ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΦΟΒΟΥ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 17 Μαΐου 2022

Πόνος και ηδονή είναι τα κύρια αισθήματα που πολώνουν τη συμπεριφορά μας από την αποφυγή του ενός προς την επιδίωξη της άλλης. Συνοδεύονται από συναισθήματα δυσάρεστα ή ευχάριστα αντίστοιχα. Με την ανάπτυξη εξαρτημένων αντανακλαστικών μαθαίνομε να νιώθουμε δυσάρεστα ή ευχάριστα, ακόμη και χωρίς την άμεση επαφή με το οδυνηρό ή το ηδονικό αίτιο. Τα αντίστοιχα συναισθήματα, που είναι βέβαια μελλοντικά, αφού εμφανίζονται σε αναμενόμενη, όχι παρούσα, αιτία, είναι φόβος και ελπίδα. Θα ασχοληθώ με το φόβο. Αφορά τον πόνο, το αίσθημα που συμβάλλει κυρίως στη διατήρηση της ύπαρξής μας, ενώ η ηδονή συμβάλλει στην ποιότητα της ζωής μας, και τη διατήρηση του είδους μας.

Ο φόβος παίρνει ποικίλες μορφές. Μια είναι η αγωνία. Όπως δηλώνει το όνομά της, συνδέεται με τον αγώνα. Αγώνας υπάρχει όταν αντιμετωπίζεται μια πρόκληση και προς αυτή στρέφεται η δραστηριότητά μας. Αυτή είναι γενικά πάλη ή φυγή και αποτελεί τα στοιχεία της υπερέντασης, του στρες. Παλεύομε ή τρέχομε να φύγουμε ανάλογα με το αν αγωνιζόμαστε για να επιτεθούμε σε μια λεία ή να απομακρυνθούμε από την απειλή να γίνουμε εμείς η λεία άλλων. Η υπερένταση επιτυγχάνεται με επιστράτευση πολύπλοκων νευρορμονικών μηχανισμών. Επικρατούν το συμπαθητικό νευρικό σύστημα και η έκκριση αδρεναλίνης που και τα δύο αυξάνουν την ταχύτητα των αντιδράσεών μας υπερχρησιμοποιώντας τις διαθέσιμες θρεπτικές ουσίες, σάκχαρο, οξυγόνο κλπ, ενώ υπερπαράγονται άχρηστες, όπως το διοξείδιο του άνθρακα και το γαλακτικό οξύ. Ταυτόχρονα εκκρίνονται ενδορφίνες, ορμόνες που μειώνουν την αντίληψη του πόνου, που θα ανέστελλε τις αντιδράσεις. Η λήψη εξωγενών ουσιών που δρουν σαν τις ενδορφίνες, αφενός βοηθούν στην επίτευξη επιδόσεων στους αθλητικούς αγώνες, αφετέρου προκαλούν ευφορία, καθώς μειώνουν τον πόνο, και μπορούν να γίνουν εθιστικές. Πρόκειται για μια κατάσταση συναγερμού, που αυξάνει τις πιθανότητες επιβίωσης, αλλά, αν διαρκέσει πολύ, εξαντλεί, καθώς οι χρήσιμες ουσίες καταναλώνονται ταχύτερα από όσο προσφέρονται και οι άχρηστες παράγονται γρηγορότερα από όσο μπορούν να αποβληθούν, ώσπου παραλύουν τα εκτελεστικά μας όργανα που παύουν να υπακούν στα νευρικά κελεύσματα.. Το ίδιο κάνει κάθε είδους συναγερμός.

Μερικές φορές αισθάνομαι φόβο χωρίς να μπορώ να εστιαστώ σε συγκεκριμένο αίτιό του. Άγχος! Κανονικά συνδέεται με την αίσθηση περιορισμού της δυνατότητάς μας να αναπνεύσουμε ή να κυκλοφορήσει η καρδιά μας το αίμα μας. Είναι το συναίσθημα που συνοδεύει τη δύσπνοια και τη στηθάγχη, η “αγκούσα”. Είναι υπαρξιακό άγχος. Καθώς δεν συνδέεται με συγκεκριμένο εστιασμένο αίτιο, που θα μπορούσαμε να το αντιμετωπίσουμε ή τουλάχιστον να αγωνιστούμε για να το εξουδετερώσουμε, δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτε γι΄ αυτό και γίνεται από τα πιο βασανιστικά συμπτώματα που υπάρχουν. Είναι τότε νεύρωση. Ένας τρόπος για να ξαλαφρώσουμε από το άγχος είναι, με ψυχολογικές μεθόδους όπως η ψυχανάλυση, να καταφέρουμε να συνειδητοποιήσουμε το συγκεκριμένο αίτιο που ξεκίνησε τη δημιουργία του συμπτώματος. Άλλος τρόπος είναι τα αντιαγχωτικά φάρμακα που δρουν αντιμετωπίζοντας τις βιοχημικές εξεργασίες που γίνονται στο κεντρικό νευρικό μας σύστημα και μεταφέρουν τα αγχογόνα ερεθίσματα.

Ακραία μορφή φόβου είναι ο πανικός. Σ΄ αυτόν αντιδρούμε σε μια απειλή με τόσο μεγάλη ταχύτητα, που δεν προλαβαίνομε να εστιαστούμε στο συγκεκριμένο αίτιο. Νιώθομε μια απειλή και χτυπάμε, δαγκώνομε, οτιδήποτε, είτε αποτελεί απειλή είτε όχι. Τρέχομε να φύγουμε, αλλά όχι έτσι που να απομακρυνόμαστε από το αίτιο.

Όπως τα άτομα, έτσι και τα έθνη, μπορούν να νιώθουν οδυνηρά ερεθίσματα και να φοβούνται ή και να πανικοβάλλονται. Αυτό το γνωρίζουν οι άρχουσες τάξεις και το εκμεταλλεύονται. Για να διατηρηθούν στην εξουσία, που τους αποφέρει οφέλη, ποικίλες μορφές ηδονής, διασπείρουν τον πανικό, έτσι που οι αρχόμενοι να χτυπούν, αλλά όχι αυτές που είναι η πραγματική αιτία. Για να το πετύχουν αυτό μετέρχονται ποικίλα μέσα που στην εποχή μας είναι πανίσχυρα, όπως είναι τα μαζικά μέσα επικοινωνίας. Η κυβέρνηση ή το καθεστώς μιας χώρας βλέπουν την αυξανόμενη δυσφορία των πολιτών τους. Για να στρέψουν αλλού την προσοχή, κατηγορούν κάποιον ξένο. Για την οικονομική δυσμενή κατάσταση ένα κράτος π.χ. λέει ότι οι γείτονές του έχουν εξοπλίσει νησιά στη γειτονιά του και το απειλούν, ενώ είχαν συμφωνήσει να μην το κάνουν. Αυτό μπορεί να είναι αλήθεια, ενδεχομένως μια άμυνα κατά των δικών του επιθετικών κινήσεων, οπωσδήποτε όμως δεν είναι η αιτία της οικονομικής δυσπραγίας του. Σε έσχατη ανάγκη θα φτάσει στον πόλεμο. Άλλες φορές η δυστροπία των πολιτών οφείλεται στην απουσία επαρκούς ελευθερίας τους. Σ΄ αυτό λοιπόν φταίνε οι άλλοι που έχουν αναπτύξει πανίσχυρες στρατιωτικές βάσεις γύρω τους ενώ είχαν συμφωνήσει να μην επεκτείνουν τη στρατιωτική τους συμμαχία ούτε μια ίντσα και όμως την άπλωσαν σε 14 χώρες. (Der Spiegel, ThePressProject, Παναγιώτης Παπαδομανωλάκης 28.03.22). Το γεγονός, ακόμη και αν είναι αληθινό, δεν είναι το αίτιο της εσωτερικής ανωμαλίας της χώρας. Μένει ο πόλεμος.

Μια από τις μείζονες αιτίες των ποικίλων κοινωνικών δεινών είναι η οικονομική ανισότητα. Είναι ευθέως ανάλογη με την ύπαρξη ποικίλων αιτίων που υποφέρει ο κόσμος, όπως ένας δείκτης που περιλαμβάνει το προσδόκιμο επιβίωσης, τις επιδόσεις στα μαθηματικά και τα γράμματα, την παιδική θνησιμότητα, τις ανθρωποκτονίες, τον αριθμό φυλακισμένων, τις γεννήσεις από ανήλικες, την εμπιστοσύνη, την παχυσαρκία, την παρουσία ψυχικών νόσων και εθισμών σε ναρκωτικά και την κοινωνική κινητικότητα (Willkinson και Pickett. 2009). Στην κορυφή της ανισότητας και των κοινωνικών δεινών βρίσκονται οι ΗΠΑ. Η εσωτερική αντίδραση βαθμιαία, όπως αναμένεται, διογκώνεται έτσι που πολώνεται όπως είδαμε στις τελευταίες εκλογές. Ποιος φταίει για όλα αυτά; Μα, προφανώς, ο κομμουνισμός και η Σοβιετική Ένωση και, επειδή δεν υπάρχει πια Σοβιετική Ένωση, φταίει η Ρωσία!

Αυτοί που ενσπείρουν τον πανικό είναι εκείνοι που ωφελούνται από αυτόν. Πρώτοι σ΄ αυτό είναι οι πάροχοι μέσων πρόληψης, όπως είναι οι παραγωγοί εμβολίων, όπλων κλπ. Αυτά είναι πραγματικά πολύτιμα για την αντιμετώπιση μιας παρούσας απειλής. Όμως μπορούν εύκολα να εκτραπούν σε αισχροκέρδια. Αυτή τη στιγμή θησαυρίζουν οι φαρμακοβιομηχανίες που παράγουν εμβόλια. Απαραίτητα, αλλά προσφέρονται και για επαίσχυντο κέρδος. Θησαυρίζουν και οι παραγωγοί όπλων, που κυριότεροί τους είναι τα κράτη που αποτελούν τα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Για την αντιμετώπιση του κοινωνικού πανικού δεν μπορούμε να περιμένουμε ως Μεσία την άρχουσα τάξη, το ισχύον καθεστώς, αφού αυτό είναι ακριβώς που επωφελείται ή και εκτρέφει τον πανικό. Ελπίδα μένει να αγωνισθούμε για μεταφορά της εξουσίας από μια ολιγαρχία, όπως η ρεπούμπλικα ή, ακόμη χειρότερα η μοναρχία, στο δήμο, όπως είναι η δημοκρατία.

ΑΛΛΑΓΗ ΚΑΙ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 13 Μαΐου 2022

Αν δούμε στο μικροσκόπιο κόκκους γύρης διάσπαρτους μέσα στο νερό, θα παρατηρήσουμε ότι κινούνται διαρκώς με τυχαίο τρόπο (κίνηση Brown). Απόλυτη ακινησία δεν υπάρχει. Θεωρητικά θα τη βρούμε μόνο στο απόλυτο μηδέν, που μπορούμε να το προσπελάσουμε, ποτέ όμως να το φθάσουμε. Υπάρχουν όμως πολύπλοκες δομές που, με αξιοθαύμαστη αυτορρύθμιση διατηρούνται σταθερές. Τέτοια είναι π.χ. το μόριο του DNA. Δεσμεύει ποικίλα μόρια φέρνοντας κοντά το ένα με το άλλο, ενώνονται και η ένωσή τους παίρνει έτσι ένα σχήμα που υπαγορεύεται από τη δομή του DNA. Είναι δηλαδή ένα αρχιτεκτονικό σχέδιο πάνω στο οποίο δομείται η ζώσα ύλη. Στις ποικίλες ενώσεις που καθορίζει τη δομή τους ανήκει και ένα άλλο μόριο πανομοιότυπο με το ίδιο. Όταν ολοκληρωθεί αυτή η δομή, τα δύο δίδυμα πια μόρια που προκύπτουν διασπώνται σε δύο ανεξάρτητες οντότητες που συνεχίζουν το έργο τους. Έτσι διατηρείται η ζωή και κάθε ον γεννά άλλο σαν κι αυτό, όπως ορίζει η κληρονομικότητα.

Να όμως που παρεμβαίνει και η κίνηση Μπράουν. Τα άτομα που απαρτίζουν το πολύπλοκο μόριο διαρκώς κινούνται τυχαία, και μπορούν να εμφανισθούν λάθη στην αντιγραφή. Αν τα λάθη είναι σημαντικά, τελειώσαμε. Συνήθως όμως είναι ασήμαντα, τοποθετημένα τυχαία στα παρακλάδια του DNA. Και τότε δύο διαφορετικά, αλλά ομόλογα, μόρια DNA ενώνονται. Καθώς τα λάθη καθενός είναι διαφορετικά από του άλλου, το προϊόν της ένωσης τους είναι πιο άρτιο, τα σφάλματα του ενός διορθώνονται από το άλλο. Έτσι, τα ζωντανά όντα σε κάθε είδος έγιναν δύο ειδών, αρσενικό και θηλυκό, που αλληλοενισχύονται και τα θυγατρικά τους συνεχίζουν τη ζωή.

Το DNA λοιπόν προκαθορίζει την κατασκευή μας, όχι όμως τη συμπεριφορά μας. Αυτή έχει περιορισμούς που προδιαγράφονται από την κληρονομικότητα, αλλά δεν προκαθορίζεται από αυτήν. Αν γεννηθεί ένα παιδί με ελαττωματικά χέρια, όπως στη φωκομελία, αποκλείεται να γίνει πιανίστας, αλλά δεν προκαθορίζεται πώς θα συμπεριφέρεται. Χάρη στην κληρονομικότητά μας λοιπόν, γεννιόμαστε με κάποια φυσικά αντανακλαστικά. Τα αισθητήριά μας δέχονται από το περιβάλλον ερεθίσματα, που, με μια πολύπλοκη πορεία, καταλήγουν σε κίνηση ή έκκριση που επιδρά στο περιβάλλον. Από τη στιγμή που θα γεννηθεί ένα θερμόαιμο ζώο, αρχίζει να σχηματίζει νέα, επίκτητα, αντανακλαστικά, τα εξαρτημένα, στη βάση των φυσικών. Αυτά απαρτίζουν τις συνήθειές του, μαθαίνει δηλαδή, και εξειδικεύουν ακριβέστερα τη συμπεριφορά του. Οι άνθρωποι έχομε, μόνον εμείς, την ικανότητα να σχηματίζουμε και δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά στη βάση προσχηματισμένων άλλων πρωτοβάθμιων εξαρτημένων. Αυτή η δυνατότητα αυξάνει εκθετικά τις μαθησιακές ικανότητές μας. Η συμπεριφορά μας επομένως εξαρτάται μέσα σε ευρέα, κληρονομικά, πλαίσια από τα εξαρτημένα αντανακλαστικά που αποκτήσαμε από τη στιγμή που γεννηθήκαμε. Γινόμαστε έτσι υπεύθυνα όντα. Οι εκδηλώσεις της ευφυΐας μας εξαρτώνται από τα εξαρτημένα αντανακλαστικά που αποκτήσαμε και επομένως από το περιβάλλον μέσα στο οποίο έχομε ζήσει.

Στο πρώτο μισό ιδιαίτερα του περασμένου αιώνα επικράτησε ενθουσιασμός για τη σημασία της κληρονομικότητας. Οδήγησε σε ανατριχιαστικούς ρατσισμούς, με εξόντωση ή στείρωση όσων θεωρούνταν υποδεή άτομα, εγκληματίες, σχιζοφρενικοί, ή έστω απλώς Εβραίοι, Ρομά, κομμουνιστές. Αν κάποιος γεννηθεί από ένα ζευγάρι υποδεών έχει μεγάλες πιθανότητες να γίνει και ο ίδιος υπάνθρωπος. Αλλά, όποιος γεννήθηκε από ένα τέτοιο ζευγάρι, ζει και σε ένα τέτοιο περιβάλλον και, επομένως, αποκτά τις έξεις που αρμόζουν του ακραίου. Η άκριτη απόρριψη αυτών των ιδεών από την άλλη, οδήγησε στο άλλο άκρο, άρνηση της οποιασδήποτε κληρονομικής επίδρασης, κάποτε με ολέθρια αποτελέσματα. Η επιβολή τέτοιων αρχών στην καλλιέργεια της γης οδήγησε την τότε Σοβιετική γεωργία στον όλεθρο. Παρά τις τεράστιες προόδους που έχουν γίνει δεν υπάρχει ακόμη σαφής διαχωρισμός ως πού η συμπεριφορά μας καθορίζεται από το περιβάλλον μας και ως πού από την κληρονομικότητά μας, για την οποίαν φυσικά δεν μπορούμε να θεωρούμαστε υπεύθυνοι.

Για κάποιες ψυχικές παθήσεις, π.χ. σχιζοφρένεια, μπορεί να υπάρχει κληρονομική προδιάθεση, που, αν το άτομο ζήσει σε ένα κατάλληλο περιβάλλον, πιθανόν δεν θα εκδηλωθεί, αλλά μόνο σε συνθήκες υπερέντασης. Η παράνοια είναι συχνό σύμπτωμα τέτοιων παθήσεων, το άτομο πιστεύει πως κάποιος το απειλεί και γίνεται επιθετικό για να αντιμετωπίσει τη φανταστική απειλή που νοιώθει. Η ψυχική πάθηση, που νομικά έχει το ακαταλόγιστο, συχνά δεν είναι εύκολο να διαχωριστεί από μια διαταραχή της προσωπικότητας, στην οποίαν το άτομο ενεργεί παράλογα, χωρίς όμως να χάνει την αίσθηση της πραγματικότητας. Τέτοια περίπτωση είναι εκείνη της Φόνισσας του Παπαδιαμάντη, που σκότωσε τις εγγονές της για να μη ζήσουν μεγαλώνοντας δυστυχισμένες. Παρόμοιες περιπτώσεις συναντάμε και σήμερα π.χ. με μητέρες που σκότωσαν τα παιδιά τους και παρακολουθούμε την εξέλιξη στην τηλεόραση, ξεχνώντας  έτσι τα πραγματικά προβλήματά μας για τα οποία πρέπει και θα μπορούσαμε υπεύθυνα να κάνουμε κάτι. Σίριαλ με αστυνομική πλοκή.

Όσο σε νεότερη ηλικία είναι τα αντανακλαστικά που σχηματίζομε, τόσο πιο ανθεκτικά είναι στο χρόνο, διαμορφώνοντας την προσωπικότητά μας. Αν παιδάκια μάθαμε πως μας κυβερνά μια μεταφυσική δύναμη, είναι απίθανο να αποβάλουμε τέτοια πίστη αργότερα. Στις παιδικές εμπειρίες μας στηρίζονται οι υποσυνείδητες προκαταλήψεις που εκδηλώνομε αργότερα και τις θεωρούμε αυτονόητες αλήθειες.

Κι εμείς, οι πολλοί, η κοινωνία, πώς αντιμετωπίζομε τέτοιες περιπτώσεις; Καταρχήν πρέπει να ξεχωρίσουμε με κάθε αντικειμενικό επιστημονικό τρόπο αν δεδομένη συμπεριφορά οφείλεται σε νόσο ή σε διαταραγμένη προσωπικότητα. Στην πρώτη περίπτωση, το άτομο έχει το ακαταλόγιστο, στη δεύτερη όχι. Οι διωκτικές αρχές με κάθε επιστημονικό τρόπο θα αποδείξουν ότι έχει γίνει κάποιο έγκλημα, θα προσπαθήσουν επίσης να παρουσιάσουν επιχειρήματα, για το αν ένα έγκλημα συνδέεται με κάποιον κατηγορούμενο. Ένα τυχαία κληρωμένο δείγμα της κοινωνίας (ένορκοι) θα κρίνουν με τον κοινό νου αν η τεκμηρίωση είναι επαρκής και ο κατηγορούμενος θα καταδικασθεί ή όχι. Τα ΜΜΕ δεν επιτρέπεται να παίζουν κάποιο ρόλο σχετικά. Έπειτα, η σωφρονιστική υπηρεσία θα αναλάβει να προφυλάξει την κοινωνία από μελλοντικό παρόμοιο έγκλημα από το ίδιο άτομο (π.χ. φυλάκιση) και να του δώσει την ευκαιρία να διορθώσει τη διαταραγμένη προσωπικότητά του με ποικίλα μέσα, π.χ. εκπαίδευση, εργασία κλπ, συγχρόνως υποχρεώνοντάς το να διορθώσει, όσο γίνεται, την κοινωνική βλάβη που επέφερε (π.χ. επιστροφή χρημάτων σε μια ληστεία). Αν η μακροχρόνια συμπεριφορά του υπό τον περιορισμό παρέχει βάσιμες ενδείξεις για αλλαγή στάσης, τότε μπορεί να του επιτραπεί η επιστροφή στην κοινωνία. Η αντιμετώπισή του σαν απόβλητου δεν βοηθά ούτε αυτόν ούτε την ίδια την κοινωνία. Το πολύ παρέχει ικανοποίηση στην εκδικητική διάθεση του κοινού για ό,τι κακό έκανε το άτομο.

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 12 Μαΐου 2022

Έτυχε να συζητώ το Πάσχα με κάποιον Ελληνοαμερικανό που έχει εγκατασταθεί στην Ελλάδα με επιχειρήσεις και έχει σημαντικό πελάτη του την Αμερικανική πρεσβεία. Μου επιβεβαίωσε ό,τι ο καθένας υποπτεύεται, πως το Αμερικανικό όνειρο είναι η παγκοσμιοποίηση, στην οποίαν, προφανώς, θα υπάρχει ένας μόνον άρχοντας, οι ΗΠΑ. Κάπως σε παγκόσμια κλίμακα όπως ήταν τοπικά το όνειρό μας για τη Μεγάλη Ιδέα. Μια τέτοια παγκοσμιοποίηση έχει σοβαρά πλεονεκτήματα, τα ίδια που είχαν οι παλιές αυτοκρατορίες. Τα πιο σημαντικά είναι μια παγκόσμια ειρήνη, ελεύθερη διακίνηση ανθρώπων και αγαθών κλπ. Ήταν παλιά η Pax Romana, Pax Britannica σε νεότερα χρόνια κλπ. Ήταν ακόμη οι γνωστές ιστορικές αυτοκρατορίες, όπως η Βυζαντινή, η Οθωμανική κλπ. Οι Αμερικανοί ονειρεύονται μια παγκόσμια Pax Americana. Καλό ή κακό; Τέτοιες “ειρήνες” πετυχαίνουν σε μικρή κλίμακα τα ποικίλα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Οι λίγοι Αλβανοί που έχω κουβεντιάσει μαζί τους αναπολούν την εποχή του Εμβέρ Χότζα. Δε ζούσαν πλούσια, αλλά δεν κινδύνευαν να μείνουν άνεργοι, άφηναν τις πόρτες τους ανοικτές χωρίς να φοβούνται μην μπουν κλέφτες, τα παιδιά τους πήγαιναν δωρεάν στο σχολείο, η υγεία τους παρεχόταν δωρεάν, θρησκευτικές διαμάχες δεν υπήρχαν παρά την ύπαρξη σημαντικών μειονοτήτων, κανένας δεν διανοούνταν να καλλιεργήσει χασίς κλπ. Βέβαια το επίπεδο των προσφερόμενων υπηρεσιών και αγαθών ήταν χαμηλό, αλλά ίδιο για όλους. Και μπορεί να μη φοβόνταν τους κλέφτες, αλλά φοβόνταν πως, αν πολύ πρωί χτυπούσε κάποιος την πόρτα τους δεν θα ήταν ο γαλατάς, αλλά η αστυνομία για άγνωστους συχνά λόγους.

Το ζήτημα επεκτείνεται. Καλά ή κακά τα ολοκληρωτικά καθεστώτα τοπικά, όπως ισχύουν σε αρκετά μέρη ακόμη σήμερα, ή γενικευμένα με την ονειρεμένη παγκοσμιοποίηση; Καλά τα πλεονεκτήματα των δικτατοριών. Όμως έχουν τίμημα που πρέπει να το λογαριάζουμε. Ποιες είναι οι προδιαγραφές για να διατηρούνται τα πλεονεκτήματα, με ελαχιστοποίηση των μειονεκτημάτων;

Νομίζω πως η απάντηση είναι αρκετά σαφής και συμπυκνώνεται στη λέξη δημοκρατία. Αλλά και η δημοκρατία έχει μειονεκτήματα, πέρα από το γραφειοκρατικό, ανασταλτικό στην ταχεία πρόοδο, χαρακτήρα της. Βούληση του συνόλου θεωρείται η βούληση της πλειοψηφίας. Τι θα γίνει όμως αν το 50%+1, δηλαδή η πλειοψηφία, αποφασίσει να εξοντώσει το 50%-1, τη μειοψηφία, έτσι που να μείνουν μόνον εκείνοι που όλοι θέλουν και επιδιώκουν τους ίδιους σκοπούς; Μια απάντηση είναι τα διεθνή ανθρώπινα δικαιώματα. Αυτά όμως είναι ηθικοί κανόνες μάλλον παρά νόμοι, χωρίς τη δυνατότητα δηλαδή να επιβληθούν με τη βία· κάθε βία για την εφαρμογή τους αναιρεί την ίδια την ουσία τους. Οι διεθνείς κανόνες λένε πως δεν επιτρέπεται ένα κράτος να εισβάλλει σε ένα άλλο. Λένε επίσης πως οι πλειοψηφίες δεν επιτρέπεται να καταπατούν τα δικαιώματα των μειονοτήτων. Αυτή τη στιγμή ζούμε μια εφιαλτική εποχή όπου η κυβέρνηση της Ουκρανίας καταπάτησε,  λέγεται, τα στοιχειώδη δικαιώματα των Ρωσόφωνων και Ρωσόφιλων μειονοτήτων της (με σφαγές πολλών χιλιάδων), αλλά και εισβολή των Ρώσων, για να προστατέψουν, λένε, τη φιλορωσική μειονότητα. Ποιος παραβιάζει το διεθνές δίκαιο; Προσθέστε τώρα και τον επικοινωνιακό πόλεμο τέτοιον που είναι αδύνατο να γνωρίζουμε τι είναι αληθινό και τι ψευδές ή σκηνοθετημένο, όταν μάλιστα η πληροφόρησή μας είναι ουσιαστικά μονομερής. Τέτοιος πόλεμος δεν θα γινόταν αν υπήρχε παγκοσμιοποίηση με ενιαίο άρχοντα. Το πρόβλημα όμως είναι ότι ο ενιαίος άρχοντας δεν υπάρχει καμιά εγγύηση ότι νοιάζεται και ενεργεί σύμφωνα με τα συμφέροντα του λαού και όχι τα ιδιαίτερα δικά του. Τι κάνομε λοιπόν;

Στο παρελθόν προβλήθηκε το σύνθημα: Κανένας φόρος δεν πληρώνεται αν ο φορολογούμενος δεν μετέχει στη λήψη αποφάσεων για το πώς θα διανεμηθεί ο πλούτος που προκύπτει από τη φορολόγηση. Αυτό έχει επιτευχθεί, τουλάχιστον κατ’  επίφαση, στις δυτικές “δημοκρατίες”. Έβαλα τις δημοκρατίες σε εισαγωγικά, διότι στην πραγματικότητα δεν είναι δημοκρατίες, είναι ρεπούμπλικες (Hellenic republic). Δηλαδή ο δήμος εκλέγει επιλέγοντας μεταξύ υποψηφίων που έχουν προεπιλεγεί από κάποιες ολιγαρχίες (κόμματα), που εκφράζουν καθεμιά διαφορετικά συμφέροντα. Είναι δηλαδή σαν τη Ρωμαϊκή res publica, όχι σαν την Αθηναϊκή δημοκρατία όπου οι άρχοντες κληρώνονταν, δεν εκλέγονταν. Ο Αριστοτέλης όριζε: “Λέγω  δ΄  οἷον  δοκεῖ  δημοκρατικὸν  μὲν  εἶναι  τὸ  κληρωτὰς  εἶναι  τὰς  ἀρχὰς, τὸ  δ΄  αἱρετὰς  ὀλιγαρχικὸν“. Στη δημοκρατία οι άρχοντες κληρώνονται, στην ολιγαρχία εκλέγονται. Και συνέχιζε πως η εκλογή μεταξύ προεπιλεγμένων είναι επικίνδυνη. “χει δ κα περ τν αρεσιν τν ρχόντων τ ξ αρετν αρετούς πικίνδυνον“.

Ο όρος που τέθηκε δεν σημαίνει πως ένας ξένος που εργάζεται σε μια χώρα χωρίς να είναι πολίτης της δεν πληρώνει φόρους. Πληρώνει και του επιτρέπεται να είναι πολίτης, εφόσον πληροί και άλλους όρους. Ένας τέτοιος είναι ότι πρέπει να έχει υπηρετήσει μια υποχρεωτική θητεία για την πατρίδα του. Αυτή η υποχρεωτική υπηρεσία δεν αφορά μόνο την άμυνα από ενδεχόμενο εχθρό, αλλά και την αντιμετώπιση κάθε είδους φυσικού κινδύνου και τη δημιουργία θετικών έργων. Καλύτερα όλων το διατυπώνει ο Αμερικανός William James, που λέει ότι κάθε άνθρωπος, πλούσιος ή φτωχός, πρέπει να προσφέρει δυο χρόνια από τη ζωή του στο κράτος, όχι σκοτώνοντας άλλους ανθρώπους, αλλά υπερνικώντας αρρώστιες, αποστραγγίζοντας τέλματα, αρδεύοντας ερήμους, σκάβοντας διώρυγες και γενικά συμμετέχοντας με δημοκρατικούς όρους στα περιβαλλοντικά και κοινωνικά έργα με τα οποία ανοικοδομείται, τόσο αργά και επώδυνα, ό,τι καταστρέφει ο πόλεμος τόσο γρήγορα.

Αυτές οι προδιαγραφές μόνο σε ένα καθεστώς δημοκρατίας, παγκοσμιοποιημένης για όσα λέμε, μπορούν να επιτευχθούν. Για να αναλύσω καλύτερα τι εννοώ, θυμίζω πως η εξουσία, η ισχύς που μόνον αυτή έχει τη νόμιμη ανοχή να εφαρμόζει βία, αποτελείται από τρία μέρη. Στην ποινική δικαιοσύνη κρίνουν απλοί άνθρωποι που κληρώνονται από το σύνολο και δε διαθέτουν παρά τον κοινό νου και εντιμότητα. Σύνολο εννοώ όλους τους πολίτες, ανεξάρτητα από φύλο, εθνικότητα, θρησκεία, γλώσσα, οικονομική τάξη, επαγγελματική τάξη, μόρφωση κλπ. Μετά την κλήρωσή τους μπορούν να εξαιρεθούν από ανεξάρτητη δικαιοσύνη αν έχουν άνοια, ειδικά συμφέροντα, εγκληματικό μητρώο κλπ. Με παρόμοιες προϋποθέσεις κληρώνονται οι βουλευτές που σαν τυχαίο δείγμα του πληθυσμού εκφράζουν τις επιθυμίες του και εγκρίνουν ή όχι νομοσχέδια που υποβάλλει η κυβέρνηση, την οποίαν και ελέγχουν. Μετά την εκλογή στις ρεπούμπλικες δεν είναι δυνατή η εξαίρεση κάποιου διότι έχει εκλεγεί από όλο το λαό. Αντίθετα, για την αστική και τη διοικητική δικαιοσύνη απαιτείται γνώση των νόμων και επομένως αποτελείται αυτή από τεκμηριωμένα νομομαθείς. Μεταξύ κατάλληλα εκπαιδευμένων και έμπειρων εκλέγονται και τα μέλη της κυβέρνησης που ιεραρχούν τα προβλήματα, προτείνουν λύσεις που θα κρίνει η βουλή και υλοποιούν τους νόμους.

ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ HARARI

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 10 Μαΐου 2022

5 Φεβρουαρίου 2019

Ο Y. N. Harari είναι ένας Εβραίος ιστορικός που προσπαθεί να φιλοσοφήσει το παρελθόν, το μέλλον και το παρόν της ιστορίας. Το τελευταίο το κάνει στο βιβλίο του: “21 Μαθήματα για τον 21ο Αιώνα”.

Τη στιγμή που γράφω αυτές τις γραμμές έχω διαβάσει μόλις το 1ο κεφάλαιό του. Παρατηρεί ότι πριν από το Β΄ΠΠ υπήρχαν τρία ιδεολογήματα, αφηγήσεις τα λέει, που προσπαθούσαν να κατανοήσουν τον κόσμο και να προσφέρουν λύσεις. ‘Ηταν το φασιστικό, το κομμουνιστικό και το φιλελεύθερο. Όλα προέκυψαν από τη βιομηχανική επανάσταση και την εκμετάλλευση των εργαζομένων από τους ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής. Μετά το Β΄ΠΠ πόλεμο έμειναν μόνο δύο από τα ιδεολογήματα. Ο φασισμός είχε ηττηθεί κατά κράτος. Με την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης έμεινε μόνον μια ιδεολογία, η φιλελεύθερη δημοκρατία. Και ήδη βλέπομε να παραπαίει και αυτή. Κορυφαίες στιγμές της κατάρρευσης μοιάζουν να είναι, κατά το συγγραφέα, η εκλογή του Trump στην Αμερική και το Brexit στη Βρετανία. Βλέποντας τα αδιέξοδα της φιλελεύθερης δημοκρατίας ονειρεύονται πολλοί επιστροφή στον εθνικισμό, στη θρησκεία, στον απομονωτισμό. Τείχη αδιαπέραστα στη μετανάστευση και στις ξένες επιδράσεις πάνω τους. Η επανάσταση στην τεχνολογία της πληροφορίας και τη βιοτεχνολογία φαίνεται να βρίσκεται πίσω από μια τέτοια εξέλιξη. Η εξέλιξη των ιδεών από τρεις σε δύο, σε μία και τώρα σε καμία είναι κάτι το πρωτοφανές. Ο εθνικισμός στηρίζεται στο ότι οι ξένοι παίρνουν τις δουλειές του λαού. Αποκλείστε τους λοιπόν. Όμως οι αυτοματισμοί που προκύπτουν από την καλπάζουσα τεχνολογία, που καμιά πολιτική δύναμη δεν μπορεί να την αναστείλει κάνει ώστε οι εργαζόμενοι που τους γινόταν άγρια εκμετάλλευση στη “φιλελεύθερη δημοκρατία” τώρα γίνονται άνεργοι και άχρηστοι. Μια χούφτα ανθρώπων που κατέχουν τα μέσα παραγωγής δεν τους χρειάζονται πια. Και είναι σχετικά εύκολο να φανταστεί κάποιος μια επανάσταση ενάντια στην εκμετάλλευση, αλλά μια επανάσταση ενάντια σε μια οικονομική ελίτ που δεν τους έχει ανάγκη είναι πολύ πιο δύσκολο. Να θυμίσω πως στην εποχή της δουλείας, που τέλειωσε επίσημα περί τα τέλη του 19ου αιώνα ο δούλος εξαρτιόταν από τον κύριο του, που τον έτρεφε, τον διέτασσε τι να κάνει και μπορούσε να τον πουλήσει ή και να τον εξοντώσει, αλλά και ο κύριος εξαρτιόταν από το δούλο, αφού αν δεν εργαζόταν ο τελευταίος, ο αφέντης δεν μπορούσε να επιβιώσει. Πώς θα είναι η ανθρωπότητα όπου η συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων πάνω στη γη θα είναι άχρηστη; Από την άλλη, η τεχνολογία με το φιλελευθερισμό τις τελευταίες δεκαετίες πρόσφεραν στην ανθρωπότητα πρωτοφανή αγαθά. Ειρήνη, ευημερία. Λιγότεροι άνθρωποι πεθαίνουν πια από λοιμώξεις παρά από γηρατειά· λιγότεροι από πείνα παρά από παχυσαρκία· λιγότεροι από βία παρά από ατυχήματα. Όμως αυτή ακριβώς η τεχνολογική πρόοδος είναι η αιτία της οικολογικής κρίσης παγκοσμίως που απειλεί τη συνολική ανθρωπότητα.

Όσο διαβάζω το βιβλίο του σπουδαίου αυτού διανοητή αναρωτιέμαι γιατί αγνοεί τη δημοκρατία, όπως την όριζε ο Αριστοτέλης, ταυτίζοντάς την με τη φιλελεύθερη ολιγαρχία που επικρατεί σήμερα. Βλέπει τους ανθρώπους να ανατρέχουν σε παραδοσιακές απωθημένες τελευταία αξίες, όπως είναι η πατρίδα, η θρησκεία, η φυλή κλπ, αλλά δεν τους βλέπει να ανατρέχουν στην παραδοσιακή Ελληνική παράδοση της δημοκρατίας. Παρατηρεί, σωστά, πως πάντα οι άνθρωποι ήξεραν καλύτερα πώς να επινοούν εργαλεία, παρά πώς να τα χρησιμοποιήσουν με σύνεση. Η μόνη δύναμη όμως που μπορεί ενδεχομένως να θέσει υπό  έλεγχο τη συνετή χρήση της τεχνολογίας είναι η δημοκρατία, δηλαδή με κληρωμένους, όχι κληρονομικούς ή βίαιους ή εκλεγμένους, άρχοντες. Γιατί δεν τα βλέπει αυτά ο Εβραίος διανοητής;

29 Απριλίου 2022

Είχε μείνει ημιτελές το άρθρο μου όταν το έγραφα. Έκτοτε μεσολάβησαν γεγονότα με παγκόσμια απήχηση. Ήταν η πανδημία του COVID 19. Ο Harari δε συζήτησε τις πανδημίες σαν σοβαρή παγκόσμια απειλή. Ίσως είχε δίκιο, τουλάχιστον ενμέρει. Η τεχνολογική πρόοδος που την έβλεπε να προχωρεί ακάθεκτη, παρασκεύασε εμβόλια σε πρωτοφανώς ταχύ χρόνο και η πανδημία, αν και δεν έχει εξαφανισθεί, φαίνεται να τιθασεύεται. Από την άλλη, οι παράπλευρες συνέπειές της δεν ήταν δυνατόν (ή ήταν;) να προβλεφθούν. Τέτοιες ήταν ο κλονισμός πολλών οικονομιών, λόγω των περιορισμών που ήταν αναγκαίο να επιβληθούν στις μετακινήσεις και στην εργασία με πολλούς συγκεντρωμένους σε στενούς χώρους. Ήταν επίσης ότι επηρέασε κρίσιμα το αποτέλεσμα των Αμερικανικών εκλογών, καθώς έγιναν με οριακή πλειοψηφία και δίχασαν πολωτικά τους Αμερικανούς ψηφοφόρους. Η αλλαγή προέδρου σήμανε και αλλαγή στη διεθνή πολιτική της χώρας. Από το δόγμα “Πρώτα η Αμερική”, περάσαμε στο διαφαινόμενο δόγμα “Παγκοσμιοποίηση με κυρίαρχη την Αμερική”. Η πανδημία δεν μπορούσε να προβλεφθεί.

Το άλλο μεγάλο γεγονός είναι ο πόλεμος στην Ουκρανία. Εν αιθρία (ή μήπως υπήρχαν σαφή προειδοποιητικά σημεία που είχαν αγνοηθεί;) η Ρωσία εισέβαλε σε ένα άλλο κράτος. Ο πόλεμος βρίσκεται σε εξέλιξη και έχει εξαπλωθεί, πέρα από το στρατιωτικό πεδίο στο οικονομικό και στον πόλεμο προπαγάνδας και εντυπώσεων. Όσο διαρκεί, είναι αδύνατο να ξέρει κάποιος με αντικειμενικότητα τι ακριβώς συμβαίνει και τι ισχύει. Επιβλήθηκαν βαριές οικονομικές κυρώσεις στη Ρωσία, αλλά αυτές έχουν κόστος και πλήττουν συχνά περίπου το ίδιο βαριά και εκείνους που τις επιβάλλουν. Οικονομικά κερδισμένη είναι προπάντων η Αμερική που θα πουλά ενέργεια σε πολλαπλάσια τιμή από εκείνην που πουλούσε η Ρωσία. Για τον ίδιο λόγο, οικονομικά χαμένη είναι η Ευρώπη, που όχι μόνο χάνει οικονομικά, αλλά αυξάνει την εξάρτησή της από μιαν άλλη χώρα, τις ΗΠΑ. Ιδιαίτερα χαμένοι είμαστε εμείς που βλέπομε να αναβαθμίζεται ο διεθνής ρόλος της γειτονικής χώρας που μας απειλεί ολοένα περισσότερο, ενώ διατυμπανίζει ρητορικές προσπάθειές της για συνεννόηση.

Να πούμε λοιπόν ότι, αφού μπορούν να συμβούν τόσο σοβαρά γεγονότα με παγκόσμια απήχηση, σχεδόν τυχαία, απρόβλεπτα, είναι μάταιες οι προφητικές προσπάθειες σύγχρονων διανοητών όπως ο Harari; Σε καμιά περίπτωση! Κανένας προφήτης δεν προβλέπει τα πάντα. Και η λογική του συγγραφέα μας κεντρίζει να σκεφτόμαστε και να προσπαθούμε να διαβλέψουμε το μέλλον. Έστω και εκ των υστέρων, μπορούμε να δούμε τα προειδοποιητικά στοιχεία που υπήρχαν. Για την πανδημία, ο υπερπληθυσμός με το συνοδό συνωστισμό σε μεγαλουπόλεις. Για τον πόλεμο, η άκριτη και παράνομη επέκταση του ΝΑΤΟ όταν η Ρωσία, μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ δεν μπορούσε να αντιδράσει. Δε διδαχτήκαμε. Καμιά προσπάθεια για έλεγχο του πληθυσμού και αποκέντρωση δεν έχει γίνει. Και ο πόλεμος, με διαρκή προσπάθεια των Ρώσων και διαρκή ενίσχυση των Ουκρανών συνεχίζεται.  

ΓΙΑΤΙ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΙ;

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητές καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 7 Μαΐου 2022

Γιατί και για τι. Ακούονται το ίδιο, αλλά δεν είναι ταυτόσημα. Το “γιατί” αναφέρεται στο παρελθόν, αναζητεί την αιτία. Το “για τι” παραπέμπει στο μέλλον και ονειρεύεται το σκοπό. Το συντακτικό μιλά για ποιητικό και τελικό αίτιο. Οι πρόγονοί μας, όπως ο Αριστοτέλης, μιλούσαν για αιτία και τέλος. Και τα δυο μαζί αποτελούν τα κίνητρα της συμπεριφοράς μας. Απλοποιώντας τη διαίρεση του Maslow των κινήτρων, μπορούμε να διακρίνουμε τρεις κατηγορίες. Είναι η άμεση ή ενδεχόμενη απειλή κατά της αισθητής, φυσικής, ύπαρξής μας, όπως η στέρηση αέρα, νερού, τροφής μας κλπ και η απειλή για τα τέτοια ενδεχόμενα. Είναι η άμεση ή ενδεχόμενη απειλή κατά της κοινωνικής ύπαρξής μας, όπως η στέρηση της αγάπης και της κοινωνικής αναγνώρισης. Και είναι η απειλή κατά της νοητής ύπαρξής μας, όπως είναι η παρεμπόδιση της πραγμάτωσης του σκοπού που μόνοι μας έχομε θέσει, της αυτοπραγμάτωσής μας.

Για τα ζώα υπάρχουν κυρίως τα πρώτα δύο κίνητρα, κατά του αισθητού και του κοινωνικού (ή αγελαίου) Εγώ τους. Η τρίτη κατηγορία των κινήτρων, η αυτοπραγμάτωση, υπάρχει ουσιαστικά μόνο στους ανθρώπους. Τα ζώα ενεργούν στη βάση αιτίων, με εξαίρεση τους ανθρώπους που  ενεργούν και στη βάση αυτοσκοπών.

Τα κίνητρα του αισθητού Εγώ είναι υποχρεωτικά. Στηρίζονται στην ύπαρξη φυσικών αντανακλαστικών με μια πολύπλοκη διαδικασία. Αν μου σφίξει κάποιος το λαιμό, δεν ελέγχω την αντίδρασή μου. Σχεδόν το ίδιο και αν απειλούμαι να μου εφαρμοσθεί στραγγαλισμός. Αντίθετα, τα κίνητρα του νοητού Εγώ πιέζουν με σημαντική ελαστικότητα και επιλογές. Επιδιώκω να γίνω πλούσιος και κάνω ό,τι νομίζω γι΄ αυτόν το σκοπό. Αν συναντήσω όμως αξεπέραστα εμπόδια, αλλάζω τρόπο για την επιδίωξή μου και, αν το κόστος είναι μεγαλύτερο από το προσδοκώμενο όφελος, τελικά μπορεί να παραιτηθώ.

Σε όλες τις περιπτώσεις το κίνητρο μπορεί να είναι παρόν ή ενδεχόμενο, δηλαδή μελλοντικό. Το ενδεχόμενο παίρνει τη μορφή φόβου ή ελπίδας. Ο φόβος είναι το συναίσθημα που συνοδεύει τον πόνο, κάθε επώδυνο αίσθημα, χωρίς την παρουσία πόνου. Στο σκοτάδι δεν βλέπομε και μπορεί να υποστούμε κάποια βλάβη. Έτσι φοβόμαστε το σκοτάδι. Ελπίδα είναι το συναίσθημα που συνοδεύει ευχάριστα αισθήματα, όπως η ηδονή, χωρίς την παρουσία τους. Ο φόβος με προστατεύει από μια υπαρξιακή απειλή, ενώ η ελπίδα με κάνει να προσδοκώ μια καλύτερη ποιότητα ζωής. Έτσι, ο φόβος γίνεται ένα συναίσθημα ισχυρότερο από την ελπίδα.

Τα παραπάνω συναισθήματα βέβαια μπορούν να υπάρχουν όχι μόνο στον καθένα, αλλά και σε ολόκληρη μια κοινωνία. Ο φόβος με κάνει να υπερασπίζομαι την ύπαρξή μου με τρεις κύριες παραλλαγές. Η άμυνα είναι η μόνη ηθικά παραδεκτή βία. Στην άμυνα η απειλή είναι παρούσα και άδικη. Είναι παραδεκτή, διότι η μη άσκησή της δεν αποσοβεί τα αποτελέσματα της άδικης βίας· απλώς αλλάζει το θύμα.

Η προληπτική βία δεν είναι άμυνα, διότι η άδικη επίθεση δεν είναι παρούσα. Ωστόσο, σε ακραία επείγουσες καταστάσεις η πρόληψη γίνεται σχεδόν ισοδύναμη με την άμυνα. Έτσι, οι στρατιωτικοί, επιφορτισμένοι με την πιο επείγουσα κοινωνική λειτουργία, λένε: “Η καλύτερη άμυνα είναι η επίθεση”. Βέβαια, αυτό έχει επεκτάσεις. Η προληπτική βία δεν έχει την ηθική ισχύ της άμυνας. “Καλά, αφού είμαστε ένα ελεύθερο κράτος, δεν μπορούμε να κάνουμε οποιεσδήποτε συμμαχίες; ” Όχι, απάντησαν οι Αμερικανοί όταν δεν επέτρεψαν στους Σοβιετικούς να εγκαταστήσουν πυραύλους στην Κούβα. Όχι, απάντησαν οι Ρώσοι όταν αντέδρασαν στην πρόθεση της Ουκρανίας να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ. Όχι, λέω εγώ, που μένω στον τέταρτο όροφο, όταν ο ιδιοκτήτης του ισογείου θέλει να εγκαταστήσει εκεί, ένα βενζινάδικο. Η προληπτική δράση είναι σχεδόν δικαιολογημένη. Η έντασή της όμως είναι συζητήσιμη. Η Ρωσοσοβιετική διένεξη έληξε με ανταλλαγή 10 περίπου επιστολών μεταξύ των δύο τότε, σωφρόνων ηγετών, Κένεντι και Χρουστσόφ. Για τη Ρωσοουκρανική διένεξη όμως δεν εξαντλήθηκαν τα όρια της διπλωματικής λύσης. Δεν ξέρω πόσο για αυτή την αποτυχία φταίει η Ρωσία ή η Ουκρανία και ιδιαίτερα η Δύση. Είναι πολλοί οι δυτικοί αναλυτές που τονίζουν πως δε λήφθηκαν σοβαρά υπόψη οι Ρωσικοί φόβοι. Οπωσδήποτε, η στρατιωτική επέμβαση για τη λύση του προβλήματος ήταν υπερβολική, έστω και αν εξωθήθηκαν οι Ρώσοι σ΄ αυτή την επέμβαση, ως εάν να διέπονται από τη λογική των στρατιωτικών. Αυτή η λύση όμως επιφυλάσσει εκπλήξεις. Ο πόλεμος αρχίζει εύκολα, αλλά δεν σταματά εύκολα, ενώ η έκβασή του είναι αμφίβολη. Οι Γερμανοί αδικήθηκαν υπερβολικά όταν τιμωρήθηκαν για τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Και τότε οι σύμμαχοι νικητές είχαν σοβαρή ευθύνη γι΄ αυτό. Έτσι, σχεδόν δικαιολογημένα εξωθήθηκαν να κάνουν το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η έκβασή του όμως ήταν καταστροφική για τη Γερμανία, αλλά το ίδιο απρόβλεπτη για κάποιους από τους νικητές. Οι Βρετανοί έχασαν τις κτήσεις τους και η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε. Κερδισμένοι τελικά βγήκαν όσοι δεν είδαν πόλεμο στον τόπο τους, όπως Ελβετοί, Τούρκοι, Αμερικανοί.

Η εκδικητική βία είναι ακόμη λιγότερο ηθικά αποδεκτή, έστω και αν γίνεται με αμυντικό μανδύα. Η εκδικητική βία όταν δικάζεται ένας εγκληματίας δεν επιτρέπεται. Ο κατηγορούμενος είναι βέβαια άδικος, αλλά η απειλή του, όταν κάθεται στο εδώλιο, δεν είναι παρούσα. Η καταδίκη σε θάνατο είναι απαράδεκτη. Η ποινή πρέπει να περιορίζεται στην άμυνα της κοινωνίας για να μην υποτροπιάσει αυτός (φυλάκιση) και στην προσπάθεια να επανέλθει σε μια πιο κοινωνικά παραδεκτή συμπεριφορά (σωφρονισμός). Η εκδικητική αντιμετώπιση έχει απρόβλεπτες συνέπειες, όταν δεν συνειδητοποιεί το θύμα της το σφάλμα του. Τότε κινείται με αντεκδικητικές πράξεις και η αλυσίδα του εγκλήματος διαιωνίζεται (βεντέτα). Επομένως, ο εκδικητής ζει με το ενδεχόμενο της αντεκδίκησης και συνεχίζει τη συμπεριφορά του όπως στο φόβο. Έθνη που άσκησαν άνομη βία ζουν με αυτό το φόβο. Οι Ρώσοι είναι ποτισμένοι με το φόβο της αντιρωσικής στάσης των Ουκρανών που συμμάχησαν με τους επιτιθέμενους ΝΑΖΙ και πρόσφατα την άσκηση διώξεων κατά των Ρώσων και ρωσόφιλων κατοίκους της χώρας τους. Οι Ουκρανοί φοβούνται από τύψεις.

Μια σωστή δικαιοσύνη μπορεί να μετριάσει τα παραπάνω φαινόμενα. Δικαστές κληρωμένοι τυχαία από την κοινωνία (ένορκοι) είναι πιο πειστικοί από τους διορισμένους νομικούς δικαστές. Η πράξη του εγκληματία καταδικάζεται ηθικά από την κοινωνία, όχι μόνο νομικά από επαγγελματίες δικαστές. Και για τα διεθνή γεγονότα, το ανώτατο όργανο εποπτείας, το Συμβούλιο Ασφαλείας, δεν είναι αξιόπιστο, όταν τα μόνιμα μέλη του είναι οι κυριότεροι παραγωγοί και διανομείς όπλων, επομένως έχουν κάθε συμφέρον να συνεχίζονται οι πόλεμοι στον πλανήτη.

ΑΓΩΝΑΣ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 6 Μαΐου 2022

Η προσωπικότητά μας είναι τρισυπόστατη. Το αισθητό μας Εγώ είναι αντιληπτό από το Σύμπαν· το κοινωνικό Εγώ από το έλλογο περιβάλλον μας· και το νοητό Εγώ άμεσα μόνο από τον εαυτό του. Μπορούμε, μόνον εμείς, να αναπτύσσουμε δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά που σημαίνει ότι συνηθίζομε να συνδέουμε ποικίλα ερεθίσματα όχι μόνο με κληρονομικά εγκαταστημένα αντανακλαστικά, αλλά και με επίκτητα, πρωτοβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά. Έτσι, συνδέομε υλικά αντικείμενα και πράξεις με έναρθρες λέξεις και ανταλλάσσοντάς τες με άλλους να αποκτούμε Λόγο νοητό περίπου κοινό για όλους. Με το Λόγο απομνημονεύομε και αθροίζομε εμπειρίες, γνώσεις και τέχνες. Έτσι, από τότε που πρωτοεμφανισθήκαμε το είδος homo sapiens πάνω στη γη διαρκώς, ασταμάτητα, “προοδεύομε”. Μόνον εμείς.

Όπως κάθε ζώο, έτσι κι εμείς, ό,τι κάνομε γίνεται με κατανάλωση ενέργειας, με αγώνα, από το αισθητό Εγώ μας. Επειδή έχομε όμως πιο αναπτυγμένο νοητό Εγώ, δηλαδή με Λόγο, μπορούμε να βάζουμε τάξη σε χρόνο και χώρο ό,τι κάνομε. Έτσι αυξάνομε την απόδοση των ενεργειών μας.

Η βούλησή μας, το στοιχεία της εξόδου του νοητού Εγώ μας (τα άλλα δύο είναι το στοιχείο εισόδου, η γνώση, και το στοιχείο συναισθήματος, συνδετικό των άλλων δύο) διεγείρεται διττά (Αριστοτέλης). Αφενός από το Λόγο (προαίρεση) και αφετέρου, αυτόματα, ταλαντούμενο μαζί με το συναίσθημα (όρεξη). Σαν ταλάντωση, η όρεξη δεν είναι δυνατό να κατασταλεί. Ή ικανοποιείται με κάποιο τρόπο ή πεθαίνομε. Π.χ. η όρεξη για έρωτα, στις ηλικίες που υπάρχει, κορενύεται είτε με σύντροφο είτε με αυτοϊκανοποίηση είτε με ονείρωξη· και αν δεν ικανοποιήσω τη δίψα, την πείνα μου κλπ πεθαίνω. Αυτό το είδος της ταλάντωσης (χάλασης) όμως, που το περιέγραψε στο φυσικό και το βιολογικό κόσμο ο Van der Pol, ανταποκρίνεται σε ερεθίσματα επιτρέποντας ως ένα βαθμό τον έλεγχο της όρεξης από το Λόγο. Έτσι βάζομε τάξη στη βούλησή μας. Νηστεύομε απέχοντας από κάποιες τροφές (απαγορευμένος καρπός), ώσπου να πολλαπλασιασθούν και τότε τις θυσιάζομε και τρώμε. Σχηματίζονται αποθήκες αγαθών (“περιουσία”) που αυτοπολλαπλασιάζονται. Απέχομε από κάποιους ερωτικούς δεσμούς (κάλυψη γεννητικών οργάνων με φύλλα συκιάς), ώστε να είναι γνωστός ο γονιός των παιδιών και να μη σκορπίσει η περιουσία όταν πεθάνουμε. Στη σύγχρονη εποχή διαιρούμε το 24ωρο σε ωράριο του αισθητού Εγώ για την ικανοποίηση των σωματικών μας αναγκών κυρίως στο σπίτι· σε ωράριο του κοινωνικού Εγώ για τις επαγγελματικές ασχολίες μας στον τόπο εργασίας, τελικά για την απόκτηση αναγκαίων αγαθών· και σε ωράριο νοητού Εγώ, στο οποίο κάνομε ό,τι και όπου θέλομε, με μόνη αναστολή το τι θέλουν οι άλλοι. Μ΄ αυτό το θαυμαστό τρόπο οι άνθρωποι λύσαμε αγωνιζόμενοι τα βιοτικά προβλήματά μας.

Το κάθε τι έχει τίμημα. Η δημιουργία αποθηκών με αγαθά μας εξασφαλίζει τη διατροφή όταν υπάρχει φυσική ένδεια, όπως σε όλα τα κοινωνικά ζώα (μέλισσες, μυρμήγκια κλπ). Αποτελούν όμως εύλογο στόχο για τους πεινασμένους, που θα επιχειρήσουν να σφετεριστούν τις αποθήκες για να τραφούν. Αρχίζει η κοινωνική βία μεταξύ των μελών ενός είδους, όπως γίνεται και στα λοιπά κοινωνικά ζώα. Τώρα υπάρχουν καινοφανείς ανάγκες, η προστασία της περιουσίας, που θα αντιμετωπισθεί με νέα τάξη. Οι άνδρες είναι μυϊκά ισχυρότεροι από τις γυναίκες, επομένως πιο κατάλληλοι για τη βία. Καθώς γνωστές είναι οι μητέρες των παιδιών, αλλά όχι οι πατέρες τους, γίνεται υποχρεωτικός νέος περιορισμός, η μονογαμία των γυναικών και η καθυπόταξή τους στους άνδρες. Και η κοινωνία προοδεύει, οι αποθήκες ευδοκιμούν. Νέο τίμημα, νέος αγωνας, προκύπτει.

Η κατανομή εργασίας που απαιτεί η τάξη υποχρεώνει τα μέλη της κοινωνίας να εξειδικεύονται. Καθένας εκτελεί το ρόλο που επιλέγει καλύτερα (πιο αποδοτικά) από τους άλλους, αλλά υστερεί στην ικανοποίηση των λοιπών αναγκών του, που τις ικανοποιούν καλύτερα άλλοι. Αυξάνεται λοιπόν η εξάρτησή του από τους άλλους. Η πρόοδος της γνώσης των φυσικών επιστημών ελευθερώνει από πολλούς φυσικούς περιορισμούς, το κρύο, την τριβή, ακόμη και τη βαρύτητα, αλλά περιορίζει κοινωνικά τα άτομα, αφού αναγκάζει τον καθένα να εξαρτάται από άλλους. Η αύξηση της ελευθερίας του αισθητού Εγώ σήμανε μείωσή της στο κοινωνικό Εγώ του. Η κοινωνία, για να αποδίδει, είναι υποχρεωμένη να είναι αυστηρά οργανωμένη, βασικά, με άρχοντες, που ορίζουν τα “πρέπει” (νόμους) και αρχόμενους που υποτάσσονται στο κοινωνικό τους ωράριο. Η υποταγή αυτή για το επαγγελματικό σκέλος του κοινωνικού ωραρίου περιορίζεται σ΄ αυτό, αλλά στο πολιτικό σκέλος του επεκτείνεται στο σύνολο. Η πρόοδος όμως επιτρέπει διαχρονικά συρρίκνωση του επαγγελματικού ωραρίου, έτσι που επεκτείνεται το νοητό, στη διάρκεια του οποίου μπορεί καθένας να αγωνίζεται για τους δικούς του σκοπούς, που η εκπλήρωσή τους σημαίνει ευδαιμονία. Οι άρχοντες όμως που δεν θέλουν με κανένα τρόπο να χάσουν το προνόμιό τους να ορίζουν αυτοί τους κανόνες λειτουργίας της κοινωνίας, προφανώς προς όφελός τους, προσπαθούν να αλλοτριώσουν και το νοητό ωράριο του καθενός. Και προσφέρουν δολώματα. Τα δολώματα είναι τέτοια που αποστρέφουν το ενδιαφέρον των πολιτών από την πολιτική. Ο Αριστοτέλης είχε φθάσει στο σημείο να είναι αντίθετος στη συμμετοχή των χειρώνακτων πολιτών, όχι επειδή δεν είχαν αρκετό νου, αλλά διότι δεν είχαν χρόνο να ασχοληθούν σοβαρά με την πολιτική. Αυτοί δούλευαν, ελεύθερα βέβαια, αλλά ένα σκαλοπάτι πάνω από τους δούλους, που δεν ήταν ελεύθεροι, για να συζητούν και αποφασίζουν πολιτικά ή και να φιλοσοφούν οι εύποροι πολίτες. Επιχειρούν λοιπόν οι άρχουσες τάξεις να ελέγχουν το νοητό Εγώ των αρχομένων με κατάλληλη πλύση εγκεφάλου. Αυτή επιχειρείται με δέλεαρ τον “άρτον και τα θεάματα”. Εκτροπή του ενδιαφέροντος προς το ποδόσφαιρο, τη μόδα, τα μπαράκια, τη φθηνή διασκέδαση κλπ. μακριά από την πολιτική στο ελεύθερο ωράριο. Η αντίδραση της συνειδητής κοινωνίας, των διανοητών και καλλιτεχνών, είναι βέβαια το θέατρο, οι συναυλίες, οι εκθέσεις έργων τέχνης κλπ. Τέτοιες εκδηλώσεις, όπως και οι ποικίλες διασκεδάσεις, ενώνουν μεγάλες μάζες πολιτών σε κοινά συναισθήματα, ενώ προωθούν με συναισθηματικό τρόπο πολιτικά μηνύματα. Οι μεγάλοι συνθέτες, ζωγράφοι, συγγραφείς, φιλόσοφοι, δημιουργούσαν πολιτικά φορτισμένα έργα. Και δεν είναι σπάνιοι οι διωγμοί ή και θανατώσεις μεγάλων καλλιτεχνών στην ίδια την πατρίδα τους, όταν στρέφονται κατά της εξουσίας του τόπου τους.

Το ανθρώπινο είδος, με το προνόμιο (ή κατάρα) τη δυνατότητα για ανάπτυξη Λόγου, αγωνίζεται ακατάπαυστα για πιο ευδαίμονα ζωή. Και αγωνίζεται ακάθεκτο. Σε μακρές περιόδους ταλαντώνεται εναλλάσσοντας μεσαίωνες και αναγεννήσεις, περισσότερο ελεύθερες και καταπιεσμένες περιόδους. Στην εποχή μας η ανθρωπότητα ή και όλος ο πλανήτης κινδυνεύει. Οι πνευματικοί άνθρωποι πρέπει να στρατευθούν.

ΚΟΙΝΟΣ ΝΟΥΣ      

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 3 Μαΐου 2022

«Ο κοινός νους είναι ολιγότερον κοινός ή όσον κοινώς νομίζεται», έγραφε ο Κωνσταντίνος Μέρμηγκας, σοφός ιατροφιλόσοφος καθηγητής χειρουργικής. Ήταν μέλος της Γερμανικής Ακαδημίας του Μονάχου και πρόεδρος της Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών. Γερμανόφιλος. Διετέλεσε διορισμένος από τους Γερμανούς δήμαρχος Αθηναίων για δύο μήνες, ώσπου του ζητήθηκε ένας κατάλογος με τα ονόματα 100 πολιτών που θα χρησιμοποιούνταν ως όμηροι. Έστειλε έναν κατάλογο με 100 ονόματα που ήταν επανάληψη ενός μόνο, του δικού του. Αλλά το θέμα μου δεν είναι ο καθηγητής, αλλά ο κοινός νους. Κάπου στο διαδίκτυο βρήκα ένα είδος ορισμού του, της common sense. Λέει: “Κοινός νους είναι η ευφυΐα που καθένας ΟΦΕΙΛΕΙ να έχει. Δεν την παίρνετε από βιβλία, από δασκάλους ούτε ακόμη και από το διαδίκτυο. Ο κοινός νους είναι μόνον η σοφία που μοιράζονται όλοι οι άνθρωποι, ανεξάρτητα από το πόσο εκπαιδευμένοι ή πολυμαθείς είναι. Όμως, οσοδήποτε λυπηρό και αν είναι, δεν έχει καθένας τη σωστή ποσότητα κοινού νου”. Με άλλα λόγια, ο κοινός νους δεν είναι μια γνωστική ιδιότητα, ούτε συναισθηματική ούτε βουλητική. Είναι το ολοκλήρωμα και των τριών στοιχείων του νοητού Εγώ μας. Θυμάμαι ένα πρόβλημα που μας έθεσαν όταν γινόταν η επιλογή για εφέδρους αξιωματικούς στο Κέντρο επιλογής. Μας έδωσαν τα διαθέσιμα μέσα μεταφοράς, τις δυνατότητες του καθενός και μας ζήτησαν ένα σχέδιο πώς να μεταφερθούν 500 στρατιώτες από ένα μέρος στο άλλο ξεκινώντας από τις 8 το πρωί και να φθάσουν στο τέρμα πριν από τις 12 το μεσημέρι. Βρήκα, πολύ περήφανος, έναν τρόπο και ο τελευταίος έφθανε στις 12 παρά 2΄. Δεν θεώρησε ο αξιολογητής μας την απάντησή μου ως την καλύτερη, διότι 30 στρατιώτες θα έπρεπε να περπατήσουν για 3 ώρες και θα έφθαναν στο τέλος κουρασμένοι. Υπήρχε λύση λίγο πιο πολύπλοκη, αλλά όλοι έφθαναν πιο ξεκούραστοι και ο τελευταίος στις 12.00. Αυτό απαιτεί ο κοινός νους.

Ο κοινός νους κρίνεται από το αποτέλεσμα στη λήψη μιας απόφασης. Και έχει έντονο στατιστικό χαρακτήρα. Δεν υπάρχει ούτε ένας άνθρωπος που να διαθέτει παντού και πάντοτε τον κοινό νου. Κάποιες αποφάσεις του θα αποδειχθούν λανθασμένες. Ούτε υπάρχει κανένας που να μη διαθέτει ούτε ίχνος κοινού νου. Κάποιες αποφάσεις του θα αποδειχθούν πιο σωστές από άλλων. Τελικά, ποιος διαθέτει τον κοινό νου, ώστε να εμπιστευθούμε τις αποφάσεις του και να τον ακολουθήσουμε; ΚΑΝΕΝΑΣ! Ο κοινός νους είναι στατιστική ιδιότητα. Λαβαίνει υπόψη του όχι ένα, αλλά όσο γίνεται περισσότερα δεδομένα, τα ιεραρχεί όμως, δίνοντας άλλη βαρύτητα στο ένα και άλλη στο άλλο, και καταλήγει σε ένα αποτέλεσμα. Τέτοια δυνατότητα δεν μπορεί να την έχει ένας άνθρωπος παντού και πάντοτε. Υπάρχουν όμως περισσότερες πιθανότητες να τη διαθέτει ένας μεγάλος αριθμός ατόμων που μπορούν να διαβουλεύονται, να συζητάνε μεταξύ τους. Αυτό που λέω δεν επιδέχεται επιστημονική απόδειξη. Στο μέτρο που αποδεχόμαστε πιστεύοντας, ανάλογα με την αξιοπιστία εκείνου που το υποστηρίζει, παραθέτω τις μαρτυρίες δυο σπουδαίων μαρτύρων. Ο ένας είναι ο πιο σημαντικός θεωρητικός διανοητής σε όλους τους αιώνες, ο Αριστοτέλης: καστος μν χείρων κριτς τν εδότων, παντες δ συνελθόντες βελτίους ο χείρους.” και παρακάτω: «Διὰ  τοῦτο  καὶ  κρίνει  ἂμεινον  ὂχλος  πολλὰ  ἢ  εἷς  ὁστισοῦν». Καθένας χωριστά είναι κατώτερος κριτής από τους ειδικούς, όλοι όμως μαζί ως σύνολο συγκεντρωμένο θα είναι καλύτεροι ή τουλάχιστον όχι χειρότεροι από τους ειδικούς. Γι΄ αυτό το πλήθος αποφαίνεται καλύτερα για πολλά ζητήματα από ό,τι ο ένας, όποιος και αν είναι αυτός. Ο άλλος είναι ο εμπειρικά σκεπτόμενος, ο πατριάρχης των Ελλήνων ιστορικών, ο Κ. Παπαρρηγόπουλος: “…τὸ ἂδηλον εἶναι πολλάκις μυστηριῶδὲς τι προαίσθημα τῶν πολλῶν μᾶλλον ἢ ἐπιστημονική διάγνωσις τῶν ολίγων. Ὃθεν ὃλως ἂπορον δὲν εἶναι ὃτι τὸ πάλαι ὁ λαὸς ἀνεδείχθη σοφώτερος τῶν διδασκάλων αὐτοῦ.” Ο κοινός νους του οργανωμένου πλήθους λοιπόν διαθέτει τον καλύτερο κοινό νου από οποιονδήποτε μόνο του.

Εδώ καραδοκεί μια σύγχυση. Είπαμε ότι ο κοινός νους προκύπτει από το ολοκλήρωμα των τριών στοιχείων της νόησής μας, του γνωστικού, συναισθηματικού και του βουλητικού. Υπάρχουν όμως θέματα στα οποία κυριαρχεί το γνωστικό στοιχείο, εκείνο που προκύπτει από τη διασταύρωση του νοητού με το αισθητό, της θεωρίας με την εμπειρία, της παρατήρησης με την υπόθεση. Και τότε, εκείνος που έχει την αντίστοιχη αξιόπιστη γνώση, είναι ο πιο σωστός, όχι το πλήθος. Κι αυτό, διότι το πλήθος παρασύρεται περισσότερο από την πίστη του στην αξιοπιστία κάποιων και όχι στα τεκμήρια. Όλος ο κόσμος έλεγε ότι η γη είναι επίπεδη και ο ήλιος κινείται από την Ανατολή προς τη Δύση. Και μόνος ο G. Galilei ισχυριζόταν ότι η γη είναι σφαιρική και περιστρέφεται από τη Δύση προς την Ανατολή. Το είπε, αφού διασταύρωσε τις δοξασίες προγενεστέρων του σοφών, ξεκινώντας από τον Αρίσταρχο και τον Ερατοσθένη, ο οποίος μάλιστα υπολόγισε με αξιοθαύμαστη ακρίβεια την περίμετρο της γης και φθάνοντας στον N. Kopernikus. Ο Γαλιλαίος όμως διασταύρωσε αυτά τα νοητά κατασκευάσματα με ό,τι είδε με το τηλεσκόπιο: Τον πλανήτη Δία με τους δορυφόρους του, που είχαν εκλείψεις. Επομένως, ο ουρανός δεν ήταν μια επιφάνεια, αλλά ένας τρισδιάστατος χώρος. Ακόμη και αυτή την επιστημονική γνώση του Γαλιλαίου δεν τη δέχθηκε ο πνευματική ολιγαρχία της εποχής και τον οδήγησαν ως αιρετικό στην πυρά, από την οποίαν γλίτωσε αρνούμενος τις βέβαιες γνώσεις του. Σε αμιγώς γνωστικά θέματα, επομένως, ισχύει ο επιστημονικός, όχι ο κοινός νους, αφού ο τελευταίος διαμορφώνεται, μεταξύ πολλών άλλων, και από αναπόδεικτες πίστεις.

Η πολιτεία προσπαθεί να βάλει λογική τάξη στα παραπάνω. Για την ενότητά της, προϋπόθεση για την ύπαρξή της, είναι μια εξουσία, μια λειτουργία που, μόνον αυτή, έχει το δικαίωμα να εφαρμόζει νόμιμα βία. Η εξουσία χωρίζεται σε τρεις ανεξάρτητους τομείς: Εκτελεστική (κυβέρνηση), νομοθετική (βουλή) και δικαστική. Η εκτελεστική απαιτεί γνώσεις και εμπειρία. Χρειάζεται διδάκτορες και μάστορες. Ικανούς να έχουν οράματα, να τα διαμορφώνουν σε σκοπούς, πρόγραμμα, αξιολόγηση και να υλοποιούν αυτούς τους σκοπούς. Η νομοθετική εξουσία χρειάζεται κοινό νου, εκείνους που θα αποφασίσουν αν οι προτάσεις της κυβέρνησης συνάδουν από γνωστική, συναισθηματική και βουλητική πλευρά με τη βούληση της κοινωνίας την οποίαν εκπροσωπούν. Θα κρίνουν επίσης με τον κοινό νου τα πεπραγμένα της κυβέρνησης. Από αυτήν θα προκύψουν οι νόμοι. Την τήρηση των νόμων από την κυβέρνηση, τη βουλή και τους πολίτες θα κρίνει η δικαιοσύνη. Αυτά για μια σωστή πολιτεία, όχι τη δική μας.

ΠΑΡΑΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 28 Απριλίου 2022

“Οι παραπλανητικές ειδήσεις (fake news) είναι ένα από τα όπλα της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία” . Έτσι αρχίζει ο κ. Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος (Καθημερινή,  17.04.22) ένα εξαιρετικό άρθρο όπου αναλύει το φαινόμενο από την αρχαιότητα ως σήμερα και προβάλλει ενδεχόμενους τρόπους για την αντιμετώπισή του. Θα με είχε πείσει αν δεν άρχιζε με τον τρόπο που ξεκίνησε το άρθρο του. Μόνο των Ρώσων όπλο είναι οι παραπλανητικές ειδήσεις ή και των Ουκρανών και των δυτικών υποστηρικτών τους; Διάβαζα προ ημερών στο Διαδίκτυο το εξής. Οι φωτογραφίες για τα φρικτά εγκλήματα, που είδαμε να έχουν τελεσθεί στη Μπούκα, λήφθηκαν 4 ημέρες μετά την αναχώρηση των Ρωσικών στρατευμάτων από την πόλη. Δύο μέρες νωρίτερα, δύο μέρες δηλαδή, μετά την αναχώρησή τους, είχε εισέλθει στρατός του Αζόφ. Για δυο μέρες απαγόρευσαν την είσοδο δημοσιογράφων. Οι Ρώσοι, όχι η Δύση, έγραφε το άρθρο, ζήτησαν να γίνει διεθνής έλεγχος, αλλά οι Βρετανοί, όχι οι Ρώσοι, το απέρριψαν. Και, φυσικά, μου γεννιόνται πάμπολλα ερωτηματικά. Τα πτώματα που είδαμε είχαν γίνει εκεί από τους Ρώσους ή ήταν σκηνοθετημένα από τους Αζόφ; Αν τα εγκλήματα είναι γνήσια, ποιος τα έκανε, οι Ρώσοι ή οι Αζόφ; Ποιος είχε συμφέρον για τη συγκάλυψη της αλήθειας; Οι Ρώσοι ή οι Βρετανοί; Η είδηση που διάβασα στο διαδίκτυο δεν είχε Ρωσική, αλλά δυτική προέλευση. Αποκλείεται όμως να υπάρχουν φιλορωσικές φωνές στις δυτικές “δημοκρατίες”, που, σημειωτέον, το όνομά τους είναι ρεπούμπλικες (republics), όχι δημοκρατίες (democracies), και μάλιστα φωνές πληρωμένες;

Τελικά, καταλήγει ο αρθρογράφος, περιμένομε τη λύση από την “ερευνητική δημοσιογραφία και τον έλεγχο των γεγονότων”. Ασφαλώς κανένας, ούτε εγώ, δεν μπορεί να διαφωνήσει με τη δυσπιστία που εκφράζει ο κ. Σωτηρόπουλος. Όμως, ούτε αυτά, τονίζει, είναι αρκετά μέτρα. Τώρα προβάλλει η ατομική ευθύνη καθενός. Πρώτον, δε δέχομαι άκριτα, ό,τι μου λένε οι άλλοι. Πιστεύω περισσότερο ό,τι είδα ή άκουσα με τις δικές μου αισθήσεις. Αλλά ποτέ δεν μπορώ να έχω πλήρη, άμεση εποπτεία όλων των γεγονότων. Επομένως, θέλω-δε-θέλω, συμπληρώνω τα κενά με ό,τι μου φαίνεται λογικό να τα συνδέει. Στο κάτω κάτω “Νος ρ κα νος κούει” (Επίχαρμος). Όμως και η νόηση σφάλλει, όταν τα γεγονότα συγκρούονται με την προκατάληψη. Κάποιοι “ξεκινούν από το συμπέρασμα (π.χ., φταίει η Δύση για τον πόλεμο στην Ουκρανία) και αναγόμενοι στον συλλογισμό τους προς τα πίσω σταχυολογούν δεδομένα ευνοϊκά προς το προκατειλημμένο συμπέρασμα”. Ναι, αλλά ο συγγραφέας αρχίζει ακριβώς από το συμπέρασμα. Πόσο προκατειλημμένος είναι; Φυσικά, είναι καθηγητής του Εθνικού Πανεπιστημίου και ερευνητής του Ελληνικού Ιδρύματος Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής. Με αυτά τα δεδομένα δεν γεννιέται υπόνοια για συμφέροντα του καθηγητή. Το Ίδρυμα όμως που υπηρετεί πόσο απροκατάληπτο είναι από τα Ελληνικά και τα Ευρωπαϊκά συμφέροντα, όπως το όνομά του υποδηλώνει; Μα, αν θεωρήσουμε ότι “τίποτε δεν είναι αληθινό, τότε όλα είναι θέαμα και σε αυτή την περίπτωση δεν υπάρχει έδαφος για την κριτική κατά της εξουσίας”.

Σωστά τα γράφει. Έχομε ανάγκη να στηριχθούμε σε κάποια δεδομένα για να κάνουμε την κριτική μας, να αποφασίσουμε. Τι κάνομε λοιπόν; Μένει, όπως γράφω, η ευθύνη του δέκτη της είδησης. Και πρώτο στοιχείο είναι ότι ένα στοιχείο που προέρχεται από την άμεση παρατήρηση, προσιτή σε όλους, είναι πιο ισχυρό από οποιοδήποτε νοητικό συμπέρασμα, οσοδήποτε αξιόπιστη και αν θεωρούμε ότι είναι η μαρτυρία των εκφραστών του. Ο Γαλιλαίος είδε με το τηλεσκόπιό του την έκλειψη των πλανητών του Δία. Επομένως, ο ουρανός που πάνω του βλέπομε σαν καρφιτσωμένα τα αστέρια, δεν είναι μια σφαιρική επιφάνεια, αλλά έχει βάθος. Αλλιώς δεν γίνεται να κρύβεται ένα άστρο πίσω από κάποιο άλλο. Όμως η Ιερά Εξέταση εκείνο τον καιρό αρνιόταν να παρατηρήσει ένα φαινόμενο  προσιτό σε όλους. Η προκατάληψή της λίγο έλειψε να κάψει το σοφό, αν δεν παραδεχόταν ψευδώς ότι όσα έλεγε ήταν λανθασμένα. Και οι εκπρόσωποι κάποιων κρατών αρνούνται και να ακούσουν στον ΟΗΕ τις τοποθετήσεις των αντιθέτων.

Οι δέκτες των ειδήσεων πρέπει να υποψιαζόμαστε ότι κάτι σημαντικό σημαίνει. Ωστόσο, σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να αρκούμαστε σε ό,τι τα ΜΜΕ μας προσφέρουν. Πρώτο, ελέγχομε για εσωτερικές αντιφάσεις, αν όσα ακούμε αντιφάσκουν με άλλα που οι ίδιοι μας πληροφορούν. Αν αντιφάσκουν, κλονίζεται σοβαρά η αξιοπιστία τους. Δεύτερο, δεν αρκούμαστε σε όσα μας σερβίρουν, αλλά αναζητούμε μόνοι μας την αλήθεια ψάχνοντας το διαδίκτυο και άλλα ανάλογα ΜΜΕ. Διασταυρώνονται οι αλήθειες ενός γεγονότος από ποικίλες πηγές; Τρίτο, δεν αρκούμαστε σ΄ αυτά. Αναγκαστικά στο διαδίκτυο είτε δεν υπάρχει το σύνολο της πληροφόρησης είτε ο καθένας μας δεν μπορεί να το βρει. Για παράδειγμα, ό,τι διαβάζω είναι γραμμένο στην Ελληνική ή στην Αγγλική ή άλλη δυτικοευρωπαϊκή γλώσσα. Καθώς δεν ξέρω Ρωσικά ούτε Κινεζικά, ούτε Ινδικά κλπ, ακόμη και αν οι ειδήσεις τους δεν είναι λογοκριμένες από το διαδίκτυο που είναι σε εμένα προσιτό, εγώ δεν ξέρω τις γλώσσες τους. Μένει ο χρόνος. Αυτός αθροίζει γεγονότα, συμπεράσματα, συνέπειες και φτάνει πια στις αισθήσεις μας. Την ακρίβεια που είναι συνέπεια του πολέμου και της δικής μας στάσης σ΄ αυτόν τη νιώθομε στην τσέπη μας, εμείς οι ίδιοι, δεν είναι ψέμα. Είναι όμως ήδη αργά.

Συμφέρον έχουν να εμποδίζουν την έκφραση της αλήθειας κυρίως τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Η ανεξέλεγκτη έκφραση της αλήθειας όμως, όπως γίνεται στον “ελεύθερο κόσμο”, είναι εκτεθειμένη στη διασπορά των ψευδών ειδήσεων, της παραπληροφόρησης. Και δεν υπάρχει τρόπος να επιτρέπεται ελεύθερα η διάδοση των αληθών γεγονότων με εμπόδιση της διασποράς των ψευδών. Ποιος θα κρίνει προκαταβολικά ποια είναι τα αληθινά και ποια τα ψεύτικα; Το κράτος, ολοκληρωτικό και μη, έχει πρόδηλο συμφέρον να υποστηρίζει τη διατήρησή του. Δεν είναι απόλυτα αξιόπιστο. Μένει η κρίση του καθενός. Κι επειδή οι αποφάσεις πρέπει να υλοποιούνται, αυτό που συμπεραίνω είναι η διαβούλευση των κριτών. Αυτό γίνεται στα ορκωτά δικαστήρια, όπου οι κριτές (ένορκοι) είναι τυχαία κληρωμένα μέλη της κοινωνίας. Οι αποφάσεις τους μπορεί να υπόκεινται σε σφάλμα και, σωστά, οι νόμοι το προβλέπουν. Πάντοτε υπάρχει η δυνατότητα για δευτεροβάθμια (εφετείο) και τριτοβάθμια (Άρειος Πάγος) κρίση. Οπωσδήποτε, η κρίση του πλήθους που διαβουλεύεται με συγκεκριμένους όρους, είναι πιο αξιόπιστη από την κρίση οποιουδήποτε μόνου του. Στη δημοκρατία των προγόνων μας, το ίδιο ίσχυε για τη βουλή που αποτελούνταν από μέλη της κοινωνίας που δεν εκλέγονταν, όπως στα σύγχρονα κοινοβουλευτικά καθεστώτα, αλλά κληρώνονταν από όλο το λαό.

ΠΡΟΦΗΤΙΚΗ(;) ΑΝΑΛΥΣΗ

Δημήτρης Αντ Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 28 Απριλίου 2022

Έπεσε το μάτι μου σε μια παλιά (2017) ανάλυση του BBC Future με τίτλο “Πώς θα μπορούσε να καταρρεύσει ο Δυτικός Πολιτισμός”. Αναφέρεται ιδιαίτερα στη “δημοκρατία, τις ατομικές ελευθερίες και την κοινωνική ανοχή”. Χωρίς να ληφθούν υπόψη γεγονότα ολέθρου του είδους μας, όπως η πρόσκρουση ενός αστεροειδούς, ένας πυρηνικός χειμώνας ή μια θανάσιμη πανδημία, υπάρχουν πολλοί άλλοι ανησυχητικοί παράγοντες, για τους οποίους θα μπορούσαμε να κάνουμε κάτι. Ήδη έχει αρχίσει να αχνοφαίνεται η απειλή του πυρηνικού ολέθρου. Ήδη βιώσαμε μια πανδημία που, εντάξει, μοιάζει να τιθασεύεται.

Η σύγχρονη δυτική κοινωνία είναι σαν το ποδήλατο. Όσο προχωρεί και γυρίζουν οι ρόδες της οικονομίας της, είναι σταθερή. Αν σταματήσουν να περιστρέφονται οι ρόδες, το ποδήλατο – και η δυτική κοινωνία – καταρρέουν. Οι δύο παράγοντες που τονίζει η ανάλυση είναι η οικολογική πίεση και η οικονομική διαστρωμάτωση. Ο οικολογικός παράγοντας είναι ο πιο κατανοητός, ιδίως ως ένδεια φυσικών πηγών, όπως το νερό, το έδαφος, η αλιεία και τα δάση, που όλα τους χειροτερεύουν με την κλιματική αλλαγή.

Ως προς τον οικονομικό παράγοντα, οι “εκλεκτοί”, η elit, σπρώχνουν την οικονομία προς την αστάθεια και την κατάρρευση θησαυρίζοντας τεράστιες ποσότητες πλούτου και πηγών και αφήνοντας ελάχιστα ή τίποτε στους κοινούς θνητούς που είναι συντριπτικά περισσότεροι, αλλά τους στηρίζουν με την εργασία τους. Τελικά, οι εργαζόμενοι εξαφανίζονται διότι το ποσοστό του πλούτους που τους διατίθεται δεν τους αρκεί με επακόλουθο την κατάρρευση των “εκλεκτών” λόγω απουσίας εργασίας. Περίπου 10% των πλουσιότερων εισοδηματιών είναι υπεύθυνα για 90% των εκπομπών αερίου θερμοκηπίου. Εξάλλου, ο μισός πληθυσμός της γης ζει με εισόδημα <$3 ημερησίως. Όλα αυτά είναι αντιμετωπίσιμα, όπως καταπολεμώντας την ανισότητα, την εκρηκτική αύξηση του πληθυσμού και το ρυθμό με τον οποίον μειώνομε τις φυσικές πηγές και αυξάνομε τη ρύπανση. Όλα αυτά είναι πραγματοποιήσιμα, με τον όρο ότι θα γίνουν έγκαιρα, διότι η ποσοτική μεταβολή, όταν αθροισθεί, γίνεται ποιοτική, δηλαδή μη αναστρέψιμη. Βέβαια, είναι δύσκολα πράγματα, καθώς βραχυπρόθεσμα είναι πιο δαπανηρό να λυθούν τέτοια προβλήματα παρά να συνεχίσουμε όπως πάμε. Εξάλλου, σ΄ αυτό το διάστημα μπορεί να συμβούν μη-γραμμικά, απρόβλεπτα, γεγονότα, όπως η οικονομική κρίση του 2008, το Brexit, οι εκλογές στην Αμερική, και, θα πρόσθετα, η πρόσφατη επιδημία με τον COVID-19 και, βέβαια, ο πόλεμος στην Ουκρανία.

Ο θεός Απόλλωνας χάρισε στην Κασσάνδρα, κόρη του Πριάμου και της Εκάβης, το χάρισμα να προβλέπει το μέλλον, με αντάλλαγμα τον έρωτά της. Εκείνη αρνήθηκε. Και ο θεός την τιμώρησε. Της άφησε τη δυνατότητα της προφητείας, αλλά της στέρησε τη δυνατότητα της πειθώς. Κανένας δεν πίστευε σε όσα εκείνη πρόβλεπε. Κάπως έτσι μοιάζουν σύγχρονοι σοφοί προφήτες που βλέπουν ευκρινώς το μέλλον, μεταφέρουν στον κόσμο ό,τι βλέπουν, αλλά κανένας δεν τους πιστεύει για να ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα. Ήταν Κασσάνδρα ο ανώνυμος αναλυτής του BBC; Το ίδιο το κανάλι είναι από τα πιο αξιόπιστα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ωστόσο κι αυτό έχει τις προκαταλήψεις του. Θυμάμαι, όταν ήμουν στη Βρετανία, στη διάρκεια του Ισραηλοαιγυπτιακού πολέμου των 6 ημερών, που το κανάλι ήταν αναφανδόν, χωρίς προσχήματα, υπέρ του Ισραήλ. Πάντως, όταν δεν πρόκειται για θέματα που θίγουν άμεσα τα Βρετανικά συμφέροντα, διατηρεί σημαντικό βαθμό αντικειμενικότητας.

Ο αναλυτής εξέτασε τι έγινε σε προηγούμενους πολιτισμούς, όπως παλιά στην κραταιά Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, στα νεότερα χρόνια στη Συρία, αλλά και αλλού. Να θυμηθούμε ακόμη πώς κατέρρευσαν η Βρετανική αυτοκρατορία και η Σοβιετική Ένωση μετά το νικηφόρο Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Τα καθεστώτα δεν κατέρρευσαν επειδή τους επιτέθηκε κάποιος εχθρός, αλλά διότι από μέσα είχαν διαλυθεί, για λόγους σαν κι αυτούς που ανέφερε το BBC.

Πού μπορούμε να στρέψουμε τα βλέμματά μας άραγε για να αντλήσουμε ελπίδα; Αυτή τη στιγμή, ο μόνος οργανισμός με κάποια σχετική διεθνή αξιοπιστία που υπάρχει είναι ο ΟΗΕ. Καθώς τα κράτη μέλη του επηρεάζονται από τους ισχυρούς, η αντικειμενικότητά του αμφισβητείται, ενώ δεν έχει εκτελεστικές αρμοδιότητες. Περιορισμένες εκτελεστικές αρμοδιότητες έχει το Συμβούλιο Ασφαλείας. Παίρνει όμως δύσκολα αποφάσεις, καθώς απαιτείται ομοφωνία. Κάθε μόνιμο μέλος του έχει δικαίωμα αρνησικυρίας (βέτο). Εξάλλου αποτελείται από τα κράτη νικητές στο Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Έτσι όμως μένουν έξω από το κυριότερο όργανο διεθνών αποφάσεων χώρες που οικονομικά είναι από τις ισχυρότερες, επηρεάζοντας έτσι τον πλανήτη μας, ενώ έχουν περάσει πάνω από 70 χρόνια που στη διάρκειά τους έχουν να επιδείξουν υποδειγματικά ειρηνική ιστορία. Το χειρότερο όμως είναι, μου φαίνεται άλλο. Από τα 15 μέλη του, τα 5 είναι μόνιμα: ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, ΗΒ και Γαλλία. Αυτές οι χώρες όμως είναι οι κυριότεροι παραγωγοί όπλων που πουλούν στους λοιπούς λαούς. Συνήθως διαφωνούν σε όλα τα θέματα που συζητούν. Σε ένα μόνο συμφωνούν όλοι ομόφωνα και σιωπηρά, αφού δεν το έχουν ποτέ συζητήσει: Στο να μη σταματήσουν οι πόλεμο στον πλανήτη. Ο Αριστοφάνης δήλωνε με παρρησία ότι ένας από τους παράγοντες που δεν άφηναν να σταματήσει ο Πελοποννησιακός πόλεμος ήταν τα συμφέροντα των οπλοκατασκευαστών. Αλήθεια, θα εμπιστευόσαστε σεις να οργανωθεί παγκόσμια προσπάθεια για αντιμετώπιση της χρήσης εθιστικών ουσιών, αν το έργο το διεύθυναν τα καρτέλ των πέντε μεγαλύτερων παραγωγών μορφίνης, κοκαΐνης κλπ; Το ίδιο μου φαίνεται και για το Συμβούλιο Ασφαλείας.

Μπορούμε άραγε να περιμένουμε σωτηρία που θα ανακόψει την πορεία προς τον όλεθρο; Από επίσημους φορείς δεν βλέπομε φως. Αυτοί, ενώ συγκρούονται μεταξύ τους, είναι εκείνοι ακριβώς που διαιωνίζουν την κατάσταση. Εμείς, καθένας μας, οφείλει να συνειδητοποιήσει το προς τα πού οδεύομε ακάθεκτοι. Αν σχηματίσουμε ένα μεγάλο, παγκόσμιο κίνημα, ποιος μπορεί να μας αντισταθεί; Τα κινήματα χρειάζονται μια πίστη και αυτήν μπορούν να την προσφέρουν μόνο αντισυμβατικοί παράγοντες, που μοιάζουν αιρετικοί, όπως πολλοί διανοούμενοι και καλλιτέχνες, που συχνά λοιδορούνται ή και δολοφονούνται, όπως ο Lorca ή ο Φύσσας. Μα τι μπορούν να κάνουν; Μπορούν. Μην ξεχνάμε. Κανένας δεν κλόνισε τη δική μας χούντα, όσο ο Μίκης Θεοδωράκης και λοιποί καλλιτέχνες. Και η βάναυση, άσχετο από πόσες δικαιολογίες είχε, εισβολή των Ρώσων στην Ουκρανία έχει βρει το μάστορά της στο πρόσωπο ενός κωμικού ηθοποιού, του В. Зеле́нский. Όπως παλιότερα η, ετοιμόρροπη βέβαια πια τότε, Σοβιετική Ένωση, κατέρρευσε από έναν άλλον ηθοποιό, τον R. Reagan. Ας μην υποτιμάμε τη δύναμη της τέχνης, της παράλογης ορμής που ξεφεύγει από τη λογική. Μπορεί να αντικρίζει το αόρατο μέλλον χωρίς να θαμπώνεται από το αστραφτερό παρόν.