ΓΚΙΛΦΟΪΛ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 22 Οκτωβρίου 2026

Μείναμε εμβρόντητοι πρόσφατα όταν ο Πρόεδρος Τραμπ (Donald Trump) ζήτησε από την Αμερικανή πρέσβειρα στην Ελλάδα Γκιλφόιλ (Kimberly Guilfoyle) να παραιτηθεί. Ακούστηκαν διάφορα σκάνδαλα, που περιλάμβαναν και σχέσεις της με το γιο του Προέδρου, αλλά και παράνομες συναλλαγές με ποικίλους πλουσίους. Σημαντικά όλα αυτά, αλλά εμένα με απασχολεί κάτι άλλο. Σε ένα δείπνο με υψηλόβαθμους καλεσμένους η συζήτηση είχε στραφεί γύρω από την επικείμενη κατάρρευση της κυβέρνησης στη Ρουμανία. Σχολιάζοντας το γεγονός αυτό, η Γκιλφόιλ άφησε να εννοηθεί ότι οι ΗΠΑ είχαν τη δυνατότητα να προκαλέσουν αλλαγή καθεστώτος ή κυβέρνησης οπουδήποτε, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας. Ένας Έλληνας υπουργός που ήταν παρών αντέδρασε οξέως. Μήπως όμως η όμορφη είπε απλώς την αλήθεια και στη διπλωματία δεν επιτρέπεται να λέγονται αλήθειες; Μπορεί πραγματικά η κυβέρνηση των ΗΠΑ να αλλάζει κυβερνήσεις;

Δεν είμαι ιστορικός ούτε πολιτικός και η μνήμη μου δεν είναι πολύ καλή ιδίως σε γεγονότα με έντονο πολιτικό χαρακτήρα. Πάντως θυμάμαι πολύ καλά ότι μια αλυσίδα γεγονότων οδήγησε στην τραγωδία της Κύπρου. Το 1965 ο τότε βασιλιάς αποφάσισε να καταργήσει από πρωθυπουργό τον εκλεγμένο αρχηγό του πλειοψηφούντος κόμματος. Ακολούθησαν αλλεπάλληλες η μια μετά την άλλη κυβερνήσεις με κάθε είδους πιέσεις και εξαγορές συνειδήσεων, ώσπου επιτέλους προκηρύχτηκαν εκλογές. Λίγες μέρες πριν από τις εκλογές έγινε το πραξικόπημα των Συνταγματαρχών.

Στις 5 Μαρτίου 1933 είχαν γίνει εκλογές και το Βενιζελικό κόμμα έχασε. Ο Νικόλαος Πλαστήρας έκανε την επομένη στρατιωτικό κίνημα που απέτυχε παταγωδώς. Ο Γεώργιος Κονδύλης είχε διατυπώσει τότε τη θέση πως ένα κίνημα που στρέφεται ενάντια στη νωπή λαϊκή ετυμηγορία είναι καταδικασμένο σε αποτυχία, καθώς στερείται ηθικής και πολιτικής νομιμοποίησης απέναντι σε ένα λαό που μόλις έχει ψηφίσει.

Το ήξεραν πολύ καλά αυτό το μάθημα οι πραξικοπηματίες της χούντας του 1967 και κινήθηκαν πριν από τις προκηρυγμένες εκλογές. Ο βασιλιάς δίστασε για λίγο, αλλά μετά δέχθηκε την παράνομη κυβέρνηση. Κάποια έργα που έκανε η δικτατορία για να καλοπιάσει τον κόσμο, δεν βοήθησαν. Ο κόσμος δεν δεχόταν να τους αφαιρεθεί η (έστω ελάχιστη που είχαν) ελευθερία της βούλησής τους. «Καλὸν χωρίον ἡ τυραννὶς, ἀλλ΄ οὐκ ἒχει ἀπόβασιν», δεν έχει διέξοδο, είπε ο Σόλωνας όταν του πρότειναν να γίνει τύραννος για να εφαρμόσει τους ανατρεπτικούς νόμους του. Οι δικτατορίες, για να κρατηθούν στην εξουσία, καταφεύγουν σε βίαια μέσα, ως και δολοφονίες. Μόλις χάσουν την εξουσία πάνω στα οργανωμένα οπλισμένα σώματα, ο άοπλος λαός θα τους εξουδετερώσει. Ο δικτάτορας Παπαδόπουλος προσπάθησε να χαλαρώσει κάπως την αυστηρότητα που εφάρμοζε καθώς έβλεπε αυξανόμενες τις αντιδράσεις του λαού και έπεσε. Ανέλαβε την εξουσία ο αφανής δικτάτορας Ιωαννίδης. Για να γλυκάνει τον πόνο του λαού έκανε το πραξικόπημα στην Κύπρο τάχα για να την κάνει Ελληνική. Βρήκαν πάτημα οι Τούρκοι και ακολούθησε η τραγική διχοτόμηση. Η λαϊκή αποδοκιμασία δεν μπορούσε να περιοριστεί πια. Έτσι, στις 22 Ιουλίου 1974, ο Κίσινγκερ (Henry Kissinger)  δήλωσε δημόσια ότι η αλλαγή κυβέρνησης στην Αθήνα ήταν θέμα ωρών. Δεν επρόκειτο για προφητεία, αλλά για γνώση των τεκταινομένων. Με τη δήλωσή του το πέτυχε. Ναι, κύριοι, έχει δίκιο η μοιραία. Οι ΗΠΑ μπορούν να ρίχνουν κυβερνήσεις. Ναι μα στην περίπτωση του ιδιοφυή υπουργού εξωτερικών και στη χώρα μας, την αλλαγή της κυβέρνησης την ήθελε ό λαός, καθώς οι κυβερνώντες δεν ήταν εκλεγμένοι. Τι γίνεται όμως όταν η κυβέρνηση είναι νόμιμα εκλεγμένη;

Πάμε στο 1973. Στη Χιλή έχει εκλεγεί σοσιαλιστής πρόεδρος, ο Αλιέντε (Salvador Allende). Λαβαίνει μέτρα που ανακουφίζουν το λαό του, αλλά ο σοσιαλισμός είναι κακό πράγμα, φτου κακά. Μπορεί να ανοίξει την όρεξη και σε άλλους γείτονές του, πρέπει να αφανιστεί. Αποτυχημένο καθεστώς ο σοσιαλισμός. Απόδειξη; Εύκολο. Οι ΗΠΑ κήρυξαν ολοκληρωτικό οικονομικό εμπάργκο. Μπλοκαρίστηκαν τα δάνεια και κόπηκε κάθε χρηματοδότηση και πιστώσεις προς τη Χιλή. Συνεργάστηκαν οι ΗΠΑ με μεγάλες πολυεθνικές εταιρίες που απομυζούσαν τα κέρδη από την εξόρυξη χαλκού, που η Χιλή την είχε κρατικοποιήσει. Χρηματοδοτήθηκαν απεργίες ιδιοκτητών φορτηγών αυτοκινήτων που παρέλυσαν τη μεταφορά τροφίμων και ο κόσμος άρχισε να πεινάει. Διατέθηκαν τεράστια ποσά για τον έλεγχο των ΜΜΕ που διόγκωναν τον κίνδυνο του κομμουνισμού και τρομοκρατούσαν τους πολίτες.  Κι ας μην ήταν κομμουνιστής ο Αλιέντε. Δόθηκαν πολλά χρήματα σε αντιπολιτευόμενα κόμματα για να οργανώνουν συλλαλητήρια και να σαμποτάρουν τις νομοθετικές πρωτοβουλίες του προέδρου. Και προχώρησαν σε δολοφονία του στρατηγού, αρχηγού των ένοπλων δυνάμεων, ο οποίος ήθελε να μείνει πιστός στην τήρηση του συντάγματος και της νομιμότητας. Πέτυχαν οι ΗΠΑ. Άλλαξαν την κυβέρνηση με χιλιάδες νεκρούς και αγνοουμένους.

Πάμε κι αλλού όμως. Ο Μοσαντέκ (Mohammad Mossadegh) ήταν πρωθυπουργός του Ιράν από το 1951 έως το 1953. Ανέβηκε στην εξουσία με την υποστήριξη ενός ισχυρού εθνικιστικού κινήματος και ανατράπηκε με πραξικόπημα στο οποίο συμμετείχαν η CIA των ΗΠΑ και η βρετανική MI6. Πάλι «πέτυχαν» οι ΗΠΑ να ανατρέψουν μια κυβέρνηση που είχε εκλεγεί από το λαό. Ακολούθησε μια αλυσίδα γεγονότων που όμως δεν άρεσε στο σημερινό Πρόεδρο Τραμπ. Όταν βρίσκεσαι σε μια δυσάρεστη κατάσταση καλό είναι να αγωνιστείς να την καταργήσεις, αλλά και να είσαι έτοιμος να φέρεις στη θέση της μιαν άλλη επιθυμητή. 

Ο Γιανουκόβιτς (Віктор Янукович) είχε εκλεγεί αρκετές φορές με νόμιμες εκλογές στην Ουκρανία και την κυβέρνησε ως το 2014. Όμως τότε αρνήθηκε να υπογράψει το αίτημα για ένωση της Ουκρανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το καθεστώς του Γιανουκόβιτς κατηγορήθηκε ως διεφθαρμένο. Είχε τη στήριξη της Ρωσίας, αλλά οι ΗΠΑ και άλλες Ευρωπαϊκές δυνάμεις στήριξαν τις διαδηλώσεις και τα συλλαλητήρια που οδήγησαν στην αυτοεξορία του Προέδρου που φοβήθηκε για τη ζωή του. Κι άλλα. Κι άλλα.

Ναι, μπορεί η Αμερική, όλοι οι ισχυροί γενικότερα να ανατρέπουν κυβερνήσεις. Δεν πιστεύω πως η διαφθορά της Κίμπερλη και μάλιστα για ενέργειές της στο παρελθόν, ήταν εκείνη που ενόχλησε ιδιαίτερα την εξουσία που είναι βουτηγμένη ως που δεν παίρνει στη διαφθορά. Είναι πως, αυτή, διπλωμάτισσα, είπε μια αλήθεια που δεν έπρεπε να ξεστομίσει.

Είναι όμως έτσι; Υπάρχει ο αντίλογος. Μας τον λέει ο Όμηρος. Στη συνέλευση των θεών στον Όλυμπο ο Δίας αναφωνεί: «Ὢ πόποι, οἷον δή νυ θεοὺς βροτοὶ αἰτιόωνται…» «Πωπώ, με τους θεούς τα βάζουνε πάντα οι θνητοί πως τάχα τις συμφορές τους εμείς τους τις στέλνουμεꞏ μα κι οι αδικίες τους είναι που πάνω από το γραφτό σε βάσανα τους ρίχνουν…». Θνητοί εμείς. Θεοί οι ισχυροί.

ΑΠΕΙΛΗ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 21 Οκτωβρίου 2026

Από τον καιρό του Ραδάμανθυ, ή και του Χαμουραμπί, έγινε αποδεκτό ότι ένας φόνος δεν τιμωρείται αν έγινε από άμυνα. Σήμερα θεωρείται ότι άμυνα είναι η αναγκαία προσβολή του επιτιθέμενου στην οποία προβαίνει το άτομο, για να υπερασπισθεί τον εαυτό του ή άλλον από άδικη και παρούσα επίθεση που στρέφεται εναντίον τους (Ποινικός κώδικας, άρθρο 22). Πραγματικά, αν δεν αμυνθεί κάποιος σε μια τέτοια επίθεση, δεν αποσοβείται το αποτέλεσμα της επίθεσης, απλώς αλλάζει το θύμα. Ωστόσο, παραμένουν ακόμη σήμερα ασαφή σημεία. Ο όρος «άδικη» είναι τόσο σαφής όσο οι νόμοι. Ωστόσο σε μια κατεπείγουσα κατάσταση, όπως είναι ο πόλεμος, δεν παρέχεται χρόνος για να αποδειχθεί αν μια επίθεση είναι άδικη ή όχι. Αν δεν προλάβω να σκοτώσω τον αντίπαλο, θα με σκοτώσει αυτός. Ως προς τον όρο «παρούσα» επίσης υπάρχει αμφισβήτηση. Ένα δικαστήριο καταδικάζει σε θάνατο κάποιον που έχει αποδεδειγμένα διαπράξει ένα έγκλημα, μεταξύ άλλων και επειδή εικάζεται ότι αυτός είναι πιθανότερο να ξανακάνει έγκλημα. Αλλά αυτό δεν είναι άμυνα των δικαστών ή της κοινωνίας.  Η πράξη του κατηγορουμένου είναι άδικη, αλλά, όταν δικάζεται ή εκτελείται, δεν υπάρχει παρούσα επίθεση. Παραπέρα υπάρχει κι άλλη ασάφεια. Όταν βρίσκομαι αντιμέτωπος σε μια απειλή άδικη και παρούσα, είναι η αντίδρασή μου άμυνα; Η απειλή είναι λεκτική, έκφραση, δεν είναι επίθεση, πράξη. Το θέμα τώρα επεκτείνεται και σε πολιτικό επίπεδο. Θα εξετάσω άσχετα μεταξύ τους παραδείγματα, σε ποικίλα επίπεδα.

Η γειτονική μας χώρα έχει ψηφίσει νόμο πως αν εκτείνουμε την αιγιαλίτιδα ζώνη μας στα 12 μίλια, αυτό είναι αιτία (ή αφορμή) πολέμου (casus belli). Ετοιμάζει μάλιστα νόμο (Γαλάζια πατρίδα) για να ισχυροποιήσει τον προηγούμενο. Ο ηγέτης της έχει επανειλημμένα άμεσα και έμμεσα διακηρύξει πως «εμείς δεν απειλούμε κανέναν αν δεν μας απειλήσει». Ποιος αποφασίζει όμως αν η χώρα του απειλείται; Αν το αποφασίζει η ίδια τότε το επιχείρημα για την ύπαρξη άμυνας καταρρέει, αυτοδιαψεύδεται: Ο ίδιος αποφασίζει ο ίδιος πράττει.

Αντιμετωπίζω τελευταία μιαν «απειλή». Υποστηρίζω γραπτά την «ιδανική» φωνητική γραφή. Η άποψή μου δεν αφορά κάποιο πρόσωπο, αλλά μια υφιστάμενη κατάσταση. Κάποιος αναγνώστης μου που διαφωνεί μου ζήτησε να μην του στέλνω την άποψή μου. Το απόλυτα λογικό αίτημά του όμως συνοδεύεται από την πρόταση: «…διαγράψτε με αμέσως ἀπό τὸν πίνακα ἀποδεκτῶν τῶν ἀπαρχαιωμένων –παραπάνω ἀπὸ ἕναν αἰώνα– μηνυμάτων σας! Τὴν ἑπόμενη φορὰ ποὺ θὰ μὲ ἐνοχλήσετε μὲ παρόμοιους λήρους, θὰ πρέπει νὰ κινήσω διαδικασία ἀναγραφῆς σας στὸν κατάλογο ἀνεπιθυμήτων προσώπων». Αυτό το εκλαμβάνω σαν απειλή. Είναι; Φυσικά ΔΕΝ είναι απειλή, αν και λεκτικά μοιάζει. Δεν είναι απειλή, διότι έχει ο άλλος κάθε δικαίωμα να κάνει ό,τι λέει, χωρίς να θίγει εμένα. Το να με αναγράψει στον κατάλογο ανεπιθύμητων προσώπων δεν με αφορά. Εκείνος κάνει ό,τι θέλει στους καταλόγους που διατηρεί. Φυσικά με δυσαρεστεί, αλλά απειλή δεν είναι.

Πολιτικά, στους Ουκρανούς παρέσχαμε βοήθεια όχι μόνο ανθρωπιστική, που σώζει ζωές, αλλά και οπλική που αφαιρεί ζωές από τους αντιπάλους τους Ρώσους. Και αυτοί μας κατέγραψαν στον κατάλογο των εχθρών τους. Αυτό με δυσαρεστεί πολύ. Σε όλους τους μεγάλους πολέμους υπήρξαμε σύμμαχοι με τους ομόδοξους Ρώσους, αλλά δεν αποτελεί απειλή. Δεν είπαν πως θα κάνουν κάτι εναντίον μας. Ένα άλλο πανίσχυρο κράτος διαμήνυσε σε άλλο ένα τελεσίγραφο. Αν ως την τάδε ημερομηνία και ώρα δεν κάνει το άλλο κάτι, θα το χτυπήσει τόσο που θα το «μετανιώσει». Αυτό ήταν απειλή βέβαια. Το «αν δεν κάνεις…» προαναγγέλλει πράξη εναντίον του μη συμμορφούμενου. Η φασιστική Ιταλία μας απείλησε τελεσιγραφικά και άρχισε την επίθεση πριν λήξει το τελεσίγραφο.

Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τις απειλές. Ό,τι κάνουμε όμως οφείλει να είναι στα πλαίσια των δικών μας δυνατοτήτων, πολιτικά πάνω στη δική μας επικράτεια. Για παράδειγμα στην απειλή για την επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης μας δεν επεκτείνομε την κυριαρχία μας αν δεν έχουμε εξοπλιστεί στο μεταξύ επαρκώς για να αντιμετωπίσουμε την άδικη απειλή, αν γίνει παρούσα, αν από φραστική γίνει πράξη. Στο μεταξύ, μαζί με τον εξοπλισμό μας κάνομε κάθε τι άλλο που μας θωρακίζει. Για παράδειγμα (ξανα)εποικίζομε τα απειλούμενα νησιά μας αναπτύσσοντας οικονομική δραστηριότητα πάνω τους, όπως παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας εκμεταλλευόμενοι, αν είναι φαλακρά, τους ανέμους, τον ήλιο και τα κύματα και βιολογικής ενέργειας με θαλασσοκαλλιέργειες ιχθύων, οστράκων, μαλακίων κλπ. Η συγκέντρωση πληθυσμού στις μεγαλουπόλεις δεν οφείλεται στην αστυφιλία των πολιτών. Απλώς αυτοί ακολουθούν την πορεία της οικονομίας που προγραμματίζεται από τους ιθύνοντες. Εγκαθιστούμε πάνω στα νησιά σταθμούς ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς για να αποδομούμε στη γλώσσα των γειτόνων τα άδικα επιχειρήματά τους. Σε διεθνείς οργανισμούς τονίζομε την άδικη απειλή τους εμποδίζοντας, όσο γίνεται, τις επαφές τους με την απειλητική γείτονα κλπ.

Ως προς το σαν απειλή μήνυμα που δέχθηκα έγραψα ήδη ότι δεν είναι απειλή, έστω και αν μοιάζει.  Χαρακτηρίζει τα μηνύματά μου απαρχαιωμένα. Ο ίδιος ο αποστολέας του μηνύματος κάνει λάθη. Απευθύνεται σε άλλο όνομα. Χρησιμοποιεί απαρχαιωμένο – πριν από μισόν αιώνα – τρόπο γραφής, γράφοντας με το πολυτονικό σύστημα που έχει καταργηθεί. Υπενθυμίζω ότι η κατάργηση του πολυτονικού δεν έγινε με επιβολή ποινής σε όποιον το χρησιμοποιούσε, αλλά με κατάργηση της υποχρεωτικής χρήσης των πολλαπλών τόνων, πνευμάτων, υπογεγραμμένης. Η εφημερίδα Εστία εξακολουθεί να γράφει πολυτονικά. Ούτε κανέναν ενοχλεί ούτε από κανέναν ενοχλείται. Η δική μου τοποθέτηση είναι παρόμοια. Να μην επιβληθεί υποχρεωτικά η ιδανική φωνητική γραφή (Μανώλης Τριανταφυλλίδης, Γραμματική Δημοτικού 1941). Απλώς να πάψει να επιβάλλεται ποινικά η παράλογη απαρχαιωμένη – από χιλιάδες χρόνια – ορθογραφία. Γράφω ποινικά, διότι αν δεν είμαι ορθογράφος, κατεβαίνουν οι βαθμοί μου στο σχολείο, δυσχεραίνονται  η εισαγωγή μου σε ΑΕΙ, η πρόσληψή μου ως υπαλλήλου δημόσιου ή ιδιωτικού, δέχομαι οιονεί απειλές. Παράλληλα – το έχω ξαναγράψει – θα πρέπει να διδάσκεται η ανάγνωση – όχι η γραφή – της αρχαίας γραμματείας τουλάχιστον ως την εποχή της κοινής Ελληνικής, των Ευαγγελίων, υποχρεωτικά. Δεν πρέπει να αποποιηθούμε τη μοναδική πανάρχαια γραμματειακή κληρονομιά μας.

Επεκτάθηκα στην ανάπτυξη πολιτικών, κοινωνικών, προσωπικών και γλωσσικών παραδειγμάτων για να δείξω τη δυσκολία κατανόησης της απειλής και του τρόπου αντιμετώπισής της. Η απειλή είναι μόνο φραστική, δεν συνοδεύεται από πράξη εναντίον άλλου. Μπορεί να συνοδεύεται από πράξεις που αφορούν μόνο τον απειλούντα. Και η απάντηση σ΄ αυτήν είναι αντίστοιχα πράξεις που δεν στρέφονται κατά του απειλούντα, αλλά αφορούν τον απειλούμενο ή τρίτους. Μια βεντέτα πράξεων γίνεται ίσως βεντέτα λεκτικών απειλών.

Εντροπήα

19. 10.26

Ο κόσμος εκσελήσετε από την τάκση προς την ατακσήα. Κι όμος τον βλέπομε να δημηουργή δηαρκός τάκση. Δηότη γήρο της αφκσάνετε περησότερο η ατακσήα. Η σημερηνή μορφή της γλόσας μας ήνε τεληότερη από την αρχέα δηότη ηπηρετή ένα κόσμο που έχη προχορήση. Μπορούμε να μεταγλοτήσουμε ένα αρχέο κήμενο σε σήνχρονο, αλά δεν μπορούμε να μεταφέρουμε ένα νεοεληνηκό σε αρχεοεληνηκό. Αφκσάνετε η τάκση. Το τήμημα ήνε ότη μεγεθήνετε το χάσμα μετακσή γλοσας κε γραφής της. Σηνεχήζο τη μεταγραφή παλιόν μου κημένον.

Δημ. Α. Σηδερής, ομ. καθ. Καρδιολογήας, dimitrissideris.wordpress.com

• Κηνή Γνόμη, 5 Ηανουαρήου, 2016
•  

Για να ήνε καθαρός ένας χόρος, πρέπη τα σκουπήδια κε η βρομιές να μαζέβοντε σε ένα περηορησμένο μέρος, σε κάδους απορημάτον, σκουπηδότοπους κλπ. Αφτή ήνε η μια ένηα της τάκσης. Μια άλη, πιο εβρήα, ένηα ήνε η τακσηνόμηση, τοποθέτηση του καθετη μαζή με άλα περήπου παρόμηα πράγματα, έτση που, όταν αναζητηθή να βρήσκετε έφκολα. Στην πρότη περήπτοση ο δηαχορησμός γήνετε σε δήο ομάδες, χρήσημα κε άχρηστα, ενό στη δέφτερη σε πολαπλές ομάδες, όπου κάθε μια ήνε χρήσημη για ένα σκοπό κε άχρηστη για άλους.

Με τακσηνομημένα τα αντηκήμενα, ηπάρχη η τάση να επανέλθουν στην ατακσήα, να ανακατοθούν μετακσή τους. Τα σκουπήδια τα πέρνη ο άνεμος κε τα σκορπά οπουδήποτε. Τα τακσηνομημένα αντηκήμενα τα πέρνο από τη θέση τους για να τα χρησημοπηήσο κε κάπια από αφτά παραλήπο να τα βάλο στη θέση τους. Αφτή η τάση για ανακάτομα λέγετε εντροπήα. Ήνε ο πιο αδησόπητος νόμος της Φησηκής.

Η τάκση ήνε η πρότηπη δημηουργική πράκση. Η δημηουργήα τάκσης στο Σήμπαν, ήνε η ουσήα της Δημηουργήας κε αποδήδετε σε κάπιον Δημηουργό. Η αντήθετη πορήα προς την ατακσήα αποδήδετε σε μια αντήπαλη δύναμη που της αποδόσαμε το όνομα Διάβολος. Η τάκση δεν αφορά μόνο σε χόρο, αλά κε σε χρόνο. Για να ολοκληροθή ένα έργο πρέπη πρότα να γήνη κάτη, ήστερα άλο κοκ. Αν γήνουν με διαφορετηκή σηρά, το έργο δεν γήνετε σοστά. Έτση, η δημηουργήα του κόσμου έγηνε σε έκση δηαδοχηκές ημέρες, στη διάρκηα τον οπήον δημηουργήθηκαν από το χάος (=απόλητη ατακσήα) πρότα τα ηληκά πλέσηα του κόσμου, έπητα τα έμβηα, φητά κε ζόα κε τεληκά η κορονήδα της δημηουργίας, ο άνθροπος. Αν ήχε δημηουργηθή πρότα ο άνθροπος δεν θα ηπήρχαν γη, ουρανός, φος, ούτε φητά κε ζόα για να τραφή κε ο άνθροπος θα αφανηζόταν αυτοστηγμή. Η παραπάνο σηλογησμή οδηγούν σε έναν «αντηκημενηκό», ή τουλάχηστον «φησηκό» ορησμό της ηθηκής, ανάλογα με την πορήα προς ή αντήθετα από την εντροπήα.

Όπος ήπαμε, στην τάκση, ηπάρχη αναγκαστηκά μια τάση για αντήθετη πορήα προς το ανακάτομα. Τόσο περησότερα σκουπήδια σκορπιόντε ολόγηρα όπου λάχη, όσο ηπερπληρόνοντε, κσεχηλήζουν η κάδη απορημάτον. Πιος ήνε ο τρόπος για να αντημετοπηστή ληπόν ο Διάβολος;

Ένας τρόπος ήνε να επηβραδηνθή η δημηουργήα τάκσης. Θα γεμήζουν πιο αργά τότε οι κάδη. Όμος κάποτε η ηπάρχουσα τάκση, θα κορεσθή. Κε τότε; Ο άλος τρόπος ήνε η ανακήκλοση. Τα σκουπήδια τακσηνομούντε κε αφτά. Τα οργανηκά κατάληπα μετατρέποντε σε κοπρηά. Αφτή χρησημοπηήτε από φητά από τα οπήα τρέφοντε ζόα, ενό ο άνθροπος τρέφετε από ζόα κε φητά, δημηουργόντας άλα οργανηκά κατάληπα. Μη οργανηκά κατάληπα, οδέβουν προς τη δημηουργήα πρότον ηλόν, τα χαρτιά να γήνουν χαρτομάζα για παραγογή χαρτιού, τα μεταληκά κσαναχήνοντε σε χητήρια για να κατασκευαστούν νέα εργαλήα κλπ.

Η κηκληκή κήνηση σημένη περηοδηκότητα. Μπορή να γήνετε φάβλος κήκλος, αλά μπορή κε να εκσελήσετε, οπότε γήνετε έληκση. Ακόμη, μπορή να γήνετε ταλάντοση. Από της ταλαντόσης, η πιο απλή μαθηματηκά ήνε η αρμονηκή. Η πιο σηχνή όμος στη φήση ήνε η ταλάντοση χάλασης. Αφτή έχη περηοδηκότητα, αλά κε δηεγερσημότητα. Η κηκληκές κηνήσης έχουν περηοδηκότητα, καθός το αποτέλεσμα κάθε κήνησης γήνετε ετήα για την επόμενη κι αφτή ετήα για το αποτέλεσμα κοκ. Αφτό ήνε θεορητηκό, ηπάρχη μόνο στον κόσμο τον ηδεόν. Στην πράκση ηπάρχουν δηαρκός εκτροπές. Η φάβλη κήκλη μπορούν να δέχοντε εκσοτερηκά ερεθήσματα που, ηδήος αν τους μεταφέρουν σε διαφορετηκό επήπεδο, τους δηακόπτουν, όσο ησχηρά κε αν αφτοσηντηρούντε. Ηδηέτερα επηρεπής σε εκσογενή ερεθήσματα ήνε η ταλαντοτές χάλασης. Τεριάζη πάνο τους η τελολογήα, αφού, με την περηοδηκότητά τους μπορή να προβλεφθή το μέλον, αλά κε η τηχεότητα, αφού, επηρεπής καθός ήνε σε τηχέα εκσογενή ερεθήσματα, ακολουθούν σηχνά απρόβλεπτη, πορήα. Η επηστήμη επηδηόκη να κάνη πρόβλεπση κε για τα τηχέα. Τηχέο γεγονός ήνε ο σησμός. Μετρόντας ληπόν τους σησμούς, πού κε πότε έγηνε ο καθένας, μπορούμε να προβλέπεουμε πότε κε πού θα γήνη ο επόμενος. Η πρόβλεπση γήνετε με μεγάλη ασάφεια. Μπορό να προβλέπσο – κε οποσδήποτε (με πηθανότητες 95%) θα βγο σοστός, ότη σε ακτήνα 100 χηληομέτρον από κάπια πόλη θα γίνει ησχηρός σησμός μέσα σε 30-50 χρόνια. Η πρόβλεπση φένετε άχρηστη σε ατομηκό επήπεδο, καθός δεν πρόκητε να βγουν η κάτηκη από το σπήτη τους, όπος θα το έκαναν αν ήκσεραν ότη άβρηο μπορή να καταρέφση από σησμό. Ήνε όμος χρήσημη σε κηνονηκό επήπεδο, καθός επητρέπη στην κηβέρνηση να μεταφέρει κεφάλεα κε ηκοδομηκούς κανονησμούς ηδηέτερα αφστηρούς στην περηοχή με τον αφκσημένο κήνδηνο. Η φησηκή νόμη δεν παραβηάζοντε, αλά μπορούν να αντησταθμήζοντε.

Η πρόβλεπση ήνε σήμερα ότη μέσα σε ένα εόνα, με κατάληλα μέτρα σήμερα, η θερμοκρασήα του πλανήτη θα ανέλθη κατά 2 C^ο. Αν, αντήθετα, σηνεχήσουμε όπος σήμερα, η μέση θερμοκρασήα θα ανέλθει κατά 10 C^ο, ασήμβατη με την ανθρόπηνη τουλάχηστον ζοή. Αλού η κσηρασήα, αλού η προτοφανής κατακλησμή, η δηλητηρήαση αέρα κε οκεανόν, θα ήνε η καταστροφή. Μια από τις πιο σημαντηκές δηεθνής αποφάσης, ήσος πιο σημαντηκή κε από το αν θα γήνη παγκόσμηος πόλεμος, ήνε αυτή που λήφθηκε πρόσφατα κε δεσμέβη τα κράτη ότι δεν θα αφήσουν να ανέλθη η θερμοκρασήα πάνο από τους 2 C^ο. Κανένας δεν κσέρη αν θα τηρήσουν τη δέσμεφσή τους. Σημένη περηορησμό της ανάπτηκσης που σηνεπάγετε σημαντηκή επηδήνοση τον σηνθηκόν της ζοής μας, περηλαμβάνοντας ανεργήα, ανεκσέλεγκτο πληθορησμό, προτάκουστες μετακηνήσεις πληθησμόν για της πιο απρόβλεπτες δηκεολογήες (ηδεολογηκές, θρησκεφτηκές, γεοπολητηκές κλπ). Η δηκή μου εποδός ήνε: Κι εμής τη κάνομε;

Δηαθέτομε ένα τεράστηο όπλο. Μέγηστη πηκηλήα εδάφους (βουνά, ποτάμια, λήμνες, θάλασα, νησιά κλπ) σε μηκρή γεογραφηκή επηφάνηα κε αφθονήα πεντακάθαρης ενέργηας με μηκρή απόδοση μεν, αλά ανεκσάντλητης (ανέμους, ήλιο, κήματα, ηδατοπτόσης κλπ). Για μας ήνε κατεπήγουσα ανάγκη (πιο επήγουσα από το πιος θα ήνε προθηπουργός) να αναπτηχθούμε. Η παραγογή βηολογηκής κε φησηκής ενέργηας χρησημοπηόντας τους γεογραφηκά ηπάρχοντες πόρους μας, καθός κε την ηστορηκά προτοφανή μετακήνηση πληθησμόν που κατακλήζουν τη χόρα μας (κε εγκλοβήζοντε σ΄ αφτήν) για φθηνή εργασία. Να θυμόμαστε βέβεα ότι δεν ηπάρχη ανάπτηκση που να μη βλάπτη το περηβάλον. Η δηκή μας όμος μπορή να το βλάπτη ληγότερο από οπιαδήποτε άλη που ήνε αναγκέα. Κε η ανακήκλοση τον σκουπηδιόν μας (με προνόμηα σε όσους κατηκούν κοντά στους τόπους της ανακήκλοσης) θα μηόση στο ελάχηστο τα προβλήματα της ανάπτηκσης.

ΚΑΚΗ ΟΜΑΔΑ ΑΝΘΡΩΠΩΝ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 17 Οκτωβρίου 2026

Κάπου διάβασα πως ο Πρόεδρος Τραμπ είπε για κάποιους ότι ήταν μια «κακή ομάδα ανθρώπων». Ανεξάρτητα από το ποιους εννοούσε, μου γεννήθηκε η απορία, είναι αυτή η φράση («κακή ομάδα ανθρώπων») συνώνυμη με τη φράση «ομάδα κακών ανθρώπων»; Ε, λοιπόν ισχυρίζομαι πως οι δυο φράσεις δεν λένε το ίδιο πράγμα. Ισχυρίζομαι πως μια έξυπνη ομάδα δεν είναι το ίδιο όπως μια ομάδα έξυπνων ανθρώπων που μπορεί μάλιστα να φέρεται ηλίθια. Μαζί μου μάλλον συμφωνεί και ο μακαρίτης ο Αριστοτέλης από τα Στάγειρα. «Ἓκαστος μὲν χείρων κριτὴς τῶν εἰδότων, ἃπαντες δὲ συνελθόντες ἢ βελτίους ἢ οὐ χείρους». Καθένας είναι κριτής χειρότερος από τους γνώστες, όλοι όμως αν συνέλθουν και επικοινωνούν είναι ή καλύτεροι ή όχι χειρότεροι. Καλά πώς γίνεται;

Η σκέψη μας πηγάζει από τον εγκέφαλό μας, που αποτελείται από κύτταρα. Κανένα εγκεφαλικό κύτταρο δεν μπορεί να σκέφτεται. Όλα μαζί όμως μπορούν. Σκεφτείτε το αλλιώς. Κανένας άντρας και καμιά γυναίκα δεν μπορούν να γεννήσουν ένα παιδί. Ένας άντρας όμως με μια γυναίκα, αν αποτελούν ζευγάρι, μπορούν. Η συμπεριφορά δύο ή περισσότερων μονάδων συμπεριφέρεται διαφορετικά από κάθε μια μόνη της κι αυτό εξαρτάται από τη σχέση μεταξύ τους. Ασφαλώς παίζουν ρόλο και οι δυνατότητες καθεμιάς μονάδας. Ο ρόλος αυτός όμως είναι ήσσονος σημασίας. Αν σε έναν άνθρωπο αντικαταστήσουμε ένα μέλος του με ένα τεχνητό μέλος, αυτός συμπεριφέρεται το ίδιο όπως και όταν είχε το δικό του αρχικό. Με τεχνητή οδοντοστοιχία, τεχνητό νεφρό, μεταμοσχευμένη καρδιά κλπ ένα άνθρωπος εξακολουθεί να σκέφτεται, να χαίρεται ή λυπάται, να θέλει, να κάνει ό,τι και όσο είχε το αντίστοιχο φυσικό μέλος του.  

Ανυπολόγιστη είναι επομένως η σημασία των σχέσεων μεταξύ ανθρώπων. Ένα πλήθος ανοργάνωτο μοιάζει με αγέλη. Καθένας μιμείται ό,τι κάνει ο άλλος και όλοι μιμούνται ό,τι κάνει ένας αρχηγός τους, συνήθως υπακούοντάς τον. Αντίθετα αν το πλήθος είναι κατάλληλα οργανωμένο, έχει αρχηγό και τον υπακούει. Δεν το κάνει επειδή αυτός είναι αρχηγός με ισχύ, αλλά διότι κι αυτός πειθαρχεί στον κανόνα που έχει το ίδιο αποφασίσει, σε συνεννόηση όλων μεταξύ τους, και που του ορίζει να τον υπακούει. Και ο ίδιος ο αρχηγός διατάζει πειθαρχώντας στον ίδιο κανόνα που όλοι έχουν αποφασίσει και που του ορίζει τα πλαίσια στα οποία διατάζει. Αν, αμελώντας, δεν δίνει διαταγές όταν πρέπει, ή αν δίνει έξω από τα πλαίσιά του, δεν πειθαρχεί στους κανόνες και οι αρχόμενοι δεν είναι υποχρεωμένοι να τον υπακούσουν.

Οι πρόγονοί μας τα ήξεραν αυτά. Και εμπιστεύονταν το πλήθος, οργανωμένο, να παίρνει αποφάσεις. Η οργάνωση σήμαινε πως οι υπέρτατες αποφάσεις λαμβάνονταν από την εκκλησία του δήμου, που αποτελούνταν από το σύνολο των Αθηναίων πολιτών. Καθώς το μεγάλο πλήθος που συνερχόταν στην εκκλησία του δήμου, αρκετές χιλιάδες δηλαδή, ήταν τόσο μεγάλο που δεν επέτρεπε διαβούλευση μεταξύ τους, είχαν και ένα σχετικά μικρό τυχαίο δείγμα του συνόλου των πολιτών, τη βουλή, στην οποίαν συζητούσαν μεταξύ τους και αφενός ψήφιζαν νόμους αφετέρου δίκαζαν ποινικά τους υπόπτους. Στην εκκλησία του δήμου (σύγχρονο δημοψήφισμα) ψήφιζαν όλοι οι πολίτες ανεξάρτητα από οποιαδήποτε άλλη διαφορά τους. Και υποψήφιοι για να κληρωθούν μεταξύ τους οι βουλευτές ήταν το σύνολο των πολιτών. Αυτοί εξέφραζαν τη συλλογική βούληση της πολιτείας. Καθένας ήθελε πολλά και ποικίλα πράγματα, που μάλιστα άλλαζαν διαρκώς. Κανένας άλλος εκτός από αυτόν δεν γνώριζε τι ήθελε ο ίδιος. Όταν όμως συγκαλούνταν από τον αρμόδιο που είχε το δικαίωμα να τους συγκαλεί για να συζητήσουν και να πάρουν αποφάσεις όλοι ήξεραν πια τη συλλογική βούληση καθενός τους. Τους κανόνες αυτούς τους είχαν θεσπίσει το σύνολο σε μεγάλη γενική συνέλευση που είχε συγκροτηθεί γι΄ αυτό ακριβώς το θέμα με τη μεγαλύτερη δυνατή συμμετοχή και αποδοχή (δημοψήφισμα).

Απόλυτη δημοκρατία σαν αυτή που περιγράφηκε δεν είναι δυνατή ούτε είχε εφαρμοστεί στην αρχαιότητα. Για παράδειγμα από τους άρχοντες οι στρατηγοί (και ελάχιστοι άλλοι) έπρεπε να έχουν εκλεγεί μεταξύ προεπιλεγμένων για τις προαναγνωρισμένες ικανότητές τους. Επίσης πολίτες δεν ήταν όλος ο λαός, αλλά όσοι είχαν υπηρετήσει προηγουμένως ως οπλίτες. Από τους κατοίκους εξαιρούνταν δηλαδή τα παιδιά, οι γυναίκες, οι μέτοικοι (μετανάστες) και οι δούλοι. Τρίτο, στους συμμάχους τους δεν συμπεριφέρονταν σαν ίσοι σε μια ομοσπονδία, αλλά σαν ηγεμόνες τους. Τους καταπίεζαν να μην αποφασίζουν παρά μόνον στα πλαίσια των συμφερόντων των Αθηναίων και πληρώνονταν γι΄ αυτή τη χάρη που τους έκαναν. Με την πληρωμή αυτή διατηρούσαν στόλο ικανό να τους αναγκάζει να πληρώνουν. Θυμίζει τη συμπεριφορά των γκαγκστερικών «προστατών» και εκείνη μεγάλων ισχυρών δυνάμεων που υποχρεώνουν λαούς ολόκληρους να πληρώνουν για να τους «προστατεύουν» αυτές είτε το θέλουν είτε δεν το θέλουν οι λαοί.

Άκουσα σοβαρές επιφυλάξεις να γίνονται βουλευτές με κλήρωση όλοι οι πολίτες εκ περιτροπής. Μια αντίρρηση ήταν για μια ευρωβουλευτή που ήταν καθαρίστρια. Ωστόσο αυτή έγινε υποψήφια επειδή ήταν μια ηρωίδα που μπορούσε να κουβαλά ψήφους στο κόμμα. Ενώ δηλαδή με την υπάρχουσα ρεπούμπλικα έγινε βουλευτής, οι πιθανότητες να είχε κληρωθεί ήταν μόλις 1 στα 5 εκατομμύρια. Άλλη αντίρρηση ήταν ότι δεν μπορεί να είναι βουλευτής ένας αγράμματος τσοπάνος. Καλά, όταν ψηφίζεται ένας νόμος για την κτηνοτροφία, ένας Αρεοπαγίτης ή Στρατηγός που έχει εκλεγεί βουλευτής είναι πιο κατάλληλος από ένα βοσκό; Επανειλημμένα έχω τονίσει ότι οι άνθρωποι μπορεί να είναι γνωστικά άνισοι, όχι όμως βουλητικά. Το τι θέλει ο λαός το γνωρίζει ο ίδιος ο λαός, μόνος αυτός, και όχι εκπαιδευμένοι τους οποίους διάλεξε για πληρεξούσιούς του. Στο κάτω κάτω, όταν για μια προσωπική μου υπόθεση διαλέγω έναν πληρεξούσιο συνήθως το κάνω για συγκεκριμένο θέμα και όχι για τα πάντα, ενώ, αν παρατηρήσω ότι ενεργεί παρά τη βούλησή μου, μπορώ να τον καθαιρέσω. Τέτοια καθαίρεση του βουλευτή που ψήφισα εκπρόσωπό μου δεν μπορώ να κάνω πριν από τη λήξη της θητείας του, ακόμη και όταν ενεργεί κατάφωρα αντίθετα από ό,τι τον ψήφισα, π.χ. όταν αλλάζει κόμμα χωρίς να με ερωτήσει. Νομίζετε ότι ο λαός ολόκληρος είναι ικανός να επιλέγει τους πληρεξουσίους του, και μάλιστα εν λευκώ, όπως στο σύστημα που έχομε (προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία), αλλά ανίκανος να εκφράσει τη βούλησή του που μόνον αυτός ο ίδιος γνωρίζει και κανένας άλλος; Η επιλογή των βουλευτών με κλήρωση, ενώ των κυβερνώντων με εκλογή, επειδή απ΄ αυτούς απαιτούνται γνώσεις και πείρα καταργεί τη δυνατότητα πελατειακής σχέσης. Θέλομε μήπως τη διατήρησή της;

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 15 Οκτωβρίου 2026

Είμαι έφηβος. Ετοιμάζομαι να ενηλικιωθώ, να γίνω ικανός να συντηρώ τον εαυτό μου, εξασφαλίζοντας τη διατροφή μου και την άμυνα από δυνητικούς εχθρούς, αλλά και να δημιουργήσω οικογένεια, να διαιωνίσω το είδος μου. Αφότου ο άνθρωπος εγκατέλειψε την αγελαία ζωή για μια κοινωνική, δηλαδή με αυτεπιβολή περιορισμών, ιδίως τροφικών και γενετήσιων, άρχισε και η εξειδίκευση. Ο κοινωνικός ρόλος καθενός είναι δύο κυρίως ειδών, επαγγελματικός και πολιτικός. Υπάρχει βέβαια και η ερασιτεχνία. Σ΄ αυτήν κάνει κάποιος ό,τι θέλει, όποτε θέλει, χωρίς κοινωνικούς περιορισμούς και υποχρεώσεις (π.χ. ωράριο εργασίας, τεκμηρίωση ικανότητας κλπ). Ένα έργο συντελείται κατά μέσον όρο καλύτερα από έναν επαγγελματία παρά από έναν ερασιτέχνη. Ωστόσο, πρωτοτυπία είναι ίσως πιθανότερο να προκύψει από τον ερασιτέχνη, καθώς εργάζεται κάτω από λιγότερους περιορισμούς. Κι εγώ είμαι σε ηλικία που πρέπει να αποφασίσω τι επάγγελμα θα ακολουθήσω. Αν το έργο που μου επιβάλλει το επάγγελμα το αγαπώ, έχω τα πλεονεκτήματα του ερασιτεχνισμού μαζί με εκείνα του επαγγελματισμού. Αν όχι, θα εργάζομαι όχι για να παράγω έργο στην κοινωνία (που αυτό μου απαιτείται), αλλά για να εισπράξω το μισθό μου ή το κέρδος μου. Θα εργάζομαι ώσπου να λήξει το ωράριό μου και όχι όσο απαιτεί το έργο μου κλπ. Και τώρα αποφασίζω.

Κάποτε πρέπει να αποφασίσω και να παντρευτώ. Αν, μετά το γάμο, μετανιώσω, μπορώ πάντα να χωρίσω, έστω και αν η θρησκεία ή το δόγμα μου μου το απαγορεύει. Πιο δύσκολα απαρνούμαι το επάγγελμα που έχω επιλέξει. Για ό,τι κάνω έχω μοχθήσει χρόνια πολλά, έχω αποκτήσει σημαντική πείρα, όλο και λιγότερος χρόνος ανοίγεται μπροστά μου για να αλλάξω ενασχόληση. Δεν αποκλείεται, αλλά συνήθως είναι πιο εύκολο να αλλάξω ερωτική σύντροφο παρά επάγγελμα.

Πώς λοιπόν, έφηβος, θα πάρω μια τόσο σοβαρή απόφαση, που θα με συνοδεύει μια ζωή; Νομίζω πως ως νέος πρέπει να ακολουθήσω την εξής σειρά: Κουβεντιάζω από μέσα μου. Το συζητώ με τους γονείς μου. Το κουβεντιάζω από μέσα μου. Το συζητώ με τους δασκάλους μου. Το συζητώ από μέσα μου. Ανταλλάσσω τις σκέψεις μου με τους φίλους μου. Το συζητώ από μέσα μου. Τονίζεται δηλαδή η απόφαση πρώτιστα του νέου να «παντρευτεί» το επάγγελμα που θα διαλέξει. Μ΄ αυτό θα ζήσει. Βλέπει στην κοινωνία τι κάνει κάθε επαγγελματίας και του αρέσει ή όχι. Δεν ξέρει αρκετά γι΄ αυτό. Οι δάσκαλοί του θα τον ενημερώσουν. Δεν ξέρει τι θυσίες θα χρειασθούν για να εκπαιδευτεί σ΄ αυτό. Αντέχουν οι δυνάμεις του και οι οικονομικές δυνατότητες της οικογένειάς του; Θα το μάθει από δασκάλους και γονείς. Γνώρισα προ καιρού μια κυρία που ήταν οικιακή βοηθός. Μου έκανε εντύπωση ο ωραίος τρόπος που μιλούσε, η κριτική σκέψη της. Έπειτα είδα πως μιλούσε και δυο ξένες γλώσσες, Αγγλικά και Γαλλικά. Ήταν οικιακή βοηθός, είπαμε. Δεν κρατήθηκα, τη ρώτησα. Γιατί δεν σπούδασες να πάρεις ένα πτυχίο; «Δεν είχαν χρήματα να διαθέσουν οι γονείς μου για να σπουδάσω!»

Για τα πάντα την υψηλή ευθύνη την έχει η πολιτεία. Το πρόγραμμα μπορεί να έχει ένα μάθημα «επαγγελματικού προσανατολισμού». Δεν είναι γνωστικό όμως το θέμα. Αλλά, π.χ. στο αντίστοιχο ωράριο, κάθε μαθητής εκφράζει τη δική του σκέψη για τον εαυτό του. Οι συμμαθητές του σχολιάζουν. Ο καθηγητής συντονίζει τη συζήτηση, ποιος θα μιλήσει για πόση ώρα, παραμένει στο θέμα κι όχι εκτός θέματος, ενώ παρέχει γνώσεις που ενδεχομένως αγνοούν τα παιδιά. Στο τέλος, εγώ, ο έφηβος, αποφασίζω, κανένας άλλος. Αν προβλέπεται αξιολόγηση στο τέλος μιας εκπαιδευτικής περιόδου, θα ερωτηθεί ο μαθητής να εκθέσει όχι τι ξέρει για τον επαγγελματικό προσανατολισμό, αλλά τι επέλεξε ο ίδιος να κάνει όταν γίνει υπεύθυνος πολίτης και να το δικαιολογήσει.

Μια διαδικασία σαν την παραπάνω δεν παρέχει μόνο εκπαίδευση, γνώσεις για απομνημόνευση ή έστω και λύση προβλημάτων. Παρέχει και παιδεία. Η παιδεία μαθαίνεται, αλλά δεν διδάσκεται. Δεν υπάρχει πτυχίο ανώτατης σχολής που να πιστοποιεί παιδεία. Η διαδικασία που περιγράφηκε – και παρόμοιες διαδικασίες – κάνουν το παιδί να συνηθίζει στην ιδέα πως πρέπει να σχηματίζει ένα σκοπό μοναδικά δικό του για τον εαυτό του. Όλα τα ζώα συμπεριφέρονται όπως αναγκάζονται από τις επιθυμίες τους που πηγάζουν είτε από το περιβάλλον (π.χ. απαλλαγή από ένα επώδυνο ερέθισμα) ή από τον εαυτό τους (π.χ. περιοδικά πεινούν και τρώνε). Το τελευταίο, σαν μια ψυχολογική ταλάντωση, γεννά επιθυμίες χωρίς εξωτερικό ερέθισμα μόνο με την πάροδο του χρόνου, όπως το ρολόι γεννά σήματα, τις ώρες, χωρίς εξωτερικό ερέθισμα, επειδή είναι ένας φυσικός ταλαντωτής. Ο άνθρωπος όμως ενεργεί και για ένα σκοπό, που τον σχηματίζει μόνος του. Οι επιθυμίες πηγάζουν από το παρελθόν, πρώτα το αίτιο και μετά το αποτέλεσμα. Ο σκοπός ανάγεται στο μέλλον. Η αιτία βρίσκεται στο μέλλον; Γίνεται; Μιλούμε για τελικό αίτιο. Δεν είναι παράδοξο. Η εικόνα, η παράσταση, του σκοπού σχηματίζεται μέσα μας και αυτή καθοδηγεί τις πράξεις μας. Ο σκοπός δεν αλλάζει εύκολα. Μπορεί να είναι ένας κινούμενος στόχος, όπως όταν οδηγούμε το αυτοκίνητό μας έχομε ακίνητο σκοπό μας το πού πάμε, αλλά ενδιάμεσα κοιτάζομε στο βάθος του δρόμου, που διαρκώς κινείται φεύγοντας μπροστά μας, ώσπου να φτάσουμε στο σκοπό μας. Στο μεταξύ μπορεί να παραλλάσσουμε την πορεία μας ανάλογα με την ποιότητα του οδοστρώματος, τις πορείες των άλλων οχημάτων, τη λειτουργία των φαναριών κλπ. Ο σκοπός μας όμως μένει αμετάβλητος. Αυτή η αρχή είναι μία από όσες μαθαίνει το παιδί για να προσανατολίζεται επαγγελματικά, μαζί βέβαια και με πολλές άλλες εμπειρίες που πρέπει το σχολείο προγραμματισμένα να του τις προσφέρει.

Ο επαγγελματικός προσανατολισμός όμως δεν αφορά μόνο το κάθε παιδί, το κάθε άτομο. Αφορά και την κοινωνία. Κάθε πολιτεία έχει ανάγκες που υπαγορεύονται από εξωγενείς παράγοντες που δεν μπορεί εύκολα να τους ελέγξει. Οφείλει επομένως να προβλέπει τι επαγγέλματα θα χρειαστεί στο μέλλον και ανάλογα να προσφέρει ευκαιρίες στους σημερινούς νέους. Η γεννητικότητα στον τόπο μας μειώνεται με ρυθμό σχεδόν ανεξέλεγκτο. Προφανώς το υπουργείο υγείας πρέπει να μειώσει τις θέσεις παιδιάτρων. Αλλιώς θα παράγει με πολλά έξοδα παιδιάτρους που, άνεργοι, θα μεταναστεύουν για να βρουν αλλού δουλειά. Δεν αρκεί να μπορούμε να κάνουμε ό,τι σημαντικό, άριστης τεχνολογίας, κάνουν οι ξένοι. Πρέπει να μπορούμε να κάνουμε ό,τι εμείς έχομε ανάγκη. Ο κρατικός σχεδιασμός μας οφείλει να υπάρχει, χωρίς να αλλάζει με την αλλαγή των κυβερνήσεων. Όπως στα άτομα.

ΜΟΙΡΑΣΙΑ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 14 Οκτωβρίου 2026

Πολεμούσαν οι Αργείοι με τους Τρώες κι από τους θεούς η Ήρα, η Αθηνά κι ο Ποσειδώνας υποστήριζαν τους Έλληνες, ο Απόλλωνας, η Αφροδίτη, ο Άρης τους Ασιάτες. Ο μεγάλος θεός, ο Δίας, με το υπερόπλο, τον κεραυνό, συμπαθούσε τους Τρώες, αλλά δεν ήθελε να τρώγονται κι οι θεοί του μεταξύ τους. Αυτοί τσακώνονταν, αλλά οι άνθρωποι σκοτώνονταν αναμεταξύ τους.  Έτσι έγινε σύγκληση των μεγάλων, πρώτα στη Μόσχα (9-19 Οκτωβρίου 1944), ύστερα στη Γιάλτα (4-11 Φεβρουαρίου 1945) και αργότερα στο Πότσδαμ (17 Ιουλίου – 2 Αυγούστου 1945). Έπρεπε να αποφευχθεί μια σύγκρουση των θεών, γιατί στο μεταξύ το υπερόπλο του μεγάλου θεού, του Τρούμαν, από αστροπελέκι είχε γίνει ατομική βόμβα. Χρησιμοποιήθηκε λίγες μόλις μέρες αργότερα (08.08.1945) στη Χιροσίμα.

Οι αθάνατοι τσακώνονταν, οι  άνθρωποι σκοτώνονταν.

Η συμφωνία των ποσοστών στη Μόσχα πρόβλεπε επιρροή στην Ελλάδα 10% για την ΕΣΣΔ και 90% για την Αγγλία. Το αντίστροφο ήταν για τη Ρουμανία, ενώ 50% για τη Γιουγκοσλαβία και Ουγγαρία κλπ. Αποφεύχθηκε η σύγκρουση των θεών, που με το νέο υπερόπλο θα ήταν επικίνδυνη για την Οικουμένη. Φυσικά οι λαοί δεν ρωτήθηκαν, οι συμφωνίες κρατήθηκαν μυστικές. Η βασιλευόμενη δημοκρατία αμιλλώνταν με τον αβασίλευτο σοσιαλισμό σε κυνισμό. Τι σήμαινε σφαίρα επιρροής; Απλώς κάντε σεις ό,τι θέτε στη δικιά σας κι άστε με εμένα να κάνω ό,τι θέλω στη δικιά μου. Κάπως έτσι έγινε ο δικός μας εμφύλιος πόλεμος, η εισβολή στην Ουγγαρία, Πολωνία, Τσεχοσλοβακία κλπ.

Στο μεταξύ στον πόλεμο υπήρξαν εκπλήξεις. Πάντα υπάρχουν στους πολέμους. Ενώ ο Άξονας σάρωνε την Ευρώπη με τον μπλιτς Κριγκ, τον κεραυνοβόλο πόλεμο, απρόβλεπτα η Ελλάδα νικούσε τους φασίστες Ιταλούς. Δεν μπόρεσε να αντέξει στη διπλή επίθεση Ιταλών και Γερμανών. Από τα βασικά της συμφωνίας με το στρατηγό Τσολάκογλου ο στρατός μας αποσύρθηκε από την Αλβανία, αλλά δεν αιχμαλωτίστηκε, ενώ οι Γερμανοί δεν τήρησαν τον άλλο όρο και παρέδωσαν μέρος της Ελλάδας στην Ιταλία και στη Βουλγαρία.

Και τότε ήλθε η δεύτερη έκπληξη. Μόλις 1 μήνα από την παράδοση της Ελλάδας τη νύχτα της 30ής Μαΐου κατέβηκε η ναζιστική σημαία από την Ακρόπολη σηματοδοτώντας έτσι την έναρξη της εθνικής αντίστασης. Ο στρατηγός ΝτεΓκόλ (Charles de Gaulle) δήλωσε ότι ο Μανώλης Γλέζος και ο Απόστολος Σάντας, που κατέβασαν τη σημαία, ήταν οι πρώτοι παρτιζάνοι  της Ευρώπης. Και άρχισε η ηρωική αντίσταση στην Ελλάδα. Συνέβαλε στην έκβαση του πολέμου. Οι Γερμανοί καθυστέρησαν την εισβολή στη Ρωσία και τους πρόλαβε ο χειμώνας που ακινητοποίησε τα τανξ τους και αργότερα απασχολούσαν στρατεύματα που δεν μπορούσαν να τα μεταφέρουν όπου ήταν γι΄ αυτούς αναγκαίο. Κατά το λοχαγό Καράκαλο (αδημοσίευτα απομνημονεύματα) «ο Στάλιν ζητούσε καθαρά από τον Τσώρτσιλ δεύτερο μέτωπο στην Ευρώπη, μα οι Άγγλοι δεν ήταν σε θέση ακόμη να το πραγματοποιήσουν. Αντί λοιπόν αυτού αποφάσισαν να οργανώσουν αντιστασιακές οργανώσεις σε όλη την κατεχόμενη περιοχή από τα Γερμανικά στρατεύματα». Για την Ελλάδα δημιούργησαν τρία εντελώς ανεξάρτητα γραφεία πληροφοριών διά παν ενδεχόμενο. Το γραφείο Crawdord συνεργαζόταν με την Ελληνική κυβέρνηση του Μεταξά. Το γραφείο Bawman, απόκρυφο, συνεργαζόταν με την αντίδραση του καθεστώτος, δηλαδή τους Βενιζελικούς αντιβασιλικούς αξιωματικούς. Αυτό προετοίμασε την πρωθυπουργία του Ι. Τσουδερού.  Ήταν και ένα τρίτο, τελείως απόκρυφο, με ατομικές διασυνδέσεις υπό το λοχαγό Raal(?) που συνδεόταν με το ΚΚΕ, τότε σε παρανομία. Έτσι, αργότερα, «ο συνταγματάρχης Woodhouse έδινε ο ίδιος δύο χρυσές λίρες τον μήνα σε κάθε άνδρα του ΕΛΑΣ, τον οπλισμό, τα εφόδια κλπ» (Καράκαλος). Αργότερα άλλαξε πάλι πολιτική η Αγγλία με το Στρατηγό Σκόμπι (Scobie) στα Δεκεμβριανά. Οι εντολές του Τσώρτσιλ ήταν απόλυτα σαφείς: «Μη διστάζετε να ενεργείτε σαν να βρίσκεστε σε μια κατεχόμενη πόλη, όπου έχει ξεσπάσει τοπική εξέγερση». Έτσι στα Δεκεμβριανά, Αγγλικά όπλα και από τις δύο μεριές σκότωναν Έλληνες και από τις δύο μεριές. Τι τους ένοιαζε; Αυτοί ήταν στον Όλυμπο πίνοντας νέκταρ.

Μια αλυσίδα από τρομερά λάθη. Συμφωνία Καζέρτας (26.09.1944). Αν και το ΕΑΜ είχε τον πλήρη στρατιωτικό έλεγχο σχεδόν σε ολόκληρη την ελληνική επαρχία, δέχθηκε να παραχωρήσει τον έλεγχο των δυνάμεών του, νομιμοποιώντας ουσιαστικά την άμεση βρετανική στρατιωτική παρέμβαση. Συμφωνία Βάρκιζας (12.02.1945). Ζητούσε πλήρη αφοπλισμό και πρόσφερε εγγύηση των ατομικών και συνδικαλιστικών ελευθεριών, ελευθερία του τύπου και άρση του στρατιωτικού νόμου. Οι ελευθερίες δεν εφαρμόσθηκαν και ο αφοπλισμός δεν ήταν πλήρης. Εκλογές (31.03.1946). Η αριστερά και κεντρώες δυνάμεις αποφάσισαν να απόσχουν. Ολέθριο λάθος. Με την αποχή η ψηφοφορία γινόταν φανερή. Η κρατική εξουσία απλώς έβλεπε τα εκλογικά βιβλιάρια και έκανε προγραφές. Όποιος είχε απόσχει ήταν κομμουνιστής ή απλώς «συνοδοιπόρος», και καταχωριζόταν σε ένα φάκελο «κοινωνικών φρονημάτων». Τέτοιο κατάλογο δεν είχε η αριστερά. Χωρίς κοινωνικά φρονήματα, έστω και χωρίς καμιά παράνομη πράξη, ο πολίτης έμενε έξω από κάθε δημόσια δραστηριότητα (υπάλληλος, φοιτητής κλπ). Η αποχή ήταν περίπου 50,5% υπολογίζοντας πόσοι ψήφισαν από όσους ήταν γραμμένοι στους εκλογικούς καταλόγους. Μια διεθνής επιτροπή από «απροκατάληπτους» παρατηρητές, Άγγλους, Γάλλους, Αμερικανούς, λογαριάζοντας πόσοι ήταν γνήσια γραμμένοι στους εκλογικούς καταλόγους, την υπολόγισαν σε 9,3%. Την ίδια μέρα έγινε επίθεση αριστερών δυνάμεων στο Λιτόχωρο σηματοδοτώντας την αρχή του «ουλομένου» (καταραμένου)  εμφύλιου πολέμου.  

Καλά πού βρήκαν τα όπλα οι μισοαφοπλισμένοι αντάρτες; Κάποια ήταν λάφυρα από την κατοχή. Άλλα από τους Άγγλους. Άλλα από τις δορυφόρες ανατολικές χώρες, ιδίως Γιουγκοσλαβία, Αλβανία, Βουλγαρία, ενώ, άμεση τουλάχιστον, αμυντική βοήθεια δεν υπήρξε από την ΕΣΣΔ που σεβάστηκε τυπικά τις συμφωνίες της.                                          

            Στην τραγική σύγκρουση βγήκε νικητής ο «εθνικός» στρατός (30.08.1949). Ευτυχώς!, λένε πάρα πολλοί, ακόμη και (πρώην;) αριστεροί. Τι θα είχε γίνει αν είχε επικρατήσει η αριστερά;

Κανένας στην ιστορία δεν ξέρει τι θα είχε γίνει αν…Καλύτερα; Χειρότερα; Αν είχε έτσι αποφευχθεί ο εμφύλιος πόλεμος, μπορούμε να φανταστούμε ότι θα είχαν γίνει τεράστιος αριθμός εκτελέσεων εκείνων που είχαν οπλιστεί από τους κατακτητές για να χτυπήσουν τις ανταρτικές δυνάμεις στην κατοχή (και όσων θεωρούνταν ότι τους συμπαθούσαν). Πόσοι; Άγνωστο αφού δεν έγινε. Οι θάνατοι από τον εμφύλιο (1946-1949) εκτιμώνται σε 40000 ως 158000. Οικονομικά, ενώ η Ευρώπη ανάρρωνε από τα δεινά του πολέμου, η Ελλάδα συνέχισε να αυτοκαταστρέφεται. Μετά το τέλος του πολέμου, ο αρχινικητής δολοφονήθηκε από τον Αίγισθο και τη γυναίκα του, ενώ ο Οδυσσέας περιπλανήθηκε 10 χρόνια, έχασε όλους του συντρόφους του και σκότωσε την αφρόκρεμα των συμπολιτών του, τους μνηστήρεςꞏ η Αγγλία έχασε τις αποικίες της. Η Σοβιετία κατέρρευσε.

ΝΟΟΤΡΟΠΗΑ

12 Οκτοβρήου 2026

Σου βάζο το πηστόλη στον κρόταφο. Ήνε αδήνατο να αντηδράσης. Κι εγό δηακηρήσο: Αφτός δεν μπορή ούτε τον εαφτό του να ηπερασπηστή, άρα δεν ακσήζη να ζη. Το κάνουν σηχνά η ησχηρή της γης επηβάλοντας π.χ. εμπάργκο σε αντηπάλους τους, που έτση αποτηνχάνουν. Άρα το σήστημά τους ήνε κακό. Η φονητηκή γραφή εμποδήζετε να εφαρμοστή με κάθε μέσο. Έτση δεν έχη επηβηόση. Αφού δεν έχη επηβηόση δεν ακσήζη. Έστηλα για δημοσήεφση σε μια εφημερήδα ένα άρθρο που αντέκρουε τα επηχηρήματα ηπέρ της ηστορηκής ορθογραφήας.  Η εφημερήδα όχη μόνο δεν το δημοσήεφσε, αλά ούτε μου απάντησε ότη το έλαβε.  Εμπάργκο στη  φονητηκή γραφή. Σηνεχήζο να επαναδημοσηέβο στο δηαδήκτηο παλιά άρθρα μου μεταγραμένα στην ηδανηκή φονητηκή γραφή.

Δημ. Α. Σηδερής, ομ. καθ. Καρδιολογήας dimitrissideris.wordpress.com

Τρήτη, 22 Δεκεμβρήου, 2015

•  

 

Μια κηνονήα έχη σηλογηκή σημπερηφορά. Εκτός από το άθρησμα όσον κάνη ο καθένας μόνος του, ηπάρχη κε ηδηέτερη σημπερηφορά της κηνονήας, που δεν αποκλήετε να μη σημβαδήζη με εκήνη τον μελόν της. Τα κσαναλέγαμε. Η κηνονήες δηαμορφόνοντε από τα μέλη τους, αλά κε αφτά δηαμορφόνοντε από της επηταγές της κηνονήας. Ήνε ένα ήδος φάβλου κήκλου που δομή τα χαρακτηρηστηκά τον λαόν. Βέβεα, αφτός ο φάβλος κήκλος δεν ήνε ερμητηκά κληστός. Επηρεάζετε από εκσογενής παράγοντες, όπος ήνε η γεογραφήα του τόπου, η ηστορήα του, η παγκόσμηη κανόνες, ηκοκονομηκή κε επηστημονηκή νόμη, αλά κε τα τρέχοντα προβλήματα που δηαρκός ανακήπτουν. Θα ασχοληθό με το «φάβλο κήκλο» που καθορήζη το χαρακτήρα της κηνονήας.

Η ζοή εκσελήσετε. Η βηολογηκές ανάγκες από τη μια κε η δηανοητηκές (εγκεφαληκή λητουργήα) κε ανατομηκές (κηρήος δήο χέρια) ηκανότητες του ανθρόπου επηταχήνουν δηαρκός της αλαγές αφτές. Πρήν από τον άνθροπο η μεταβολές γήνονταν βραδέος από πολά εκατομήρηα χρόνια, με τους νόμους που δηέπουν την εκσέληκση τον ηδόν. Η σήγχρονες «πολητησμένες» κηνονήες, εδό κε λήγες χηλιάδες χρόνια, έχουν μάθη όχι μόνο να παράγουν τα αναγκέα (αντή να τα σηλέγουν έτημα στη φήση, όπος τα άλα ζόα), αλά κε να τα επεκσεργάζοντε. Η δηαδηκασήα απετή σημπληροματηκή δομή της κηνονήας, έτση που τα μέλη της να κάνουν το καθένα κάτη διαφορετηκό, αλά όλα μαζή να εκσηπηρετούν κηνό σκοπό.

Η κηνονήα εμφανήζη ομαδηκές σημπεριφορές. Για παράδηγμα, ολόκληρος ο λαός εργάζετε έκση μέρες κε πηή πάντα τα έργα του τη δε έβδομη ημέρα αναπάβετε. Κι αυτή η ταλάντοση στην εργατηκότητα σηνεχήζετε εδό κε χηλιάδες χρόνια. Η ταλάντοση ανακηκλόνετε σταθερά, αλά κε ανταποκρήνετε σε εκσοτερηκά ερεθήσματα. Η παραγογή γνόσης από της φησηκές επηστήμες αντησταθμήζη δηαρκός τους περηορησμούς που επηβάλουν η φησηκή νόμη, αλά αναγκάζη σε εκσηδήκεφση, που, με τη σηρά της, επηβάλη στη σημπερηφορά τον μελόν της κηνονήας περηορισμούς, που τους μελετούν για να τους αντησταθμήσουν η κηνονηκές επηστήμες. Κάπος έτση εκσελήσοντε η κηνονήες κε δημηουργήτε η Ηστορήα.

Σ’ αφτή την πρόοδο ηπάρχουν δήο ηδόν εμπόδηα, που θημήζουν την τρηβή κε την αδράνηα της Φησηκής. Η τρηβή, ηπενθυμήζετε, ήνε μια δήναμη που αντητήθετε σε κάθε κήνηση, μετατρέποντας την κηνητική ενέργηα σε «άχρηστη» θερμηκή. Η αδράνηα αντητήθετε όχη στην ταχήτητα της κήνησης, αλά στη μεταβολή της, στην επητάχηνση ή επηβράδηνση, χορής να καταναλόνη ενέργηα.

Στην κηνονήα, η τρηβή αποτελή της φησηκές δησκολήες που ηπάρχουν για να γήνη οτηδήποτε. Ήνε η φησηκές καταστροφές, πλημήρες, κσηρασήες, σησμή, επηδημήες κλπ. Ήνε επήσης ανθρόπηνες ενέργηες, γραφηοκρατήα, αντηπαραθέσης, πόλεμη με άλες κηνονήες, αναστατόσης εσοτερηκές, εμφήληη πόλεμη, επαναστάσης, δηκτατορήες κλπ. Η αδράνηα ήνε η σηνήθηες, τα ηδηέτερα «εκσαρτημένα αντανακλαστηκά» που έχη αποκτήση κάθε κηνονήα. Όλος ο κόσμος έχη σηνηθήση να κάνη τους λογαριασμούς του με βάση τον «άβακα» τον δέκα δακτήλον τον χεριόν του. Έτση έχη επηκρατήση σήμερα στης επηστήμες, εμπόρηο, βηομηχανήα, στα πάντα, το δεκαδηκό σήστημα. Να όμος που η Αγκλοσάκσονες έχουν σηνηθήση σε άλες μονάδες. Σε πόδια, γιάρδες (οργιές), λήθους (στόουνς), βαθμούς Φαρενάιτ κλπ. Κε δεν μπορούν να αλάκσουν σηνήθηες, μολονότη το επήσημο κράτος τους έχη ηοθετήση το βοληκό δεκαδηκό σήστημα. Πνεβματηκή αδράνηα!

Τεληκά, η σηνήθηες αλάζουν κε η πνεβματηκή αδράνηα ηπερνικιέτε. Πρήν από 2 δεκαετήες που μετακόμησα από Αθήνα Γιάνενα, μου έκανε εντήποση πος ενό στους Αθηναηκούς δρόμους το σηνεχές κορνάρησμα ήταν εκοφαντηκό, στα Γιάνενα ήταν η εκσέρεση. Το απέδοσα σε διαφορετηκή νοοτροπήα, αλά κε στο ότη το μποτηλιάρησμα ήταν ο κανόνας στην Αθήνα, ενό στα Γιάνενα εκσέρεση. Να όμος που σήμερα η κόρνα ήνε σπάνια κε στην Αθήνα. Η Αθηνέη οδηγή, δεφτερη στη σηρά, κσεσηνήθησαν να κορνάρουν μόλης ανάπση το πράσηνο. Κι ακόμη, πριν από 2 δεκαετήες η μηχανόβηη κηκλοφορούσαν χορής κράνος, ενό σήμερα η πληονότητά τους το χρησημοπηή. Άλακσαν νοοτροπήα. Πός έγινε το θάβμα;

Όχη αφτόματα βέβεα. Π.χ. το κράνος αφκσάνη την ασφάληα του οδηγού στο δήκηκλο. Αυτό δεν αρκή για να κσεπερασθή η αδράνηα. Όπος το κάπνησμα «βλάπτη σοβαρά την υγήα», αλά αφτό αφορά τους άλους, όχι εμένα. Όμος έπεσαν για ένα δηάστημα αφστηρή επητήρηση από την τροχέα κε πρόστημα. Ούτε αφτό αρκή. Ο οδηγός ήνε «μάγκας», δεν τον φοβήζουν ούτε ο θάνατος ούτε η πηνές. Το κράτος μήρασε στην αρχή δορεάν κράνη. Ε, τόρα πια, όπιος δεν φοράη κράνος δεν ήνε μάγκας, αλά η άλη λέκση που αρχίζει κι αυτή από μα….. Η περησότερη γήρο πια προστατάβουν την κεφαλή τους, γιατή αφτός να ήνε η εκσέρεση; Κάπος έτση αποκτάτε η κηνονηκή «νοοτροπήα». Σηνδέετε με μια στάση που λογηκά ήνε προς το σημφέρον του ατόμου. Η πολητήα τη δηαφημήζη, ασκή πήεση κε δηεφκολήνη την εφαρμογή της. Κε η επηκράτησή της στους περησοτέρους επηβάλετε στο σήνολο. Αν στην εθνηκή οδό δεν θες να τρέχης, πρέπη να βρήσκεσε στη δεκσηά λορήδα. Αν αυτή η λορίδα ήνε γεμάτη λακούβες κε έργα-μπαλόματα, τημορήσε αφτόματα για την πηθαρχήα σου. Πιος θα σηνηθήση στη σοστή τροχέα κουλτούρα; Έτση εκσηγήτε πός η Έληνες, μετά από λήγα χρόνια στην κσενητιά μαθένουν να σημπερηφέροντε όπος η κσένη, ενό κσένη που μένουν μόνημα στην Ελάδα σηνηθίζουν στον Εληνηκό «οχαδελφησμό». Κε να που το βάρος της εφθήνης για τη γενηκή «νοοτροπήα» μετατήθετε από τον πολήτη στην εκσουσήα.

Ένα χόμπη του Έληνα ήταν πάντοτε η φοροδηαφηγή. Ο Νέστορας αντημετόπησε το πρόβλημα, όταν η βοσκή του δεν πρόσφεραν τον αρμόζοντα τόκο από τα γήδια τους, για να μπορή ο βασιλιάς τους να τους προστατέβη από τους ληστές. Πός αντημετοπήζετε; Πρότο ήνε η γνόση του προβλήματος. Ο δησάρεστος περηορησμός οφελή. Όταν ο παραβάτης βλέπη να γήνοντε οι φόρη του πεδήα, ηγήα, δρόμη, δηκεοσήνη, πρόνηα, επενδήσης που παράγουν οφέλημα έργα για όλους κε προσφέρουν δουλιά σε μεγάλο πλήθος τήνη να πηθαρχή. Δέφτερο ήνε η καταστολή. Όταν κσέρη πος θα αποκαληφθή κε θα αντημετοπήση κηνονηκή αποδοκημασήα, μπορή κε να μη χρηάζετε πηνή. Τρήτο, πρέπη να δηεφκολήνετε να πληρόνη τους φόρους του. Όταν ησχήουν αφτά, ο φοροφηγάς δεν θαβμάζετε για τα πλούτη κε τη «μαγκιά» του, αλά γήνετε κατάπτηστος στην κηνονήα – κε πιος αντέχη να ήνε κηνονηκά κατάπτηστος! Μόνη της η πηνή, χορής όλα αφτά, μπορή να έχη τα αντήθετα αποτελέσματα. Ο παραβάτης, αν δεν βλέπη όφελος από την πηθαρχηκότητά του, κι αν μπορή να δηαφέβγη, θα δοροδοκήση ηπαλήλους κε «αδηάφθορους» επηθεορητές μεγεθήνοντας τη δηαφθορά.

553 ΣΤΑΘΜΟΙ ΑΛΛΑΓΩΝ: ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ, ΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΔΙΑΝΟΗΤΩΝ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. Καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 10 Οκτωβρίου 2026

Ο Δημήτρης Αντ. Σιδερής αναζητά τους μηχανισμούς που διαμορφώνουν τις κοινωνικές αλλαγές και το βαθύτερο υπόστρωμα που εξασφαλίζει τη συνέχεια του κράτους.

Τὰ πάντα ρεῖ (Ηράκλειτος). Όλα διαρκώς αλλάζουν. Κάθε τόσο και λιγάκι όμως η κατάσταση αποκρυσταλλώνεται, ενώ τα πάντα εξακολουθούν να αλλάζουν, ώσπου να έλθουν σε αντίθεση με αποκρυσταλλωμένες καταστάσεις. Τότε εισβάλλει η κρίση, όπως επανάσταση, δικτατορία, πόλεμος κοκ. Πάντως κάτι θα αλλάξει ριζικά και, με πολλά σκαμπανεβάσματα η αλλαγή θα είναι σύμφωνη με την κατεύθυνση της φυσικής πορείας των πάντων.

Υπάρχουν πολλές ιεραρχημένες διαβαθμίσεις στις αποκρυσταλλωμένες αλλαγές που γίνονται. Οι πιο εύκολες  είναι σύμφωνες με άλλες ιεραρχικά ανώτερες. Έχομε π.χ. υπουργικές αποφάσεις και παραπέρα προεδρικά διατάγματα. Όλα, μόνον εφόσον κάποιος νόμος ορίζει πως επιτρέπονται. Ο νόμος όμως αποφασίζεται από τη βουλή, όχι από την κυβέρνηση. Αλλά και η βουλή δεν μπορεί να ψηφίσει ένα νόμο παρά μόνο στα πλαίσια ενός ανώτερου νόμου, του Συντάγματος. Λογικό είναι αυτόν τον ανώτερο νόμο να τον έχει ορίσει το σύνολο του λαού, όχι μια βουλή, αφού δεν υπάρχουν ανώτερου και κατώτερου επιπέδου βουλές. Στη δική μας περίπτωση όμως το Σύνταγμά μας (1975) έχει αποφασιστεί από τη βουλή και όχι από το λαό με δημοψήφισμα. Σύνταγμα, λοιπόν, Βουλή, Προεδρικά διατάγματα, Υπουργικές αποφάσεις. Κι όμως δεν τελειώσαμε.

Ακόμη κι αν αλλάζαμε σύνταγμα, όπως έγινε το 1975, συνεχίζομε να είμαστε δεσμευμένοι από ποικίλες πλευρές. Είναι το διεθνές δίκαιο που έχομε υιοθετήσει, η συμμετοχή μας σε ποικίλες συνομοσπονδίες, όπως ο ΟΗΕ, το ΝΑΤΟ, η Ευρωπαϊκή Ένωση. Επίσης οι ποικίλες διακρατικές συμφωνίες που έχομε υπογράψει, όπως οι Αμερικανικές βάσεις. Αλλά δεν τελειώσαμε. Υπάρχει πίσω από αυτά και το «κράτος». Είναι το πελώριο σύστημα των δημοσίων υπαλλήλων. Καθένας από αυτούς είναι διορισμένος για να κάνει ό,τι απαιτεί ο ρόλος του, όχι ό,τι ο ίδιος πιστεύει. Στη μεταπολίτευση, για να επιφέρει μείζονες αλλαγές ο Ανδρέας Παπανδρέου αντί να απολύσει δημοσίους υπαλλήλους που είχαν διοριστεί ρουσφετολογικά από το προηγούμενο καθεστώς, κατάργησε θέσεις δημοσίων υπαλλήλων.

Κι όμως, πίσω από όλα αυτά πάντα κάτι μένει στον πυρήνα της εθνικής μας ταυτότητας. Είναι η οικονομία. Δεν έχομε σπουδαία οικονομία, θα μου πείτε, όμως έχομε κάποια. Οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις μας κατέχουν απλώς ποσοστά από ακόμα μεγαλύτερες διεθνείς επιχειρήσεις. Στις εκλογές μας ψηφίζομε κόμματα και από αυτά τους προεπιλεγμένους υποψηφίους που μας σερβίρονται στην κάλπη να σταυρώσουμε. Αυτά τα κόμματα υπηρετούν τα συμφέροντα αυτών των μεγάλων επιχειρήσεων. Είναι αδύνατο να υπάρχει κόμμα χωρίς χρηματοδότηση. Βέβαια καμιά επιχείρηση δεν στηρίζει ένα μόνο κόμμα. Όλες χρηματοδοτούν πολλά κόμματα ταυτόχρονα. Κι αυτό δεν μας γίνεται γνωστό. Έχομε μπει πια βαθιά στο «Κράτος», την ισχύ που μας κυβερνά. Και το αγνοούμε. Επιπλέον έχομε ένα μεγάλο εμπορικό στόλο. Ελληνικών συμφερόντων στόλος, είναι ίσως ο μεγαλύτερος στον κόσμο. Ναι, αλλά πόσο ελληνικός είναι; Οι εργαζόμενοι σ΄ αυτόν, ακόμη και οι πλοίαρχοι, είναι οι περισσότεροι αλλοδαποί. Όσο για τους πλοιοκτήτες, είναι τέτοιες οι εξαρτήσεις τους, που ακόμη και με τις καλύτερες προθέσεις τους (και υπάρχουν μερικοί με τέτοιες) εξαρτώνται πολύ από διεθνείς οικονομικές δυνάμεις, ώστε δεν μπορούν να βοηθήσουν πολύ. Πάντως συνεχίζουν να αποτελούν ένα πολύ βαθύ κράτος. Το πιο βαθύ κράτος όμως είναι οι πολίτες του, χωρίς να το γνωρίζουν. Ἂνδρες γὰρ πόλις, καὶ οὐ τείχη οὐδέ νῆες ἀνδρῶν κεναί (Θουκυδίδης). Οι πολίτες του κράτους μας αυτοί είμαστε το βαθύ κράτος. Βεβαίως, αλλάζομε. Όλοι κάποτε πεθαίνουν άλλοι γεννιόνται, κάποιοι έρχονται, κάποιοι φεύγουν (μετανάστες) και ο καθένας άλλα σκέφτεται και θέλει τώρα και άλλα αύριο. Ωστόσο, υπάρχει πάντα μια μυστική κοινή βούληση όλων, που με τους παραπάνω όρους, αλλάζει με βραδύ ρυθμό. Είναι μυστική διότι κανένας δεν γνωρίζει τι ξέρει και τι θέλει ο άλλος. Ώσπου να γίνει διαβούλευση, να δηλώσει καθένας τη βούλησή του, να του απαντήσουν οι άλλοι, να τους ανταπαντήσει καθένας. Τέτοια διαβούλευση δεν ήταν εύκολη στην εκκλησία του δήμου (δημοψήφισμα) ούτε στην αρχαία Αθήνα. Κι αυτή ήταν η ανώτατη αρχή. Υπήρχε όμως και η βουλή που ψήφιζε νόμους και τότε, με τον πιο περιορισμένο αριθμό των μελών της ήταν δυνατή η διαβούλευση. Και αυτή η βουλή εκπροσωπούσε το σύνολο των πολιτών με στατιστική ακρίβεια. Οι βουλευτές δεν εκλέγονταν· κληρώνονταν από το σύνολο των πολιτών. Η εκλογή τους ονομαζόταν ολιγαρχία, όπως είναι το δικό μας σύστημα της ρεπούμπλικας, και, κατά τον Αριστοτέλη, το σύστημα εκλογής μεταξύ προεπιλεγμένων ήταν επικίνδυνο.

Ναι, αλλά και η νοοτροπία, οι γνώσεις και η βούληση των πολιτών που αποτελούν την πολιτεία μπορεί να επηρεάζεται. Σήμερα υπάρχουν πολλοί τρόποι γι΄ αυτό το σκοπό. Μερικοί είναι άμεσοι. Ένας υποψήφιος βουλευτής αγοράζει ψήφους πουλώντας εξυπηρέτηση. Είναι όμως και οικονομικοί παράγοντες. Ο εργοδότης άμεσα ή έμμεσα απειλεί με απόλυση τον εργαζόμενο αν δεν ενεργεί πολιτικά όπως αυτός επιθυμεί. Είναι όμως και η (ανεπίσημη) τέταρτη εξουσία, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, εφημερίδες, ραδιόφωνο, τηλεόραση, διαδίκτυο κλπ. Τέλος, είναι και το πιο σημαντικό, η παιδεία. Με την εκπαίδευση στο συναισθηματικό πεδίο επιδιώκεται να αποκτηθεί ικανότητα για στροφή της προσοχής, ανταπόκριση, και εσωτερίκευση φαινομένων, που σημαίνει ότι αυτά ταξινομούνται σε μια εσωτερική κλίμακα αξιών. Η διαδικασία με την οποίαν δημιουργείται η κλίμακα των αξιών ονομάζεται παιδεία. Και αυτή η διαδικασία ελέγχεται πλήρως από το κράτος, από την κυβέρνηση, τη βουλή. Τα παιδιά κατά μέσον όρο, αποκτούν την παιδεία που επιδιώκει το κράτος. Και αυτή είναι εκείνη που εξασφαλίζει τη συνέχιση του ίδιου κράτους, χωρίς αλλαγές, χωρίς να κινδυνεύει το βαθύ κράτος.

Παράλληλα υπάρχουν παρακρατικοί και τρομοκρατικοί μηχανισμοί. Οι τρομοκράτες χτυπούν πρόσωπα μάλλον παρά συστήματα και στοχοποιούν ευάλωτους μάλλον παρά αιτίους. Οι κατοχικές δυνάμεις εκτελούν ομήρους αντί των ανταρτών που δεν τους φτάνουν και κράτη χτυπούν φίλους των εχθρών τους αντί τους εχθρούς που δεν μπορούν.

Και τώρα προκύπτει η ευθύνη των διανοητών. Παρόλη αυτή την πλύση εγκεφάλου που υφιστάμεθα όλοι μας κάποιοι δεν αρκούνται στα όσα τους ταΐζει το συνολικό σύστημα, αλλά αρχίζουν και αναζητούν μόνοι τους τις πληροφορίες που επιθυμούν και με αυτές διασταυρώνουν άλλες πληροφορίες. Κι έτσι αποκτούν τις δικές τους απόψεις και βουλές. Αυτοί καθήκον τους είναι να τις διαδίδουν όσο μπορούν σε ευρύτερο σύνολο. Ζούμε σε μια περίοδο πρωτόγνωρης ελευθερίας του λόγου, πολύ μικρότερης από την επιθυμητή, αλλά πάντως πολύ μεγαλύτερης από κάθε προηγούμενη περίοδο. Καθήκον καθενός που σκέφτεται είναι επομένως να διακηρύσσει τις δικές του σκέψεις όσο γίνεται λιγότερο επηρεασμένες από θρησκευτικές, ιδεολογικές, συμφεροντολογικές κλπ αγκυλώσεις. Μιλάτε. Γράφετε. Συζητάτε. Διαρκώς. Παντού.

ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Δημήτρης Αντων. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 9 Οκτωβρίου 2026

Υπάρχουν δυο λέξεις που όλοι τις καταλαβαίνομε, όλοι τις χρησιμοποιούμε, αλλά δεν έχουν σαφή ορισμό. Δημιουργούνται έτσι συγχύσεις. Εννοώ την παιδεία και τον πολιτισμό. Ανέτρεξα σε δυο συστήματα τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ), μήπως φωτιστώ, αλλά μάταια. Έδιναν διαφορετικούς ορισμούς. Χωρίς σαφήνεια σαν εκείνη που έδινε στους δικούς του ορισμούς ο Αριστοτέλης. Βέβαια και τα κείμενα που πήρα από τα δύο συστήματα συμφωνούσαν σε κάτι: Ο πολιτισμός αφορά μια ανθρώπινη κοινωνία, ενώ η παιδεία έναν άνθρωπο. Θα προσπαθήσω να γίνουν πιο κατανοητές οι δύο έννοιες, τουλάχιστον να διασαφηνίσω τι εγώ εννοώ όταν τις χρησιμοποιώ.

Η παιδεία έχει σχέση με την εκπαίδευση, αλλά δεν είναι το ίδιο. Η εκπαίδευση διδάσκεται και μαθαίνετε. Η παιδεία μαθαίνεται, αλλά δεν διδάσκεται. Δεν υπάρχει πτυχίο παιδείας! Εκπαίδευση θεωρείται ότι είναι η στοχευμένη διαδικασία με την οποίαν αποκτά ο εκπαιδευόμενος την ικανότητα να κάνει πράγματα που δεν μπορούσε να κάνει προηγουμένως. Θεωρείται πως αφορά τρία πεδία: γνωστικό, πρακτικό και συναισθηματικό. Στο συναισθηματικό αφορά την ικανότητα για στροφή της προσοχής, ανταπόκριση, και εσωτερίκευση φαινομένων, που σημαίνει ότι αυτά ταξινομούνται σε μια εσωτερική κλίμακα αξιών. Η διαδικασία λοιπόν με την οποίαν δημιουργείται η κλίμακα των αξιών ονομάζεται παιδεία. Η παιδεία είναι κύριο στοιχείο της προσωπικότητας του καθενός. Είναι καθαρά επίκτητη. Δημιουργείται με σχηματισμό εξαρτημένων αντανακλαστικών, μια διαδικασία που ξεκινά από την πρώτη στιγμή της γέννησης κάθε ανθρώπου. Και προσωπικότητα είναι ένα είδος μέσου όρου της συμπεριφοράς του. Η παιδεία αφορά γνώσεις, συναίσθημα και βούληση, τα τρία στοιχεία του νοητού Εγώ ή, αν προτιμάτε, της ανθρώπινης ψυχής, έστω και αν αυτή δεν είναι αθάνατη. Ένας ευσυνείδητος δάσκαλος προσπαθεί να βοηθήσει τους μαθητές του να αποκτήσουν κάποιες ικανότητες, λογικές γνώσεις, τεχνικές δεξιότητες, ψυχολογικές ικανότητες. Τους αξιολογεί μετά. Επαινεί όσους έμαθαν, τους βάζει καλούς βαθμούς κλπ. Αυτούς που δεν έμαθαν τους αποδοκιμάζει με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Λίγα χρόνια αργότερα τα περισσότερα που είχαν μάθει οι μαθητές τα έχουν ξεχάσει. Τους έχει μείνει όμως κάτι που δεν τους το δίδαξε: Όσοι προσπαθούν και μαθαίνουν ανταμείβονται, όχι όσοι δεν προσπαθούν. Αυτή είναι η παιδεία τους που δεν τους τη δίδαξε κανένας.

Την παιδεία του την αποκτά καθένας από το περιβάλλον του, που, φυσικά, δεν είναι ειδικά εκπαιδευμένο γι΄ αυτό το ρόλο. Είναι οι γονείς του, ιδιαίτερα η μητέρα, το οικογενειακό περιβάλλον, τα γειτονόπουλα με τα οποία παίζει το παιδί. Από τη στιγμή όμως που θα πάει στο σχολείο, η αθροιζόμενη παιδεία αποκτά τυπικά τα χαρακτηριστικά που επιβάλλει η εκάστοτε εξουσία διαμέσου του εκπαιδευτικού της προγράμματος.

Ο πολιτισμός από την άλλη, αφορά την κοινωνία. Ένας λαός αρχίζει να συσσωματώνεται σε πολιτείες. Οι πολιτείες διαμορφώνουν επιστήμη, ηθική και τέχνη, όπως το νοητό Εγώ έχει μια είσοδο, τη γνώση, μια έξοδο, τη βούληση και ένα ενδιάμεσο στοιχείο, το συναίσθημα. Ο πολιτισμός είναι το σύνολο επιστημονικών, καλλιτεχνικών και ηθικών επιτευγμάτων που δημιουργεί μια ανθρώπινη κοινωνία κατά τη διάρκεια της ιστορικής πορείας της. Τίποτε από όλα αυτά δεν τρώγεται, δε ζεσταίνει όταν κάνει κρύο, δεν μπορεί να αντισταθεί σε βαλιστικούς πυραύλους ή και πυρηνικές βόμβες. Ο πολιτισμός μοιάζει άχρηστος. Όπως και η παιδεία. Είναι σαν τα ίχνη που αφήνουν πίσω τους τα αεροπλάνα που πετούν πάρα πολύ ψηλά (>10000 μέτρα).  Μόλις οι θερμοί υδρατμοί βγουν από τους κινητήρες και έρθουν σε επαφή με τον παγωμένο αέρα (-40 C^ο), ψύχονται ακαριαία, συμπυκνώνονται γύρω από τα σωματίδια της αιθάλης και μετατρέπονται σε μικροσκοπικούς παγοκρυστάλλους. Αποτελούν όμως το ίχνος της τροχιάς που ακολούθησε το αεροπλάνο και μένουν για αρκετή ώρα μετά το σχηματισμό τους. Όπως η παιδεία μένει χωρίς να έχει σχηματιστεί σκόπιμα και μπορεί να θεωρηθεί το ίχνος της πορείας που ακολούθησε ως τώρα καθένας μας, έτσι και ο πολιτισμός, σαν το ίχνος που αφήνουν πίσω τους τα αεροπλάνα, είναι ενδεικτικός της πορείας που έχει ακολουθήσει μια κοινωνία, μια πολιτεία ως σήμερα. Οι πρόγονοί μας δημιούργησαν έναν απαράμιλλο πολιτισμό. Καταχτήθηκαν από τους Ρωμαίους και δεν ξαναβρήκαν την ελευθερία τους, μισερωμένη κι αυτή, ύστερα από 2 χιλιετίες. Ωστόσο, ο πολιτισμός που άφησαν πίσω τους έμεινε κι απλώθηκε σ΄ όλο τον κόσμο.

Πώς πετυχαίνεται η παιδεία; Πώς ο πολιτισμός;

Το σημαντικό και για τους δύο σκοπούς είναι η ανάπτυξη της ομαδικότητας με συμπληρωματικότητα, που σημαίνει επικοινωνία. Για την παιδεία τεράστιο ρόλο παίζουν ομαδικές εκδηλώσεις των παιδιών, κυρίως αθλητικές και καλλιτεχνικές. Όταν παίζουν ποδόσφαιρο, νικά συνήθως η ομάδα που οι παίκτες της επικοινωνούν καλύτερα μεταξύ τους, οι δεξιοί και αριστεροί κυνηγοί με τους οπισφοφύλακες κλπ. Το ίδιο σε όλα τα ομαδικά παιχνίδια, μπάσκετ, βόλεη κλπ. Σε μια χορωδία άλλος τραγουδά 1^η, άλλος 2^η, άλλος 3^η φωνή και ακούεται ένα αρμονικό υπέροχο σύνολο. Το ίδιο αν παίζουν όργανα σε μια παιδική ορχήστρα. Το ίδιο αν επιδίδονται σε χορούς ομαδικούς, όπως είναι πολλοί παραδοσιακοί Ελληνικοί χοροί. Όλες αυτές οι δραστηριότητες χαρακτηρίζονται από τον απώτερο κανόνα που ορίζει μια κοινωνία: Καθένας κάνει κάτι διαφορετικό, επιδιώκοντας όλοι κοινό σκοπό. Αυτό το ενστερνίζεται ο μαθητής με τέτοιες δραστηριότητες. Αποκτά παιδεία.

Κεντρικό ρόλο σε τέτοια προσπάθεια παίζει η ανάπτυξη επικοινωνιακών ικανοτήτων. Κι έτσι φτάνομε στο κοινωνικό αντίστοιχο, τον πολιτισμό. Η πολιτεία πρέπει να υιοθετήσει τον απλούστερο δυνατό τρόπο επικοινωνίας. Στο γραπτό λόγο η καθιέρωση της φωνητικής γραφής απλουστεύει την εκμάθησή της, αν σκεφτούμε ότι στην τρέχουσα ορθογραφία υπάρχουν εκατοντάδες κανόνες που πρέπει να μάθει ο μαθητής (και που σχεδόν κανένας δεν τους μαθαίνει με δωδεκαετή μαθητεία), ενώ η φωνητική ορθογραφία δεν έχει παρά μόνον ένα κανόνα: Γράφε όπως μιλάς. Οι πρόγονοί μας ήταν εκείνοι που επινόησαν τη φωνητική ορθογραφία εξελίσσοντάς την από τη φοινικική γραφή. Χωρίς αυτήν, που επέτρεψε να είναι όλοι εγγράμματοι, δεν θα είχαν επιτύχει τη δημοκρατία, το προαπαιτούμενο του πολιτισμού που αναπτύχθηκε τότε.

Ένα άλλο στοιχείο που ισχύει τόσο για την παιδεία όσο και για τον πολιτισμό είναι η διαρκής προσωπική συμμετοχή στα τεκτενόμενα. Αυτονόητο με τα παραδείγματα που έδωσα για τις αθλητικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες. Σε κοινωνικό επίπεδο, να σκεφτούμε πως ο λαός στη δημοκρατία είτε άμεσα με την εκκλησία του δήμου είτε έμμεσα με βουλευτές κληρωμένους από το σύνολο, μετείχε στη λήψη όλων των αποφάσεων της πολιτείας. Σήμερα ο λαός μετέχει μόνο μια στιγμή κάθε 4 χρόνια για να επιλέξει πληρεξουσίους που αποφασίζουν γι΄ αυτόν.