούν στη γνώση και να αφήσει τους μαθητές του να περάσουν μόνοι τους, ή με ελάχιστη δική του βοήθεια, μέσα. Πηδώντας δύο γενιές, ο εγγονός του παππού μου ευτύχησα να έχω έξοχους δασκάλους. Ξεχώρισα δύο φιλολόγους που άφησαν το στίγμα τους στην ψυχή μου. Ο ένας είχε διατελέσει υπασπιστής του διαδόχου Κωνσταντίνου στους Βαλκανικούς πολέμους. Ο άλλος πέρασε αρκετό μέρος της ζωής του στη Μακρόνησο. Με έμαθαν, όσο κι εγώ ενδιαφερόμουν, τα μυστικά της γλώσσας μας. Και μου ενέπνευσαν κάτι κοινό: Να έχω ιδανικά. Διαφορετικά ο καθένας, δεν έχει σημασία, αλλά να έχω ιδανικά, τα δικά μου!   Από κει κι έπειτα, οι σκοποί κάθε κοινωνίας, πέρα από την αυτοεξυπηρέτησή της, οφείλουν να αποσκοπούν σε ένα πανανθρώπινο ιδανικό. Ζούμε στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, που σημαίνει πως οι μείζονες απειλές, όπως πανδημίες, κλιματική αλλαγή, πυρηνικός κίνδυνος, δεσποτική τεχνολογία, είναι παγκόσμιες

ΑΔΕΛΦΟΚΤΟΝΙΑ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 16 Απριλίου 2021

Παιδί, διάβασα ένα Κινέζικο παραμύθι. Ο νεαρός Κινέζος, ερωτευμένος με την όμορφη γυναίκα του, τη ρώτησε τι θάθελε για δώρο. “Το βουνό απέναντι μου φράζει τη θέα στη θάλασσα. Να το πας αλλού.” Την άλλη μέρα ο άντρας της πήρε τα εργαλεία του, πήγε στο βουνό κι άρχισε να μεταφέρει τα χώματα και τις πέτρες αλλού. Πέρασε ένας αιώνας κι ο Κινέζος ζούσε ακόμη. Ένας περιηγητής άκουσε την ιστορία του και πήγε και τον είδε. “Καλά, κι ελπίζεις να κινήσεις ένα βουνό έτσι, από τη μια μεριά στην άλλη;” Ο Κινέζος που είχε παιδιά, εγγόνια, δισέγγονα και τρισέγγονα, του έδειξε τους απογόνους του που κουβαλούσαν χώμα από το βουνό. Φώναξε το μικρότερο τρισέγγονό του, που μόλις μπορούσε να μιλήσει, και τον ρώτησε τι θα κάνει όταν μεγαλώσει. “Θα κουβαλάω χώμα και πέτρες από το βουνό, ώσπου να το μεταφέρω ολόκληρο αλλού· και θα πω στα παιδιά μου και στα εγγόνια μου να κάνουν κι αυτά το ίδιο.”

Πίστη και επιμονή μπορούν να μετακινούν όρη. Τονίζει ακόμη το παραμύθι και την ενότητα των γενεών και την αφοσίωση των απογόνων στους προγόνους και τους στόχους τους. Κατά την Εβραϊκή παράδοση εντέλλεται ο Θεός στους Πρωτοπλάστους: “ Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε καὶ γεμίσατε τὴν γῆν καὶ κυριεύσατε αὐτήν, καὶ ἐξουσιάζετε ἐπὶ τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ ἐπὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ ἐπὶ παντὸς ζώου κινουμένου ἐπὶ τῆς γῆς.” Και αυτή η εντολή καταλήγει βέβαια στο σημερινό υπερπληθυσμό της γης, που κινδυνεύει να αυτοεξαφανισθεί. Δεν κινδυνεύει τόσο να μην μπορεί η γη να τον θρέψει. Όσο περισσότεροι οι άνθρωποι, τόσο περισσότερο αποδίδει η γη και αυτό έχει αποδειχθεί, καθώς ποτέ άλλοτε δεν υπήρχαν τόσοι άνθρωποι πάνω της και τόσο λίγοι πεθαίνουν από λιμό. Κινδυνεύει όμως, 99% βέβαιο, από το ότι η γη δεν προλαβαίνει να ανακυκλώσει τα απόβλητα από την αθρόα κατανάλωση και την τοξικότητα που αθροίζεται στη στεριά, στη θάλασσα και στον αέρα. Πώς αντιδρά όμως η φύση σε τέτοιες εντολές;

Ο Θεός είναι κοινός για όλους. Τουλάχιστον για όσους πιστεύουν στο Δημιουργό, Πλάστη του Αδάμ και πρόγονο του Αβραάμ, Εβραίους, Χριστιανούς και Μουσουλμάνους, που του αποδίδουν ποικίλα ονόματα, όλα με κοινή ρίζα: “ΗΛί”  οι Εβραίοι, ΉΛιο οι Έλληνες, ΑΛάχ, οι Αραβες. Ανεξάρτητα από την πίστη καθενός όμως, πώς αντιδρά η Φύση σε τέτοιο ανεξέλεγκτο πολλαπλασιασμό του ανθρώπου πάνω στον Πλανήτη μας; Είμαστε μικροσκοπικά όντα πάνω του. Αλλά η δύναμη του πολλαπλασιασμού είναι όπως εκείνη των μικροβίων μέσα μας που, διπλασιαζόμενα ανεξέλεγκτα μας σκοτώνουν σε μια λοίμωξη. Πώς, λοιπόν, αμύνεται η Φύση;

Ένας τρόπος άρχισε αμέσως από την πρώτη γενιά των μυθολογικών ανθρώπων. Οι περιορισμοί των πρωτοπλάστων, του Αδάμ και της Εύας, διατροφικοί (απαγορευμένος καρπός) και γενετήσιοι (κάλυψη των γεννητικών τους οργάνων με φύλλα συκιάς) έφερε καρπούς, παραγωγή, πλούτο. Ο πλούτος, εξασφαλίζοντας από περιόδους ένδειας, έγινε ισχυρό κίνητρο και για καλό και για κακό. Και πολύ γρήγορα οδήγησε στο θανάσιμο ανταγωνισμό των αδελφών Κάιν και Άβελ. Και δεν είναι μόνο η σκληρή Εβραϊκή προϊστορία. Υπάρχουν σε όλες τις υπαρξιακές μυθολογίες τα παραδείγματα. Ετεοκλής και Πολυνείκης. Ρωμύλος και Ρώμος. Και ούτω καθεξής.

Μύθοι, θα πείτε. Παραμύθια, σαν του Κινέζου ερωτευμένου. Κι όμως δεν είναι ακριβώς παραμύθια. Διότι συμβολίζουν την αδελφοκτονία όχι μόνο σε προσωπικό, αλλά και σε κοινωνικό επίπεδο. Λακεδαιμόνιοι και Αθηναίοι στον Πελοποννησιακό πόλεμο. Ισμαηλίτες (Αγαρηνοί, Άραβες, Μουσουλμάνοι) και Ισαακίτες (Εβραίοι, Ιουδαίοι), Σουνίτες και Σιίτες, Καθολικοί και Ορθόδοξοι ή Καθολικοί και Διαμαρτυρόμενοι κοκ. Λυσσώδεις, αδελφοκτόνοι πόλεμοι μεταξύ όμαιμων κοινωνιών. Μήπως όμως το “όμαιμοι” δεν παίζει ρόλο; Παίζει, αλλά και άλλα στοιχεία δεν βοηθούν. Το “ομόθρησκοι” δεν βοηθάει, καθώς, όπως είδαμε, όλοι οι πιστοί στον Κοινό Θεό, του Αδάμ, του Αβραάμ, πολεμούν μεταξύ τους. Ούτε το ομοεθνείς, με τα ίδια έθιμα, προπάντων την κοινή γλώσσα, προστάτευσε από τους αδελφοκτόνους πολέμους. Η υπέρβαση όλων αυτών, με δημιουργία ταξικής κοινότητας δεν επιβίωσε αρκετά ως τώρα για να επιβεβαιώσει ή ακυρώσει την αδελφοκτονία. Οι κομμουνιστικές χώρες, κυρίως Σοβιετική Ένωση και Κίνα, δεν έφθασαν βέβαια στον πόλεμο, αλλά έφθασε στο αμήν η αντιπαλότητά τους, ενώ η μία από τις δύο μεγάλες δυνάμεις κατέρρευσε από μόνη της.

Τα παραπάνω τονίζουν, μου φαίνεται, πως η αδελφική αντιπαλότητα δεν σχετίζεται ούτε με την καταγωγή, ούτε με τη γλώσσα ούτε με την πίστη, αλλά είναι μια απελπισμένη άμυνα της Φύσης, για να επιβιώσει το μεγαλούργημά της, η Ζωή. Προσωποποιώ, έτσι τη Φύση, αλλά δεν πειράζει. Η σκέψη ισχύει σα σχέση αιτίου αιτιατού και χωρίς ανιμισμό. Και το ερώτημα παραμένει. Μπορούμε να επιβιώσουμε απαλλαγμένοι από τους πολέμους; Όλοι είναι τελικά αδελφοκτόνοι.

Η πρόοδος της τεχνολογίας είναι φανταστική τον τελευταίο ιδίως αιώνα. Χάρη σ΄ αυτήν, η ζωή του ανθρώπου επιμηκύνθηκε πρωτοφανώς, ο αναλφαβητισμός μειώθηκε σε όλη την υφήλιο, οι λιμοί και οι λοιμοί περιορίσθηκαν πρωτόγνωρα. Κάποιοι, όπως ο Norberg, αποδίδουν αυτά τα θαύματα στην παγκόσμια επικράτηση του καπιταλισμού. Ωστόσο, ισχύουν αυτά όπου υπήρξε τεχνολογική πρόοδος, ανεξάρτητα από το οικονομικό σύστημα της χώρας (π.χ. Κίνα, Βόρεια Κορέα). Το ερώτημα όμως παραμένει. Μήπως αυτή είναι η, με πολυδαίδαλους δρόμους, άμυνα της Φύσης; Οπότε τι κάνομε;

Πρέπει να περιορίσουμε τον πληθυσμό της γης! Η ανακατανομή του πληθυσμού, με ευρείες μετακινήσεις, από τις πυκνοκατοικημένες περιοχές στις πιο αραιοκατοικημένες είναι μια λύση. Δεν φθάνει, καθώς οι αναμειγνυόμενοι πληθυσμοί έχουν άλλη γλώσσα, άλλη θρησκεία, άλλα έθιμα και αυτό είναι παράγοντας για ανεξέλεγκτη βία. Ανακατανομή με την τεχνολογική μετατροπή ερήμων (π.χ. Σαχάρα) σε κατοικήσιμους χώρους είναι άλλη, λιγότερο αποκρουστική, λύση, πάντως και πάλι δεν λύνει το πρόβλημα. Η επικράτηση μιας μορφής κομμουνισμού, θα ήταν ένας τρόπος μείωσης της βίας, μεταξύ των κομμουνιστικών κρατών; Δεν το ξέρομε. Οπωσδήποτε, ο περιορισμός της κοινωνικο-οικονομικής ανισότητας στη γη μάλλον θα βοηθούσε. Ο περιορισμός της μακροζωΐας μας φαίνεται απαράδεκτη λύση. Μένει ο περιορισμός των γεννήσεων. Μέτρα εναντίον όσων ακόμη δεν έχουν γεννηθεί, δεν είναι απαράδεκτα. Το πρόβλημα γίνεται δυσεπίλυτο, καθώς επικρατούν σε κάποιους λαούς παιδείες που βασίζονται στο “Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε”, ενώ δεν επικρατούν σε άλλους. Η εμπειρία έχει δείξει ότι η βελτίωση του τρόπου ζωής στις αναπτυγμένες χώρες συνοδεύθηκε από μείωση της γεννητικότητας, μακρότερη επιβίωση των ανθρώπων και ευτυχέστερη διαβίωσή τους. Παιδεία στα μεταναστόπουλα, αντί απομάκρυνσης από το σχολείο. Ανάπτυξη του “Τρίτου Κόσμου” αντί αποικιοποίησής του. ‘Ισως εκεί να βρίσκεται κάποια λύση.

ΣΩΣΤΟ ΛΑΘΟΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας

Πρωινός Λόγος Τρικάλων, 15 Απριλίου 2021.

Έπεσε στο ποτάμι και δεν ήξερε να κολυμπάει. Κάποιος περαστικός βούτηξε και τον έσωσε. Βγαίνοντας βρήκε μπροστά του τον αστυφύλακα που τον συνέλαβε. Μια θεόρατη πινακίδα έγραφε με μεγάλα γράμματα: “Απαγορεύεται το κολύμπι”. Οδηγήθηκε στο αυτόφωρο. Μα αν δεν κολυμπούσε, ο άλλος θα πνιγόταν…Μα ο νόμος είναι νόμος…Παράδειγμα σύγκρουσης μεταξύ ηθικής και δικαίου. Ηθική είναι η περιρρέουσα, αλλά ασαφής, βούληση της κοινωνίας. Δίκαιο είναι η σαφής βούληση των αρχόντων. Απόλυτη συμφωνία μεταξύ τους δεν υπάρχει, καθώς η ηθική εξελίσσεται, ενώ το δίκαιο, γραπτό, παραμένει. Υπάρχει λύση;

“Υπέμεινα την αισχρή συμπεριφορά της, ώσπου έβρισε χυδαία τη μάνα μου και τότε προχώρησα σε διαζύγιο”. Καλώς. “Την περιέμεινα 2 φορές και δεν ήλθε στο ραντεβού. Την τρίτη τη χώρισα”. Ωχ! Βγήκε μπροστά μου ο δάσκαλός μου και κοκκίνισε το γραπτό μου. Η Νεοελληνική Γραμματική γράφει ότι το “περιμένω” είναι ελλειπτικό ρήμα και δεν έχει στιγμιαίους χρόνους. Μα εγώ θέλω να εκφράσω την έννοια του περιμένω σε χρόνο στιγμιαίο παρελθοντικό…Μα ο νόμος είναι νόμος…

Δεν επιβιώνει μια κοινωνία χωρίς δίκαιο, τη βούληση των αρχόντων που έχουν την εξουσία, και δικαιούνται να εφαρμόζουν ακόμη και βία, για να την επιβάλλουν. Ούτε επιβιώνει γλωσσική επικοινωνία, απαραίτητη στην κοινωνία, χωρίς γραμματική. Αυτή εξασφαλίζεται με τους γραμματικούς νόμους. Ωστόσο…

Πώς αντιμετωπίζονται τέτοια προβλήματα; Ο γίγαντας της λογικής I. Kant καταφεύγει στη μεταφυσική. Οι θεμελιώδες αρχές της ηθικής είναι κοινές για όλους τους ανθρώπους, φυτεμένες μέσα τους από τον Παντοκράτορα. Ωστόσο, στην πράξη αυτή η αρχή δεν λύνει τα προβλήματα. ‘Ο,τι είναι μέσα μας είναι άβατο για τους άλλους. Επομένως κανένας άλλος δεν ξέρει τι κοινό μεταξύ μας υπάρχει εκεί. Και ο Θεός είναι επίσης αμέθεκτος, κανένας δεν τον έχει δει. Οι ηθικές αρχές Του είναι εκείνες των εκπροσώπων Του πάνω στη γη, που βέβαια μόνον οι ίδιοι επιβεβαιώνουν τη γνησιότητα της εκπροσώπησής Του.

“Ενώ τα έθνη κινούνται προς τα εμπρός, τα πολιτεύματα μένουν ακίνητα” (Z. Macaulay). Έτσι, οι νόμοι κατά διαστήματα αλλάζουν. Κι επειδή οι νόμοι δεν επιτρέπεται να εκφράζουν τα εκάστοτε καπρίτσια των αρχόντων, υπάρχουν γενικοί θεμελιώδεις νόμοι που κανένας νόμος δεν επιτρέπεται να τους παραβεί. Είναι το Σύνταγμα. Αλλά, ακόμη και τα Συντάγματα δεν μπορούν να είναι αιώνια. Το δικό μας γράφει (άρθρο 110): «Οι διατάξεις του Συντάγματος υπόκεινται σε αναθεώρηση, εκτός από εκείνες που καθορίζουν τη βάση και τη μορφή του πολιτεύματος, ως Προεδρευομένης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας…». Το πρόβλημα είναι ότι αυτό το άρθρο αντικατέστησε το αντίστοιχο άρθρο 108 του Συντάγματος του 1952 που έγραφε: “Ουδέποτε αναθεωρούνται αι διατάξεις του παρόντος Συντάγματος αι καθορίζουσαι την μορφήν του πολιτεύματος ως Βασιλευομένης Δημοκρατίας”. Κι όμως η αναθεώρηση έγινε με βία, εκείνη της χουντικής δικτατορίας που οδήγησε στην εθνική τραγωδία της Κύπρου και τη μεταπολίτευση που ακολούθησε. Μ΄ άλλα λόγια, το Σύνταγμά μας ορίζει ότι, ο μόνος τρόπος για να αναθεωρηθούν οι θεμελιώδεις διατάξεις του είναι η ανωμαλία, παρακινώντας έτσι σε άσκηση βίας όταν η ηθική έλθει σε κρίσιμη σύγκρουση με το Νόμο! Σε μια δημοκρατία, η βούληση του λαού εκφράζεται από ένα τυχαία κληρωμένο δείγμα όλων των πολιτών (βουλευτών) στη νομοθετική εξουσία. Ειδήμονες ερευνούν και μελετούν τα ήθη και εισηγούνται λύσεις των προβλημάτων. Οι πολιτικοί, επαγγελματίες επαΐοντες της εκτελεστικής εξουσίας, εκλεγμένοι από το λαό μεταξύ υποψηφίων προεπιλεγμένων από τα κόμματα, διαμορφώνουν την εισήγηση σε νομοσχέδια που έρχονται στη βουλή, κι αυτή τα μετατρέπει σε νόμους (ή τα απορρίπτει), που τους υλοποιεί η κυβέρνηση. Στη συνέχεια έρχεται η τρίτη εξουσία, η δικαιοσύνη. Αποτελούμενη η ποινική, όπως η βουλή, από τυχαία κληρωμένους δικαστές (ενόρκους) που δεν έχουν ειδική γνώση των νόμων, αλλά μόνο εντιμότητα και κοινό νου, αποφασίζουν αν δικαιολογημένα διέπραξαν τεκμηριωμένα παράνομη πράξη κάποιοι πολίτες, όπως ο σωτήρας/παραβάτης, ή και η ίδια η κυβέρνηση.

Οι γραμματικοί κανόνες είναι εκφραστικοί νόμοι. Ιδανικά στηρίζονται στη μελέτη, ομαδοποίηση και επεξεργασία των συχνότερων εκφράσεων που χρησιμοποιούν οι πολίτες. Αποτελούν κατά κάποιον τρόπο το “Σύνταγμα” της γλώσσας. Στη γενιά μου εκπαιδεύθηκα με τη “Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης” του Α. Τζαρτζάνου. Στη μεταπολίτευση καταργήθηκε ο Τζάρτζανος και αντικαταστάθηκε από τη “Νεοελληνική Γραμματική” του Μ. Τριανταφυλλίδη. Καθώς τον παλιό καλό καιρό διδασκόμαστε αποσπάσματα από αρχαίους συγγραφείς, Ξενοφώντα, Λυσία, Θουκυδίδη, κλπ, βρίσκαμε εκφράσεις που ξέφευγαν από τη Γραμματική Τζαρτζάνου. Φαίνεται, οι μακαρίτες δεν την είχαν διαβάσει! Και στη σύγχρονη λογοτεχνία βρίσκομε εκφράσεις που δεν καλύπτονται από τη Γραμματική Τριανταφυλλίδη. “Χριστός Ανάστακας!” (Ν. Καζαντζάκης) αναφωνεί ο παπάς υψώνοντας το σώμα του Χριστού από τον τάφο, για να αναδείξει το ασύλληπτο μεγαλείο της Ανάστασης. Σημαίνει ότι αυτοί οι χρήστες της γλώσσας μιλούσαν λανθασμένα ή ότι η Γραμματική ήταν σφαλερή; Τίποτε από τα δύο βέβαια. Είπαμε, ότι η Γραμματική στηρίζεται στις συχνότερες εκφράσεις, όχι σε όλες.

Πρωτεύων ρόλος της αστυνομίας είναι να προστατεύει τον πολίτη, δευτερεύων να συλλαμβάνει τον παραβάτη. Και πρωτεύων ρόλος του φιλολόγου είναι να υποδεικνύει τρόπους για να διευκολύνεται η επικοινωνία μεταξύ χρηστών της γλώσσας, δευτερεύων να συλλαμβάνει τα λάθη. Όταν οι επικοινωνιακές ανάγκες δεν καλύπτονται από τους γραμματικούς κανόνες, αυτοί μάλλον πρέπει να παραβιάζονται παρά να θυσιάζεται το νόημα της έκφρασης.

Η σύγχρονη “Νεοελληνική Γραμματική” επισημοποιήθηκε το 1980, αλλά είχε γραφεί πριν από 80 χρόνια. Στο μεταξύ έχουν γίνει μεγάλες κοινωνικές αλλαγές που δεν ικανοποιούνται πλήρως από εκείνο το Γραμματικό Σύνταγμα. Οι γυναίκες σήμερα έχουν επαγγέλματα παραδοσιακά ανδρικά, όπως υπάρχουν γυναίκες βουλευτές, ταμίες, γραμματείς, επιστήμονες, κλπ που η γραμματική δεν ορίζει πώς κλίνονται ή εκφέρονται. Έπειτα, η δημοτική που είχε επικρατήσει στη λογοτεχνία, με την επισημοποίηση επεκτάθηκε, στον επιστημονικό λόγο, που είναι ιδιαίτερα απαιτητικός. Στηρίζεται περισσότερο στο γραπτό παρά στον προφορικό λόγο και χρησιμοποιεί λόγιες λέξεις που δυσφορούν φορώντας τον κορσέ των κανόνων της νεοελληνικής γραμματικής. Πώς να κλίνονται άραγε η ισχύς, ο ιχθύς κλπ; Ακόμη, το 1980 ήμαστε ένα κράτος έθνος. Ήδη είμαστε ένα κράτος μέλος. Οι νόμοι της ΕΕ είναι πάνω από το Σύνταγμά μας. Η ευρύτερα ομιλούμενη γλώσσα διεθνώς είναι τα κακά Αγγλικά. Ξένες, κυρίως Αγγλικές, λέξεις εισάγονται διαρκώς στη γλώσσα μας με ρυθμό πανδημίας. Πώς να αποδώσω τον κομπούτορα, τον καλκουλάτορα, το λοκντάουν, το κλικαουέι; Η λύση ενός Γλωσσοθεού δεν ικανοποιεί, είτε λέγεται Μιστριώτης, είτε Παιδιώτης (ιταλικά παιδί=bambino). Είναι προφανές, για μένα τουλάχιστον, ότι ήλθε ο καιρός να αναθεωρηθεί η Νεοελληνική Γραμματική.

ΜΕΓΑΟΛΟΪΔΕΑΤΙΣΜΟΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 13 Απριλίου 2021

Στην ιστορία αναφέρονται πολλές αυτοκρατορίες: Μια κεντρική εξουσία που ελέγχει με την ισχύ της μεγάλη περιοχή κατοικημένη από ποικίλους λαούς με διαφορετική γλώσσα, θρησκεία, έθιμα κλπ. Συνήθως ένας από αυτούς τους λαούς είναι ο κυρίαρχος. Από την μυθολογική εποχή υπάρχουν οι εκτεταμένες μοναρχίες, Βαβυλωνίων, Αιγυπτίων, Περσών, Ασσυρίων κλπ. Η ενοποιημένη εξουσία επέτρεψε να γίνουν μεγάλα, σπουδαία έργα που έχουν μείνει αιώνια μνημεία παλιών πολιτισμών. Από την άλλη, η ποικιλία των λαών εμπόδιζε την επικοινωνία των υπηκόων μεταξύ τους. Ο μύθος του Πύργου της Βαβέλ είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα, όπου η αδυναμία των εργαζομένων, μεγάλου αριθμού πολυεθνικών δούλων, να συνεννοούνται μεταξύ τους εμπόδισε την οικοδόμηση του μεγαλόπνοου, αλαζονικού έργου. Αντίθεση σ΄ αυτό το σχήμα υπήρξαν τα κράτη-πόλεις των Ελλήνων. Η δομή τους είναι που δημιούργησε τον αξεπέραστο πολιτισμό που επέζησε και μετά την κατάρρευση των Ελληνικών πολιτειών με το Φίλιππο και τον Αλέξανδρο. Στη συνέχεια υπήρξαν μεγάλες και μακρόζωες αυτοκρατορίες, θυμίζω μερικές, Ρωμαϊκή, Βυζαντινή, Οθωμανική, Αγγλική, Κινεζική κλπ. Σε όλες τις περιπτώσεις, κάποτε, μετά από κάποιους αιώνες, οι αυτοκρατορίες έληξαν κυρίως από αυτοαποσύνθεση, με αφορμή κάποια επίθεση απέξω, που στον καιρό της ακμής, θα είχε αντιμετωπισθεί σχετικά εύκολα.

Μετά την Αμερικανική και  Γαλλική επανάσταση κυρίως, επικράτησαν τα κράτη-έθνη. Κάποιοι λαοί θεώρησαν ότι είναι οι γνήσιοι απόγονοι και κληρονόμοι της παλιάς μεγάλης μοναρχίας, έκαναν ένα κράτος, εξουδετέρωσαν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο τις μειονότητες, άλλοτε αφομοιώνοντας, άλλοτε διώχνοντας, άλλοτε σφάζοντας τες. Ένα στοιχείο που επέτρεψε τη δημιουργία των κρατών-εθνών ήταν, είπαμε, η πίστη πως ήταν οι κληρονόμοι παλιών ένδοξων λαών. Καλό αυτό, αλλά, ταυτόχρονα δημιουργεί ονειροφαντασίες, αναβίωσης της παλιάς δόξας. Σε καμιά περίπτωση δεν μπόρεσε να αναστηθεί μια παλιά αυτοκρατορία. Στο κάτω κάτω, η αυτοκρατορία στηριζόταν στη συμμετοχή ποικίλων λαών, ενώ το κράτος-έθνος σε μια μονοεθνική συγκρότησή του. Τα δύο είναι ασύμβατα. Κι όμως είδαμε τέτοιες ονειροφαντασίες, που τις θυμόμαστε. Εμείς είχαμε τη μεγάλη ιδέα να ξαναγίνουμε η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, με πρωτεύουσά μας την Πόλη. Ως αποτέλεσμα, είχαμε τη μεγαλύτερη καταστροφή που έχει συμβεί στην υπερτρισχιλιετή ιστορία μας το 1922. Δεν είμαστε όμως οι μόνοι. Με τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου, δημιουργήθηκε η μεγαλοϊδεατική στάση της Βουλγαρίας, που έληξε με τους Βαλκανικούς πολέμους. Ο B. Mussolini ονειρεύθηκε την ανασύσταση του μεγάλου Ρωμαϊκού κράτους, ώσπου έσπασε τα μούτρα του αντιμετωπίζοντας την Ελληνική αντίσταση. Ο A. Hitler ζήλωσε τη δόξα του Καρλομάγνου. Η Βρετανική αυτοκρατορία ήταν η μεγάλη νικήτρια στο δεύτερο ΠΠ, που έγινε τελικά η αιτία της κατάρρευσής της, με την απώλεια των αποικιών της παντού. Μεγάλη ιδέα έχουν λίγ΄ ως πολύ όλα τα έθνη, οι Αλβανοί ονειρεύονται μεγάλη Αλβανία και σήμερα η Τουρκική ηγεσία κάνει το παν για να κινητοποιήσει το λαό της χώρας της για την αναβίωση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Σημαντικός στόχος της είναι η δική μας πατρίδα. Στις μεγαλοϊδεατικές ιδέες αντιστέκεται ολόκληρη η ανθρωπότητα. Ο Αυστρουγγαρικός μεγαλοϊδεατισμός κατέρρευσε με τον πρώτο ΠΠ. Ο νεο-σουλτάνος, ικανός ηγέτης, παίζει μεταξύ των μεγάλων σύγχρονων δυνάμεων. Για να εξασφαλίσει την ανοχή των ΗΠΑ στη στάση τους απέναντι στον Ελληνισμό, Αιγαίο και Κύπρο, αποφάσισε να τις εκβιάσει ερωτοτροπώντας με τη Ρωσία, όταν αγόρασε τους S400. Το παράκανε και οι Ρώσοι βομβάρδισαν Τουρκικές δυνάμεις στη Συρία. Αλήθεια, τι δουλειά έχει ένας στρατός έξω από τη χώρα του; Τουρκικές ένοπλες δυνάμεις σε Κύπρο, Λιβύη, Αζερμπαϊτζάν, Συρία κλπ; Τελευταία, η Αμερικανική πολιτική αποφάσισε να γίνει αυστηρότερη στην Τουρκία. Ο πονηρός ηγέτης όμως ετοιμάζεται να στείλει στρατό και στην Ουκρανία για να καλοπιάσει τους Αμερικανούς και να εμπλέξει Ευρώπη, Αμερική και ΝΑΤΟ στην υπόθεση. Η Τουρκία δεν έχει να κερδίσει άμεσα τίποτε. Όμως θα κερδίσει έμμεσα, ελπίζει, την ευνοϊκή στάση των συμμάχων της. Και εμείς ενδέχεται να βρεθούμε σε δύσκολη θέση. Τι θα κάνουμε, αν Αμερική, ΝΑΤΟ και ΕΕ αποφασίσουν να σταθούν στο πλευρό των Τούρκων στην Ουκρανία, για να κερδίσουν κουπόνια εναντίον της Ρωσίας; Ο ναρκισσισμός και μεγαλοϊδεατισμός της νεοτουρκίας είναι τόσο μεγάλος που νομίζει πως μπορεί να επιβάλει μια νέα Οθωμανική Αυτοκρατορία, με αμιγή τουρκικό πληθυσμό όμως, με εκτεταμένες εθνοκαθάρσεις και γενοκτονίες, με επαναφορά ισχυρού πατριαρχικού δικαίου σε βάρος των γυναικών, με προσβολή των αξιωματούχων της ΕΕ, με αποστολές Τουρκικών δυνάμεων έξω από τα σύνορα της επικράτειάς της. Ωστόσο, η εσωτερική φθορά, όπως τα οικονομικά προβλήματα που γιγαντώνονται, οι διαμαρτυρίες των διανοουμένων, αντιφρονούντων και αλλοεθνών και η ολοένα ευρύτερα επεκτεινόμενη παγκόσμια κατακραυγή απειλούν καίρια τον Τουρκικό μεγαλοϊδεατισμό. Βέβαια σπάνια μια αυτοκρατορία πέφτει χωρίς απρόβλεπτους βαθμούς αναστάτωσης. Κι εμείς βρισκόμαστε στην άμεση γειτονία και στόχοι των αλλαγών που μπορούμε να προβλέψουμε.

Έχομε άραγε ικανή ηγεσία που να μας βγάλει έξω από το δίλημμα; Να επιμείνουμε στην τήρηση τέτοιας στάσης απέναντι στη Ρωσία, για το θέμα της Ουκρανίας, όπως έχει τηρηθεί απέναντι στην Τουρκία για το θέμα της Κύπρου; Και να επιμείνουμε να λυθούν οι διαφορές των λαών με βάση το διάλογο; Φοβούμαι πως το σύστημά μας δεν επιτρέπει τέτοια θαρραλέα και εθνικά υπερήφανη στάση. Η όποια κυβέρνηση στηρίζεται στις ψήφους μιας ολιγαρχίας που την ψηφίζει, και που δεν της επιτρέπει να πάρει γενναίες αποφάσεις. Και η όποια αντιπολίτευση στηρίζεται στις ψήφους της δικής της ολιγαρχίας, με στόχο να γίνει αυτή κυβέρνηση, χαλίφης στη θέση του χαλίφη. Η βούληση του λαού δεν εκδηλώνεται πουθενά· εκδηλώνεται η βούληση των κομμάτων, που, αναγκαστικά, σκέφτονται το συμφέρον της δικής τους παράταξης μάλλον παρά του έθνους. Οι διαδηλώσεις, σαν εκείνες που είδαμε π.χ. στην εποχή που είχε ξεσηκωθεί μεγάλο πλήθος στα θέματα των ταυτοτήτων, της Μακεδονίας κλπ, φυσικά δεν απηχούν τη βούληση του λαού, εφόσον σ΄ αυτές δεν μετέχουν υποχρεωτικά όλοι οι Έλληνες, αλλά ξανά μιας ολιγαρχίας που κινητοποιείται από δημαγωγικά κομματικά συμφέροντα. Παρόλα αυτά, η πίεση του λαού πάνω στους ηγέτες του πρέπει να εκδηλωθεί με κάθε τρόπο, προς την κατεύθυνση της όσο γίνεται μεγαλύτερης αυτοσυγκράτησης στα μαχαιρώματα καθεμιάς παράταξης στις άλλες.

Η κατάρρευση της μεγάλης δύναμης ακολουθεί αρκετά προδιαγεγραμμένη πορεία. Ο Ένας δεσπόζει πάνω σε όλους. Αργά ή γρήγορα χρειάζεται βοήθεια και τότε στηρίζεται σε μια μειονότητα, εθνοτική, θρησκευτική, οικονομική κλπ, που καταπιέζει τις άλλες. Οι άλλες αρχίζουν να αντιδρούν και αρχίζουν οι αποσχιστικές τάσεις. Η διάλυση είναι πια προ των πυλών. Αρκεί μια τυχαία εξωτερική αφορμή για να την επιφέρει.

ΕΓΩ ΚΑΙ Η ΦΥΣΗ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 10 Απριλίου 2021

δο δέδωκα μν πν χόρτον σπόριμον σπερον σπέρμα, στιν πάνω πάσης τς γς κα πν ξύλον, χει ν αυτ καρπόν σπέρματος σπορίμουμν σται ες βρσινκα πσι τος θηρίοις τς γς κα πσι τος πετεινος το ορανο κα παντ ρπετ τ έρποντι π τς γς χει αυτ ψυχήν ζως, πάντα χόρτον χλωρόν ες βρσιν“. Κατά το Μωυσή, εκφραστή τότε της βούλησης του Θεού που πιστεύομε, μας δόθηκε η απόλυτη εξουσία πάνω στη γη, στην ξηρά, στη θάλασσα, στον αέρα, στο φυτικό και στο ζωικό βασίλειο. Με εξαίρεση βέβαια τον ίδιο το Θεό, που μας λέει: “Ἐγὼ  εἰμι Κύριος  ὁ  Θεὸς  σου“. Με την Αναγέννηση και το Διαφωτισμό ξεκίνησε η αμφισβήτηση της θεοκεντρικής και ανθρωποκεντρικής αντίληψης του κόσμου. Έγινε σιγά σιγά αισθητή η ολέθρια δυστυχία που συνεπάγεται αυτή η στάση και άρχισε η επιστροφή στην αρχαιοελληνική αντίληψη της επικράτησης του Λόγου. Ο Λόγος μάς έβγαλε από το κέντρο του κόσμου. Ο Αρίσταρχος ο Σάμιος (310-230 π.Χ.), είχε διατυπώσει την άποψη του ηλιοκεντρικού συστήματος και ο Ερατοσθένης ο Κυρηναίος (276-194 π.Χ.) υπολόγισε το μέγεθος της γης θεωρώντας την σφαίρα με αξιοθαύμαστη ακρίβεια (περίμετρος 39 690 χιλιόμετρα, αντί των ορθών 40 048 χιλιομέτρων). Είμαστε λοιπόν μια ασήμαντη σταγόνα μέσα στον απέραντο Ωκεανό του Σύμπαντος. Κι όμως νοιώθομε αφέντες του! Διαθέτομε λογική, την ικανότητα να βάζουμε τάξη. Όμως, μας λέει η επιστήμη της Φύσης, δεν μπορείς να βάζεις τάξη παρά μόνο σε ένα κλειστό σύστημα, γύρω από το οποίο αυξάνεις την αταξία. (Για τακτοποιήστε τα πράγματά σας στο σπίτι σας και θα δείτε τον όγκο των σκουπιδιών που θα παραγάγετε). Ευτυχώς η απέραντη φύση, μεριμνά να βάζει τάξη στον εαυτό της ανακυκλώνοντας τα απορρίμματά μας. Αν την αφήσουμε ανενόχλητη!

Η αλαζονεία μας όμως δεν έχει όρια. Ξεχνάμε πως ο πλανήτης μας είναι κι αυτός πεπερασμένος. Και οι ενέργειές μας οδηγούν όχι μόνο στη δυστυχία όπως τον καιρό του Διαφωτισμού, αλλά και στην αυτοκαταστροφή. Ξεχνάμε πως η Φύση επιβιώνει χωρίς τον άνθρωπο, αλλά ο άνθρωπος δεν επιβιώνει χωρίς τη Φύση. Και λοιπόν τι κάνομε; Μας έδωσε η Φύση – και δεν φταίμε εμείς γι΄ αυτό – το Λόγο, την ικανότητα να βάζουμε τάξη. Πώς τη χρησιμοποιούμε;

Τι σημαίνει πρώτα από όλα τάξη στη φύση; Ο νόμος που επικρατεί είναι της εντροπίας, που μοιραία και αδυσώπητα οδηγεί στην αταξία. Ο J. J. Roussaux ζήτησε να γυρίσουμε στη φύση. Όταν έγινε ένας τρομερός σεισμός στη Λισσαβώνα και σκοτώθηκαν πάρα πολλοί άνθρωποι, έγραψε ότι, αν αυτοί ζούσαν σε σπηλιές στο δάσος, δεν θα σκοτώνονταν! Τον ειρωνεύθηκε γι΄ αυτό ο Voltaire. Τα τελευταία χρόνια έχει ανακύψει σχεδόν επιτακτικά η ανάγκη της οικολογίας, που πρώτιστη μέριμνά της είναι η διατήρηση της βιοποικιλίας. Είναι το υγιέστερο κίνημα της εποχής μας, αλλά σαν τη στάση του Ρουσώ, οδηγεί συχνά σε ουτοπικές σκέψεις. Η ουτοπία του οφείλεται στην κατεξοχήν αρνητική στάση του. Προβάλλει διαρκώς ένα ΟΧΙ σε σχεδόν κάθε ανάπτυξη. Θα μπορούσε όμως να προβάλλει ένα ΝΑΙ στις πράξεις που ευνοούν τη βιοποικιλία. Εννοώ τούτο. Αν αφεθεί ένας τόπος χωρίς καμιά ανθρώπινη επέμβαση οδηγείται σε μια από τις δύο εντροπικές “αταξίες”: Ανάλογα με το κλίμα, μετατρέπεται είτε σε ζούγκλα, ή σε έρημο. Και οι δύο καταστάσεις είναι τελικά καταστρεπτικές. Καταρρακτώδεις βροχές παρασύρουν τα χώματα σε χειμάρους και μένουν οι άξενοι γυμνοί βράχοι. Ή προχωρούν σε ανεξέλεγκτη επικράτηση ενός είδους φυτικού ή ζωικού που πνίγει τη βιοποικιλία. Σε κάποιο νησί του Ειρηνικού, ο οικολόγος δήμαρχος είχε χωρίσει την επικράτειά του σε ανθρώπινη και αυτόνομη, όπου μια θαυμάσια ζούγκλα είχε, μεταξύ άλλων και ελέφαντες. Και ήλθαν αλλεπάλληλες χρονιές αναβροχιάς. Στην ανθρώπινη περιοχή ο δήμαρχος έφερε νερό από αλλού και η ζωή συνεχίσθηκε κανονικά. Στην ελεύθερη περιοχή όμως η ξεραΐλα ήταν τέτοια που οι ελέφαντες πείνασαν και έφαγαν τελικά το δάσος! Πέθαναν και το δάσος και οι ελέφαντες. Το βλέπομε σήμερα σε σμικρογραφία σε κάποιες περιοχές όπου η υπερανάπτυξη π.χ. ελαφιών τρώει το δάσος. Το αντίδοτο είναι βέβαια, να αναπτυχθούν εκεί και λύκοι – ή να επιτρέπεται κατά διαστήματα αυστηρά ελεγχόμενο το βάρβαρο κυνήγι των πανέμορφων ελαφιών.

Η ζωική φύση μας πιο εύκολα παίρνει αρνητική στάση απέναντι σε κάποια απειλή, παρά θετική σε ένα σκοπό. Μια απειλή είναι αισθητή τώρα που είναι παρούσα, ενώ ο σκοπός βρίσκεται στη μελλοντική φαντασία μας. Η παρούσα απειλή είναι αισθητή από όλους και μας ενώνει εναντίον της, ενώ ο μελλοντικός σκοπός είναι ιδιαίτερος από τον καθένα και απαιτεί μεγάλη διαδικασία (δημοκρατία!) για να διαπιστωθεί ποιος από τους ποικίλους διαφορετικούς σκοπούς καθενός είναι κοινός για όλους ώστε αυτός να επιδιωχθεί. Αυτή όμως ακριβώς είναι η ανθρώπινη υπεροχή. Επιθυμίες έχουν όλα τα ζώα, σκοπούς όμως μόνον οι άνθρωποι.

Αποτελούμε μέρος της φύσης. Κάθε μέλος της μετέχει με τα δικά του μέσα στην ισορροπία της, τα σαρκοβόρα με τα νύχια και τα δόντια τους προστατεύουν τη χλωρίδα που θα εξαφανιζόταν από τα φυτοφάγα αν έμεναν ανεξέλεγκτα. Οι άνθρωποι μετέχομε, εκόντες άκοντες με το λογικό μας και τους σκοπούς που διαμορφώνουμε μαζί με το συναίσθημα και τη βούλησή μας. Και συνειδητή υποχρέωσή μας είναι να προστατεύσουμε το μοναδικό από όσο ξέρομε πλεονέκτημα του πλανήτη μας, να έχει ζωή. Εκτός από την αυτορρύθμισή της η ζωή απειλείται από φυσικούς κινδύνους, σεισμούς, ηφαίστεια, κατακλυσμούς, ξηρασίες κλπ. Και η ανθρώπινη θετική επέμβαση μπορεί να είναι καίρια. Σημαίνει βέβαια να αποφεύγουμε τη μετατροπή της γης σε τσιμέντο, αλλά και να δημιουργούμε αναβαθμούς που καθυστερούν τη χειμαρώδη ροή των υδάτων, ώστε να προλαβαίνουν να απορροφηθούν στις υπόγειες αποθήκες. Το ήξεραν οι παππούδες μας πριν από 1-2 γενιές και το βλέπομε με τις ξερολιθιές στα νησάκια μας. Σημαίνει γεννήτριες από τις αειφόρες πηγές ενέργειας, ανέμους, ήλιο, κύματα, σε άγονες, άζωες περιοχές για να απαλλαγούμε από την τοξικότητα των υπόγειων υδρογονανθράκων που ο πλανήτης μας χρειάστηκε εκατομμύρια ετών για να τις ασφαλίσει βαθιά στα σπλάγχνα του.

Η αρνητική στάση είναι απαραίτητη, ιδιαίτερα στις ανθρωπογενείς απειλές, όπως ο πυρηνικός κίνδυνος, η τοξικότητα του πλανήτη, η κυριαρχία της τεχνολογίας πάνω στον άνθρωπο, οι πανδημίες κλπ. Αυτή είναι απαραίτητη, αλλά είναι ανεπαρκής και ενπολλοίς ουτοπική, αν δεν συνοδεύεται από την παράλληλη θετική δημιουργικότητα που υπαινίχθηκα παραπάνω.