ΑΝΕΥΘΥΝΟΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΕΣ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 11 Αυγούστου 2022

Έγκριτα διεθνή περιοδικά (π.χ. NEJM, 18.05.22) επισημαίνουν τον κίνδυνο που εντάθηκε με την τρέχουσα πανδημία. Κάποιοι γιατροί παρουσιάζονται στα ΜΜΕ και εκθέτουν τις απόψεις τους, που συχνά έχουν ανεπαρκή τεκμηρίωση, π.χ. δεν μπορούν να παρουσιάσουν κάποιο δημοσιευμένο άρθρο που να τις υποστηρίζει με ιατρική σε τεκμηριωμένη βάση. Τα άρθρα επισημαίνουν την ευθύνη όχι μόνο των συγκεκριμένων γιατρών, αλλά και εκείνη των ιατρικών οργανώσεων που δεν παρεμβαίνουν με πειθαρχικά μέσα για να προφυλάξουν το κοινό. Τέτοιες οργανώσεις οφείλουν να είναι αμιγώς επαγγελματικές, μη κυβερνητικές, μη ιδιωτικές, μη κερδοφόρες. Για το συγκεκριμένο θέμα θεωρείται, στις ΗΠΑ τουλάχιστον, ότι τέτοιες οργανώσεις μπορούν να δίνουν την άδεια για την άσκηση του επαγγέλματος, και τη συνέχισή της με βάση κάποια περιοδική αξιολόγηση. Η απλούστερη από αυτές είναι οι ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής, οι οποίες πρέπει να συντάσσονται από πανεπιστημιακούς και μη και δίνουν έμφαση όχι τόσο στη σωστή απάντηση, όσο και στις λανθασμένες επιλογές που εκτρέπουν από την ορθή απάντηση. Αποφεύγονται τέτοιες απαντήσεις που είτε είναι καταφανώς, με πρώτη ματιά, λανθασμένες είτε υπάρχουν κάποια διεθνή βιβλιογραφικά δεδομένα που υποδηλώνουν ότι μπορεί και να είναι σωστές. Το τι είναι σωστό και τι είναι λάθος δεν είναι πρόβλημα του τι πιστεύουν οι περισσότεροι. Η δημοκρατική διαδικασία αφορά τη βούληση του λαού, όχι τις υπάρχουσες γνώσεις οι οποίες στηρίζονται στην επιστημονική τεκμηρίωση και ασφαλώς πρέπει να λαμβάνονται τελικά υπόψη για τη λήψη απόφασης.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ιατρικό. Αφορά όλα τα επαγγέλματα. Όσο επικίνδυνο είναι να εφαρμόζει ένας γιατρός μια μη τεκμηριωμένη αγωγή σε έναν άρρωστο – και, αν πάει κάτι στραβά, έχουν ευθύνη τόσο αυτός όσο και το αρμόδιο επαγγελματικό όργανο – άλλο τόσο επικίνδυνο είναι να χτίζει ένας μηχανικός μια πολυκατοικία χωρίς να εφαρμόζει τους δέοντες κανονισμούς – και τότε, αν το κτήριο καταρρεύσει, ευθύνη έχουν τόσο ο μηχανικός όσο και το αρμόδιο επαγγελματικό όργανο.

Η κοινωνία αποτελείται από ρόλους που είναι ιεραρχημένοι. Καθένας έχει καθήκοντα πολλαπλά και αυτά μπορούν κάποτε να συγκρούονται. Κάποιο είναι ισχυρότερο. Κάθε επαγγελματίας έχει καθήκοντα απέναντι στον εργοδότη του (κράτος, ιδιώτης, κοινό) απέναντι στους συναδέλφους του και απέναντι στον πελάτη του, τον καταναλωτή. Από τα τρία καθήκοντα, πρωτεύον είναι εκείνο προς τον αποδέκτη της εργασίας του. Χωρίς αυτόν, επάγγελμα δεν υπάρχει. Και τώρα προκύπτουν δυσκολίες. Οι επαγγελματικές οργανώσεις είναι δύο ειδών: συντεχνιακές και συνδικαλιστικές. Και οι δύο αποβλέπουν στην προστασία του επαγγέλματος. Όμως στις συντεχνιακές, όταν κάποιο μέλος τους παραβεί τους κανόνες, το επαγγελματικό όργανο προσπαθεί να συγκαλύψει την πράξη του, ώστε ούτε αυτό να τιμωρηθεί ούτε το επάγγελμα να κατηγορηθεί. Αντίθετα, στις συνδικαλιστικές, όταν ένα μέλος τους παραβεί τους κανόνες, επιλαμβάνεται το πειθαρχικό συμβούλιο και του επιβάλλει τα προβλεπόμενα περιοριστικά μέτρα. Η σχέση μεταξύ συντεχνίας και συνδικαλισμού θυμίζει τη σχέση μεταξύ όχλου και δήμου. Ο δήμος είναι ένα πολιτικό σώμα λαού συγκροτημένο με κανόνες που καθορίζουν αυστηρά ποιος έχει το δικαίωμα να συγκαλέσει το λαό, ποια θέματα είναι να συζητήσει ο λαός και πώς θα πάρει τις αποφάσεις του. Όχλο ονομάζομε συνήθως τον ανοργάνωτος λαό. Απλά μιμείται ο ένας τον άλλον, όπως σε μια αγέλη, ακολουθώντας τον πρώτο τυχόντα δημαγωγό. Τίποτε δεν αποκλείει ο ίδιος λαός να συμπεριφέρεται άλλοτε σαν όχλος άλλοτε σα δήμος. Όπως τίποτε δεν αποκλείει οι ίδιες πέτρες να οικοδομήσουν ένα καθεδρικό ναό ή ένα οίκο ανοχής. Ο δήμος, είναι ένα υπεύθυνο σώμα, όπως ο συνδικαλισμός. Ο όχλος είναι ανεύθυνος απέναντι στο σύνολο του λαού, όπως είναι η συντεχνία.

Ισχυρή συνδικαλιστική οργάνωση είναι απαραίτητη και για εθνικούς λόγους, ιδιαίτερα στην πατρίδα μας. Η μοναδικά ανομοιόμορφη εικόνα της πατρίδας μας καθόρισε από αρχαιότατους χρόνους τα χαρακτηριστικά του Ελληνισμού. Ευνόησε πάντοτε τις μικρές πολιτείες, που, ενώ είχαν ισχυρά ενωτικά στοιχεία (π.χ. κοινή γλώσσα, θρησκεία, έθιμα κλπ) οι σχέσεις μεταξύ τους ήταν άλλοτε μιμητικές, άλλοτε συμπληρωματικές (π.χ. εμπόριο) και, όχι σπάνια, συγκρουσιακές. Σήμερα, οι ποικίλες περιοχές της Ελλάδας έχουν ενωθεί σε ενιαίο κράτος. Οι τοπικές ανάγκες όμως δεν λείπουν και δεν είναι ίδιες. Άλλα τα χαρακτηριστικά της Κρήτης, άλλα της Θράκης κλπ. Και οι αποσχιστικές τάσεις, που δυνητικά κάποιοι κατά καιρούς μπορεί να υποδαυλίζουν είναι υπαρκτές. Όταν π.χ. οι Μακεδόνες απαιτούν δικό τους υπουργείο, όταν άλλες περιφέρειες στον τόπο μας δεν έχουν, αυτό δείχνει μια εξαίρεση του τόπου. Εξάλλου, υπάρχουν εύφορες περιοχές, που οι κάτοικοι δεν μπορούν να ανέχονται να είναι τροφοδότες των φτωχότερων περιοχών. Η ιδιαιτερότητα των τοπικών συνθηκών είναι αναγκαία, αφού διαφορετικές είναι οι ανάγκες σε κάθε τόπο. Μεγαλύτερη έμφαση όμως για τοπική αυτοδιοίκηση, με περισσότερες δικαιοδοσίες της, θα εντείνει τυχόν λανθάνουσες αποσχιστικές τάσεις. Τη λύση μάς την υποδεικνύουν, όπως πάντα, οι πρόγονοί μας. Αρκεί να ανοίξουμε τα μάτια μας και το πνεύμα μας να τη δεχτούμε. Ο μεγάλος βασιλιάς των Αθηναίων, ο Ίωνας, χωρίς να άρει τη διαίρεση σε δήμους του Κέκροπα, έκανε δεύτερη διαίρεση, σε φυλές, στηριγμένη στην επαγγελματική ενασχόληση, δίνοντάς τους ονόματα ευγενών προγόνων. Οι Γελέωνες (Γελέων γιος του Ίωνα) ήταν κτηματίες, γεωργοί. Οι Όπλητες (από τον Όπλητα) ήταν οι εκτροφείς μεγάλων ζώων με οπλές, άλογα και βόδια. Οι Αιγικορείς (από τον Αιγικορέα) έβοσκαν βέβαια γιδοπρόβατα. Και οι Αργαδείς (από τον Αργάδη) ήταν οι εργάτες, τεχνίτες κλπ). Σήμερα, ο Ηπειρώτης εργαζόμενος θα αισθάνεται βέβαια αλληλεγγύη με τους άλλους Ηπειρώτες, λόγω εντοπιότητας, αλλά και με τους εργαζόμενους της υπόλοιπης Ελλάδας, καθώς θα έχουν κοινά συμφέροντα έναντι των εργοδοτών τους, που πάλι θα έχουν κοινά συμφέροντα με όλους τους εργοδότες παντού πάνω στην πατρίδα μας.  

Η ενίσχυση του συνδικαλισμού, χωρίς χειραγώγησή του από το κράτος, ιδιώτες ή κερδοσκόπους, με δικαιοδοσίες σημαντικές πάνω στα μέλη τους, έχει πολλαπλά πλεονεκτήματα. Αυτά είναι αφενός επαγγελματικά, ώστε να λειτουργεί καλύτερα το κράτος μας και αφετέρου εθνικά, ώστε να ενισχύει την ενότητα των ποικίλων περιοχών. Η διεθνής εμπειρία μπορεί να μας προσφέρει στοιχεία για το πώς θα είναι οι κανονισμοί τέτοιων επαγγελματικών οργανώσεων. Ωστόσο, θα πρέπει να τονίζεται πάντοτε η ιδιαιτερότητα του τόπου μας, που από τα μυθικά χρόνια, ως την επανάσταση του 1821 τόνιζε την ισχύ της τοπικής αυτοδιοίκησης. Σ΄ αυτήν, με έμφαση στις μικρές κοινωνίες, η καθημερινή φυσική επαφή των πολιτών μεταξύ τους τονίζει τον αυτόματο έλεγχό τους, χωρίς την παρέμβαση της κρατικής δικαιοσύνης, που όχι σπάνια, δεν συνάδει με την ηθική.

ΠΛΟΥΤΟΣ ΚΑΙ ΦΤΩΧΕΙΑ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitirissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 11 Αυγούστου 2022

Τα κίνητρά μας αφορούν το αισθητό (σωματικό) μας εγώ, το κοινωνικό και το νοητό, την αυτοπραγμάτωσή μας. Τα σωματικά εγώ μας είναι μοναδικά, με άπειρη ποικιλία, αλλά όχι άνισα. Γίνονται άνισα ως προς κάποιον άλλο παράγοντα. Η μυική ισχύς π.χ. είναι ιεραρχικά ανώτερη ως προς την επιβίωση, αλλά όχι ως προς άλλους τομείς. Τα νοητά εγώ δεν είναι καν συγκρίσιμα μεταξύ τους, διότι γίνονται αντιληπτά μόνον από τον εαυτό τους. Τα κοινωνικά εγώ όμως μπορούν να είναι περισσότερο ίσα ή άνισα, διότι η κοινωνία αποτελείται από ρόλους που είναι πολύπλοκα και ιεραρχικά δομημένοι. Από τότε που οι άνθρωποι, πριν από μερικές χιλιάδες χρόνια προχώρησαν από την τροφοσυλλογή στην τροφοπαραγωγή, δημιουργήθηκαν κοινωνίες με ισότητες και ανισότητες. Ο πλούτος στηρίζεται βασικά στην παραγωγή, στη ανταλλαγή προϊόντων και στη λεηλασία του πλούτου άλλων. Αυτές οι δυνατότητες πολλαπλασιάστηκαν όταν ανακαλύφθηκε το χρήμα.

Έχει υπολογισθεί το όριο επιβίωσης, δηλαδή η διαθεσιμότητα αγαθών που καλύπτουν βασικές ανάγκες. Κάτω από αυτό το όριο δεν βρίσκει κάποιος φαγητό, νερό, ένδυση, στέγη κλπ και σύντομα πεθαίνει. Σε μια υποθετική χώρα λοιπόν 9 εκατομμύρια πολίτες έχουν εισόδημα στο όριο επιβίωσης και 1 εκατομμύριο έχουν εισόδημα εκατονταπλάσιο. Έτσι ο μέσος όρος είναι υψηλός. Σε άλλη χώρα σχεδόν όλοι έχουν εισόδημα σαφώς πάνω από το όριο επιβίωσης. Ο μέσος όρος του εισοδήματός τους όμως είναι χαμηλότερος από την πρώτη πολιτεία, γιατί δεν υπάρχουν πάμπλουτοι. Ποια χώρα θεωρείται πιο πλούσια, εκείνη με τον υψηλότερο μέσον όρο, όπου τα εννέα δέκατα του πληθυσμού ζουν στο όριο επιβίωσης ή εκείνη με το χαμηλότερο μέσον όρο, όπου όμως όλοι ζουν με εισόδημα σαφώς πάνω από το όριο επιβίωσης;

Ο πλούτος αποτελεί πολύ σημαντικό δημιουργικό κίνητρο, διότι ο πλούσιος έχει περισσότερες δυνατότητες να ικανοποιεί τους σκοπούς που οι ίδιοι θέτομε για τον εαυτό μας. Συγχρόνως όμως ο πλούτος είναι και πρόκληση. Πάνω από τον πλούσιο κρέμεται μια Δαμόκλειος σπάθη. Ο Δαμοκλής ήταν, λέγεται, ένας δούλος που παραπονέθηκε στον τύραννο των Συρακουσών Διονύσιο για την κατάστασή του. Ο Διονύσιος του επέτρεψε να ζήσει μια μέρα όπως ο ίδιος ζούσε. Καθώς καθόταν ο Δαμοκλής στο θρόνο του τυράννου είδε ένα σπαθί που κρεμόταν από πάνω του δεμένο σε μια τρίχα αλόγου. “Έτσι ζει ο άρχοντας”, του εξήγησε ο Διονύσιος. Και ο Δαμοκλής γρήγορα ζήτησε να επιστρέψει στην τάξη του και στον τρόπο της ζωής του. Ένα καθεστώς που επιβάλλει πλήρη ισομοιρία στους πολίτες του τους στερεί το πολύ ισχυρό κίνητρο για δημιουργική εργασία, τεχνογνωσία, εξειδίκευση, καινοτομία. Η καινοτομία είναι η πιο σημαντική, αλλά έχει ρίσκο. Αν πετύχει, εκτοξεύει τον επινοητή της προς τα άνω, αν αποτύχει, τον καταβαραθρώνει. Εξάλλου μια χώρα που επιβάλλει ισομοιρία κάνει τους πλουσίους να εξάγουν τα κεφάλαιά τους σε παραδείσους για πλουσίους, όπως είναι οι παράκτιοι για πλύσιμο μαύρου χρήματος. Από την άλλη, σε μια χώρα όπου η ανισότητα παραμένει ανεξέλεγκτη, οι πλούσιοι δεν ζουν μακάριοι. Η δαμόκλειος σπάθη κρέμεται διαρκώς. Οι πολλοί φτωχοί εξεγείρονται και είτε αφανίζουν τους πλουσίους, παίρνοντας τη θέση τους ή η κοινωνία τους διαλύεται. Στην πολιτεία με τη σχετική ισότητα οι πολίτες είναι πιο ευδαίμονες. Αισθάνονται ότι, χάρη στους νόμους της πολιτείας, δεν απειλούνται να λεηλατηθούν και, επομένως, δεν διστάζουν να ρισκάρουν εύλογα επιζητώντας την καινοτομία. Έχουν εξασφαλισμένο από το κράτος ένα ελάχιστο στήριγμα.

Οι τρόποι για να επιτευχθεί έλεγχος της ανισότητας χωρίς να καταργηθεί τόσο που να μείνει πίσω η πολιτεία σε πρόοδο ποικίλλουν. Ένας είναι η φορολόγηση, και μάλιστα ανάλογη με τον πλούτο κάποιου. Αν είναι υπερβολική, ο πλούσιος θα μεταφέρει τα κεφάλαιά του αλλού πιο κερδοφόρα. Εκεί όμως ζουν οι πλουσιότεροι όλου του κόσμου και οι κίνδυνοι να εξουδετερωθεί από ανταγωνιστές του είναι τεράστιοι, όσο και αν τον προστατεύουν σωματοφύλακες, που κι αυτοί, ως μισθοφόροι, μπορούν εύκολα να εξαγορασθούν και να γίνουν οι δολοφόνοι του. Η φορολόγηση είναι σωστό μέτρο, αλλά δεν μπορεί να είναι υπερβολική. Άλλοι τρόποι είχαν εφαρμοσθεί από τους δημοκρατικούς προγόνους μας. Οι πλούσιοι, για να απολαμβάνουν τα προνόμια της πλούσιας τάξης τους, που ήταν θεσμοθετημένα, υποχρεούνταν να γίνονται χορηγοί για ποικίλες πολιτειακές λειτουργίες: Να συντηρούν οικονομικά τριήρεις ή ίππους που ήταν στη διάθεση της πολιτείας για τις πολεμικές ανάγκες της, να χρηματοδοτούν πολιτιστικά δρώμενα, όπως να πληρώνουν τον πολυάνθρωπο χορό μιας τραγωδίας (χορ-ηγοί), χωρίς να επεμβαίνουν στο περιεχόμενό της, να στηρίζουν οικονομικά άλλες ιεροτελεστίες κλπ. Αν κάποιος αρνιόταν να γίνει χορηγός επειδή δεν ήταν, ισχυριζόταν, αρκετά πλούσιος, έπρεπε να υποδείξει άλλον πλουσιότερο. Αν κι αυτός αρνιόταν, επιβαλλόταν να ανταλλάξουν τις περιουσίες τους (αντίδοση). Επίσης, απαγορευόταν ο θησαυρισμός ζωτικού πλούτου (π.χ. σιταριού που εισαγόταν από τον Πόντο) πάνω από ένα όριο. Σε θεμελιώδεις πολιτειακούς θεσμούς όμως μετείχαν ισότιμα όλοι, ανεξάρτητα από τον πλούτο τους. Η εκκλησία του δήμου, η βουλή, η δικαιοσύνη (κυρίως ποινική) απαρτίζονταν από πολίτες κληρωμένους από όλο το δήμο. Να θυμίσουμε ότι σήμερα, δεν υπάρχει κοινωνικό κώλυμα να γίνει κάποιος οσοδήποτε πλούσιος, ενώ η εξουσία βρίσκεται στα χέρια ατόμων προεπιλεγμένων από μια ελίτ, όσο και αν εμείς διαλέγομε ποιους από τον περιορισμένο αριθμό των προεπιλεγμένων προτιμάμε. Σήμερα κινδυνεύομε, ακόμη και χωρίς πόλεμο στον τόπο μας, να μείνουμε χωρίς σιτάρι και χωρίς ενέργεια.

“Όμορφη Ελλάδα! Λείψανο θλιβερό παλιάς μεγαλοσύνης!/Νεκρή, κι όμως αθάνατη! Πεσμένη ακόμα δίνεις!”, έγραφε ο λόρδος Βύρωνας. Παρά την ασύλληπτη, τεχνολογική κυρίως, εξέλιξη, στις χιλιάδες χρόνια που πέρασαν και παρά την εξάπλωση της ιδιότητας του πολίτη σε όλους τους κατοίκους, συμπεριλαμβάνοντας γυναίκες, κατάργηση δουλείας, και, υπό όρους, μετανάστες, η ιδιότητα του πολίτη έχει υποβαθμιστεί τόσο που η σύγχρονη εποχή είναι πολιτιστικά πολλές σκάλες πιο κάτω από της κλασικής αρχαιότητας. H ιδιότητα του πολίτη στους προγόνους μας, δηλαδή η πρόσβασή του στους θεσμούς, ακόμη και στις περιοχές με ολιγαρχικό, όχι δημοκρατικό, πολίτευμα, ήταν μέγιστη· σήμερα βρίσκεται στο ναδίρ. Και αυτή μοιάζει να είναι η κρίσιμη ιδιότητα για την ανάπτυξη του πολιτισμού, τουλάχιστον σαν των προγόνων μας, δηλαδή, κατά το Βύρωνα, αθάνατο.

Το κόστος της συμμετοχής του πολίτη είναι ηθικό, όχι υλικό: Να εμπιστευτούμε ότι ο κοινός νους και η εντιμότητα που είναι τα ελάχιστα απαραίτητα για να ληφθούν υπεύθυνες αποφάσεις από μια ομάδα ατόμων που επικοινωνούν μεταξύ τους, είναι εξίσου κατανεμημένα σε πλούσιους και φτωχούς, γραμματισμένους και αγράμματους, με ευγενική και κοινή καταγωγή.

ΑΡΝΗΣΗ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 6 Αυγούστου 2022

Θεμελιώδης κανόνας στη Λογική: Το “Α” είναι “Α” και δεν είναι “Μη Α”. Τίποτε δεν υπάρχει αν δεν διαφέρει από ό,τι αυτό δεν είναι. Δεν μπορεί να υπάρχει ένας πάλλευκος λεκές πάνω σε ένα πάλλευκο σεντόνι. Ο άνθρωπος αρχίζει να υπάρχει ως αισθητό ον από τη στιγμή που ένα πατρικό σπερματοζωάριο ενώνεται με ένα μητρικό ωάριο. Δημιουργείται τότε ένα νέο ον που διαφέρει από, δεν είναι το, περιβάλλον του. Τα κύτταρά του πολλαπλασιάζονται, τοποθετούνται σε συγκεκριμένες θέσεις, και λειτουργούν στη βάση αρνητικών αναδράσεων που διατηρούν σταθερές τις φυσικές ιδιότητές του, σύμφωνα με ένα σχέδιο που φέρει αποκλειστικά αυτό το ον. Όλα αυτά γίνονται χωρίς συναλλαγή με το περιβάλλον του, τη φιλόξενη μήτρα. Η μητέρα τού παρέχει ενέργεια και προστασία, αλλά τίποτε παραπάνω. Το γονιμοποιημένο ωάριο υπάρχει διότι διαφέρει από ό,τι αυτό δεν είναι. Το αισθητό Εγώ έχει γεννηθεί. Ωστόσο, αυτό το ίδιο δεν αντιλαμβάνεται την ύπαρξή του. Η επιφάνειά του καλύπτεται από αισθητήρες που δέχονται ερεθίσματα από μέσα και απέξω. Τα ερεθίσματα από μέσα είναι σταθερά, σταθερή θερμοκρασία, υγρασία, πίεση κλπ, χάρη στην ομοιόσταση, τους αρνητικούς αναδραστικούς μηχανισμούς του εμβρύου. Τα ερεθίσματα απέξω είναι επίσης σταθερά και ίδια με του εμβρύου, χάρη στην ομοιόσταση της μητέρας. Έτσι είναι αδύνατο να ξεχωρίσει το έμβρυο τον εαυτό του από το περιβάλλον του. Αυτή η κατάσταση αλλάζει άρδην με τον τοκετό. Εκείνη τη στιγμή, ενώ εξακολουθεί το νεογνό να δέχεται τα σταθερά ερεθίσματα από μέσα του, όπως και όταν ήταν έμβρυο, αρχίζει να δέχεται ένα καταιγισμό από ποικίλα διαρκώς μεταβαλλόμενα ερεθίσματα από το περιβάλλον του. Έτσι γεννιέται το νοητό Εγώ, που αρχίζει να ξεχωρίζει το σταθερό μοναδικό εαυτό του από το διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον του. Ωστόσο, το νεογνό θα αργήσει να ωριμάσει.

Σε κάποια φάση το νήπιο, γύρω στα 2 έτη του συνήθως, αρχίζει να συνειδητοποιεί τη διαφορετική βούλησή του από του περιβάλλοντός του. Άρνηση είναι η στάση ή η συμπεριφορά που χαρακτηρίζεται από συστηματική αδιαφορία ή αντίδραση ή απόρριψη  ή μη αποδοχή  εξωτερικών απαιτήσεων, θέσεων, υποχρεώσεων. Το παιδί λέει “όχι” σε ό,τι κι αν του πεις. Μέχρι και την ηλικία των 3 χρόνων το «όχι» αποτελεί την αυτονόητη απάντηση των παιδιών σε κάθε ερώτηση των γονιών, σε βαθμό που πολλοί γονείς να θεωρούν ότι περνούν το μαρτύριο του «όχι». Κανονικά, αυτή η αρνητική στάση του παιδιού εξασθενεί βαθμιαία, ανάλογα και με τη στάση των γονιών. Λανθασμένη στάση γονιών είναι εκείνη που προσπαθεί, ανταγωνιστικά, να επιβάλει τη δική τους βούληση σε εκείνη των παιδιών τους. Το παιδί πεισμώνει και λέει πιο εμφαντικά και επίμονα το “όχι”. Μια πιο διπλωματική στάση είναι η θετική, έτσι που οι γονείς να ζητούν από το παιδί να κάνει κάτι από μια σειρά επιλογών. Αντί “Μη φοράς αυτό το μπλουζάκι”, του λένε: “Προτιμάς το άσπρο, το μπλε ή το κόκκινο μπλουζάκι;”. Βαθμιαία, καθώς μεγαλώνει το παιδί, καταργείται και αυτή η μέθοδος και αφήνεται το παιδί να κάνει ό,τι του αρέσει, εφόσον δεν επιλέγει κάτι που είναι επικίνδυνο γι΄ αυτό το ίδιο. Ωριμάζει.

Η ανώριμη αρνητική στάση δεν υπάρχει μόνο στο παιδί, αλλά και στις κοινωνίες. Πολύ συχνά, κάθε αντιπολίτευση λέει “όχι” σε κάθε τι που προτείνει η κυβέρνηση, χωρίς να εξετάζει αν είναι σωστό ή λανθασμένο. Απλώς επειδή το λέει η κυβέρνηση. Η πιο λανθασμένη αντίδραση της κυβέρνησης είναι να προσπαθήσει να επιβάλει τη βούλησή της ανεξάρτητα από την άρνηση της αντιπολίτευσης. Πρέπει μάλλον να προσπαθήσει να πείσει το λαό για την ορθότητα της πρότασής της. Το παρατηρεί σε πρόσφατο άρθρο του στην Καθημερινή ο Τάκης Θεοδωρόπουλος, όπου αναφέρει χαρακτηριστικά: “Διαφωνώ, άρα υπάρχω”, παραφράζοντας τη γνωστή ρήση του Καρτέσιου: “Σκέφτομαι, άρα υπάρχω”. Κατά κάποιον τρόπο, είναι έτσι. Η ύπαρξη επιβεβαιώνεται με άρνηση της άρνησής της, όπως επισημάνθηκε ήδη. Ωστόσο, ο άνθρωπος προχώρησε παραπέρα. Αντίθετα από τα άλλα ζώα, είναι δημιουργός, κατασκευάζει εργαλεία, οργανώνει, κάτι που δεν προϋπήρχε. Και η δημιουργία είναι θέση, όχι άρνηση. Μια οργανωμένη, όπως πρέπει να είναι, αντιπολίτευση, οφείλει να λέει, όχι ένα “όχι” σε κάθε κυβερνητική πρόταση, αλλά: “Αντί γι΄ αυτό που προτείνετε, καλύτερα είναι να κάνετε αυτό το άλλο”. Και η βουλή θα αποφασίσει. Αυτή η ώριμη στάση όμως προϋποθέτει ότι η βουλή δεν είναι όργανο της κυβέρνησης. Στις δικές μας συνθήκες όμως, η βουλή και η κυβέρνηση είναι ένα και το αυτό, αφού δεν γίνεται κυβέρνηση χωρίς την ψήφο της βουλής, ενώ ο πρωθυπουργός και οι περισσότεροι υπουργοί είναι βουλευτές του πλειοψηφούντος κόμματος. Αν η βουλή αποτελούνταν όχι από προεπιλεγμένα από τα κόμματα πρόσωπα που έχουν θεσμοθετηθεί με την ψήφο των πολιτών, αλλά από κληρωμένα μέλη της κοινωνίας, όπως είναι οι ένορκοι στα ποινικά δικαστήρια, η βουλή δεν θα ήταν υποχείριο της κυβέρνησης: Το σύστημα θα ήταν ενός ώριμου λαού, όχι ενός δίχρονου νηπίου.

Στο χρόνο που διανύομε θα γίνουν εκλογές. Καθένας θα κληθεί να ψηφίσει το κόμμα που επαγγέλλεται ό,τι τον συμφέρει. Λογικό και σωστό. Έστω, θα ψηφίσει το λιγότερο κακό κατά την κρίση του κόμμα. Αν τα θεωρεί όλα κακά (π.χ. επειδή όλα νοιάζονται για την εξουσία μάλλον παρά για το συμφέρον του λαού), μπορεί να ρίξει λευκό, αλλά έτσι ενισχύει απλώς το ισχυρότερο κόμμα. Εναλλακτικά, μπορεί να απόσχει. Είναι μια άρνηση όχι στα κόμματα, αλλά στο σύστημα. Αυτή είναι μια απόφαση που πρέπει να τη σκεφτεί σοβαρά καθένας. Από τη μια μπορεί να είναι επικίνδυνη για τον ίδιο. Η ψήφος είναι ανώνυμη, η αποχή είναι επώνυμη. Η εξουσία μπορεί να διαπιστώσει εύκολα ποιος απέσχε και αυτός να υποστεί τις συνέπειες, παρά το γεγονός ότι η αποχή δεν είναι παράνομη. Από την άλλη, διότι, αν η αποχή έχει κάποιο αποτέλεσμα και κανένα κόμμα δεν κερδίσει την πλειοψηφία οδηγούμαστε σε μια ακυβερνησία με ανεξέλεγκτες συνέπειες. Κανένας δεν ξέρει αν η διάδοχη κατάσταση θα είναι καλύτερη ή χειρότερη από την υπάρχουσα. Η αποχή έχει νόημα όταν δεν είναι μια απλή άρνηση, αλλά μέρος μιας γενικότερης κατάφασης, στην οποίαν επιδιώκεται ένα σύστημα καλύτερο από το υπάρχον, π.χ. δημοκρατία. Για να μην παρεξηγηθώ, ο Αριστοτέλης δίνει το σαφή ορισμό της: “Λέγω  δ΄  οἷον  δοκεῖ  δημοκρατικὸν  μὲν  εἶναι  τὸ  κληρωτὰς  εἶναι  τὰς  ἀρχὰς, τὸ  δ΄  αἱρετὰς  ὀλιγαρχικὸν“. Δημοκρατικό σημαίνει ότι η εξουσία είναι κληρωτή, ενώ η εκλεγμένη είναι ολιγαρχία.

ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΟ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 4 Αυγούστου 2022

Πριν από μυριάδες χρόνια. Σε σπηλιές βρίσκομε σχεδιασμένα σχήματα που παριστάνουν ζώα ή άλλα αντικείμενα. Τι ώθησε κάποιον να ασχοληθεί; Ήδη στον πρωτόγονο κόσμο, οι άνθρωποι άρχισαν να βρίσκουν την τροφή τους ευκολότερα από άλλα ζώα και να αποφεύγουν να γίνουν οι ίδιοι η λεία άλλων θηρευτών. Έτσι, διέθεταν χρόνο χωρίς να ωθούνται από φυσικές ανάγκες όπως πείνα, φόβος ή ερωτικός ίμερος. Και τότε τί νάκαναν; Η αρχαιολογία δείχνει πώς οι άνθρωποι ασχολούνταν με εργασίες που δεν είχαν άμεση σχέση με την ικανοποίηση παρουσών αναγκών. Η κατασκευή εργαλείων, το καταλαβαίνω. Θα τους γινόταν χρήσιμη στο κυνήγι, στην άμυνα, στη λεηλασία ξένου πλούτου, έστω και αν τα εργαλεία δεν τρώγονται, δε ζεσταίνουν δεν καλύπτουν άμεσες ανάγκες μας. Αλλά με έργα τέχνης γιατί ασχολούνταν; Γιατί ζωγράφιζαν; γιατί κατασκεύαζαν γλυπτά έργα; γιατί μετέτρεπαν ένα καλάμι σε φλογέρα ή τέντωναν χορδές, που η κρούση τους απέδιδε αρμονικές μελωδίες; Η απλοϊκή απάντηση: “διότι τους άρεσε· φύσει είχαν την τάση να το κάνουν”, δεν ικανοποιεί. Αν ήταν ένα ολοκλήρωμα φυσικών αντανακλαστικών, θα το είχαν όλοι. Κι όμως, λίγοι ήταν εκείνοι που ασχολούνταν με τέτοιες “άχρηστες”, εργασίες. Αυτοί οι άνθρωποι έπρεπε να ζήσουν, να “εργασθούν” για να βγάλουν το ψωμί τους, λες και το να δημιουργούν έργα τέχνης δεν είναι εργασία. Πώς η χρησιμοποίηση του πεπερασμένου χρόνου τους σε τέτοιες δημιουργίες τους επέτρεπε να ζουν;

Μια, έστω και αναπόδεικτη, απάντηση είναι ότι όχι φυσικές, σωματικές ανάγκες, αλλά κοινωνικές, τους πίεζαν να δημιουργούν. Οι ζωγράφοι, οι γλύπτες, οι μουσικοί, οι ηθοποιοί, ασχολούνται αποκλειστικά σχεδόν με την τέχνη τους και απ΄ αυτήν ζουν. Αυτό σημαίνει πως ουσιαστικά δεν δημιουργείται Τέχνη χωρίς κοινό που την απολαμβάνει και τη ζητά από τον καλλιτέχνη. Κι αυτό, αν ισχύει, θα ισχύει ως σήμερα. Θα ξεκινήσω από τις εικαστικές τέχνες.

Μεσαίωνας. Οργανωμένο κοινό, που διαθέτει και χρήμα, είναι της Εκκλησίας. Ανθεί η εικονογραφία. Παράλληλα κάποιοι φεουδάρχες χτίζουν πύργους που πρώτη έγνοια τους είναι η οχυρωματική αξία τους, αλλά παράλληλα, πρέπει και να εντυπωσιάζουν με τον πλούτο τους τούς δυνητικούς συνεργάτες και ανταγωνιστές τους. Επιστρατεύουν λοιπόν φημισμένους ζωγράφους για να παραστήσουν τους θριάμβους τους στο κυνήγι, στον πόλεμο και να αναδείξουν τη φυσιογνωμία τους με τα κατάλληλα πορτραίτα. Βαθμιαία, η “μεσαία” τάξη σηκώνει κεφάλι. Με εμπόριο, τεχνολογία και ταξίδια γίνονται πλούσιοι. Κατασκευάζουν μέγαρα που οι τοίχοι τους πρέπει να στολιστούν με εικόνες που παριστάνουν τις δικές τους δραστηριότητες. Και αναπτύσσεται ο ιμπρεσιονισμός. Οι καλλιτέχνες έτσι αποτινάσσουν την τυραννία των ιδιωτών χορηγών, στους οποίους ανήκαν τα έργα που δημιουργούσαν. Έχουν μια ολόκληρη ανερχόμενη αγορά να τους συντηρεί. Η εξέλιξη στο περιεχόμενο συνδέεται με ανάπτυξη της τέχνης, με νέες τεχνοτροπίες, αλλά και νέα υλικά. Αν κάποιος το παρακάνει, όμως, τα έργα του μένουν απούλητα. Ο Van Gogh, απεικόνιζε θέματα της κατώτερης τάξης και οι ανθρακωρύχοι δεν είχαν λεφτά να τους αγοράσουν, πούλησε ένα μόνο πίνακά του όσο ζούσε. Σήμερα το βλέπομε συνεχώς. Πελάτες των εικαστικών έργων είναι μουσεία, δημόσια κτήρια, αλλά και πάμπολλοι ιδιώτες. Περίοδοι με μεγάλη οικοδομική δραστηριότητα συνδέονται με άνθηση της ζωγραφικής, διότι οι τοίχοι που ανεγείρονται πρέπει κάπως να στολιστούν. Ο οικοδομικός μαρασμός συνδέεται και με εικαστικό.

Μουσική. Παρόμοια ισχύουν με τα έργα των μουσουργών. Αρχικά πελάτες τους είναι η Εκκλησία και ποικίλοι φεουδάρχες, αυτοκράτορες, δούκες κλπ. Οι μουσουργοί συνθέτουν για τους χρηματοδότες τους τα έργα που τους παραγγέλλουν. Αυτά ανήκουν βέβαια στον εργοδότη τους. Κάποτε, με τα επαναστατικά χρόνια του 18ου αιώνα, αρχίζουν οι συνθέτες να ξεφεύγουν από τη δεσποτεία των πλούσιων αρχόντων. Ο Beethoven αρχίζει να γράφει μουσική, που, όπως και οι ιμπρεσιονιστές ζωγράφοι, απευθύνεται στο ευρύ κοινό. Δίνει έμφαση στη συμφωνική μουσική που την παρακολουθούν εκατοντάδες ή χιλιάδες κόσμου. Όχι, δεν γίνεται πλούσιος, αλλά επιβιώνει χωρίς να αισθάνεται πως είναι ένα πιόνι στα χέρια κάποιου Μεγάλου. Παρόλον ότι η μουσική παραπέμπει σε πραγματικά γεγονότα λιγότερο από κάθε άλλο είδος τέχνης, μπορεί, για φυσιολογικούς λόγους να ενθουσιάζει, να εξοργίζει, να διεγείρει ή να κατευνάζει περισσότερο από τις άλλες. Κι ο μουσουργός ασχολείται με μουσικά θέματα που συγκινούν το κοινό στο οποίο απευθύνεται.

Λόγος. Η ομιλία παρέχει τη δυνατότητα για επικοινωνία με συμβολισμό και παρομοίωση, όπως και οι λοιπές τέχνες. Ο συμβολισμός μπορεί να είναι ιστοριόμορφος (μυθιστόρημα) αλλά και μουσικός (ποίηση), σα μαγεία, όπου ο ήχος των λέξεων ακούεται διεγείροντας ή ηρεμώντας, πάντως συγκινώντας. Αρχικά είναι οι θρησκευτικοί ύμνοι (Ησίοδος, βυζαντινοί ύμνοι), παράλληλα εξυμνητικοί των αρχόντων (Όμηρος). Αργότερα, με την άνοδο της μεσαίας τάξης, έχουν καθημερινά θέματα που απασχολούν όλους. Ενθουσιάζουν έργα με εθνικό περιεχόμενο (π.χ. Σολωμός, Παλαμάς, Ρίτσος).

Η ποιότητα της τέχνης δεν μετριέται περισσότερο από όσο τα συναισθήματα. Ως πρότυπο μέτρο της μπορεί να θεωρηθεί το πλήθος εκείνων τους οποίους συγκινεί. Αυτό το πλήθος, αν είναι διαχρονικό και διαχωρικό (διεθνές), η τέχνη είναι κλασική. Αν είναι μόνο διαχρονικό, αλλά τοπικό, η τέχνη είναι λαϊκή. Οι μελετητές της τέχνης σπουδάζουν τα στοιχεία αυτών των, πρότυπα καλών, τεχνών, συνάγουν κανόνες και με αυτούς κρίνουν κάθε νέο έργο. Αρκετά ικανοποιητικός τρόπος, καθώς έτσι εξασφαλίζεται ένα κοινό για τον καλλιτέχνη, που χωρίς αυτό δεν μπορεί να ζει και να δημιουργεί. Η τέχνη όμως είναι ένα είδος συναισθηματικού στιγμιότυπου της εποχής της, που διαρκώς αλλάζει, “ρει”. Νέες πρωτοτυπίες παρουσιάζονται παραβιάζοντας τους καθιερωμένους κανόνες. Ο I. Stravinsky αδιαφόρησε για τους μουσικούς αρμονικούς και μελωδικούς νόμους, αλλά ενθουσίασε, καθώς στην εποχή του ανατρέπονταν οι νόμοι της φυσικής και της πολιτικής. Ο A. Breton έκανε κάτι ανάλογο με την ποίηση ξεκινώντας το δρόμο του σουρεαλισμού, ενώ ακολουθούσε το θέατρο του παραλόγου, E. Ionescu και τόσοι άλλοι. Ο P. Picasso, ο  G. Braque και όσοι τους ακολούθησαν, το ίδιο κάνουν με τη ζωγραφική. Και τώρα αρχίζει το παράδοξο. Όσο η τέχνη προχωρεί, τόσο απομακρύνεται από το συμβολιζόμενο αντικειμενικό κόσμο, προσιτό στις αισθήσεις όλου του κόσμου και, επομένως, τόσο λιγότεροι μετέχουν στη συγκίνηση που προκαλεί. Σε αντιστάθμισμα, συμβολίζει ένα νοητό κόσμο, που όμως είναι μοναδικός και άβατος για τον καθένα. Από αυτή την άποψη είναι ένα είδος ανώτερης τέχνης, αλλά απομακρύνεται από την κύρια λειτουργία της, που είναι η συναισθηματική ενότητα της κοινωνίας. Μοιάζει να είναι παρακμή, που προσιδιάζει σε μια παρακμιακή κοινωνία, όπως τείνει να είναι η σημερινή. Που διαλύεται.

ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΑΙ Ή ΣΚΑΝΔΑΛΙΖΟΜΑΙ;

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας. dimitissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 2 Αυγούστου 2022

Η βούλησή μας διεγείρεται διττά. Αιτία μπορεί να είναι η λογική που τροφοδοτείται από τα εισερχόμενα μηνύματα διαμέσου των αισθήσεών μας. Ο Αριστοτέλης το ονομάζει προαίρεση. Μπορεί όμως να διεγείρεται και αυτόματα με ένα μηχανισμό ταλάντωσης χάλασης. Όρεξη κατά τον Αριστοτέλη. Επειδή διαρκώς καταναλώνω τις χρήσιμες ουσίες του οργανισμού μου, όταν κάποια στιγμή η ένδειά τους φθάσει σε μια κρίσιμη τιμή, τον ουδό (=κατώφλι), πεινάω και κάνω ό,τι χρειάζεται για να φάω. Τρώγοντας έρχεται η όρεξη (θετική ανάδραση) και ταχέως φθάνω σε έναν άλλο ουδό, τον κόρο. Τώρα είμαι σε ανερέθιστη περίοδο. Θέλω να μη φάω άλλο. Και το πιο ελκυστικό έδεσμα με αφήνει αδιάφορο. Βαθμιαία αυτή η απόλυτη ανερέθιστη περίοδος μεταπίπτει στη σχετική ανερέθιστη περίοδο, που είναι βραδεία, διεπόμενη  από αρνητική ανάδραση. Σ΄ αυτή τη φάση δεν πεινάω, δεν θέλω να φάω, αλλά, αν μου παρουσιαστεί ένας ορεκτικός μεζές, διεγείρεται η όρεξή μου και τρώω πριν έλθει η κανονική ώρα μου. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει με τη γενετήσια δραστηριότητα ως τον οργασμό και πάλι εξαρχής. Η  πρόωρη διέγερση της βούλησης είναι σκανδαλισμός. Πατώντας τη σκανδάλη στο όπλο διώχνομε το βλήμα που ακολουθεί την πορεία του, μολονότι έχομε πάψει να πιέζουμε τη σκανδάλη.

Οι πολιτικές αποφάσεις μας είναι προϊόντα προαίρεσης και όρεξης. Το γνωρίζουν οι άρχουσες τάξεις, είτε είναι μοναρχία είτε ολιγαρχία είτε δημοκρατία. Καθεμιά τους μπορεί να είναι καλή, αν μεριμνά για το σύνολο, ή κακή, αν μεριμνά για τη διατήρησή της στην εξουσία, προς όφελός της. Πόσο καλή ή κακή είναι η άρχουσα τάξη που μας εξουσιάζει και εμάς, αλλά και όλο τον κόσμο;

Υπάρχουν καθεστώτα λιγότερο ή περισσότερο “ολοκληρωτικά”. Ας μην τα κατονομάσω, όλοι θεωρούμε κάποια κράτη ολοκληρωτικά. Το χαρακτηριστικό τους είναι ότι, άλλο λιγότερο άλλο περισσότερο, διώκουν όποιον παρουσιάζει δημόσια τα τρωτά της διακυβέρνησής τους. Ποινές, φυλακίσεις, δολοφονίες είναι συχνές. Αντίθετα, στα “δημοκρατικά” καθεστώτα καθένας είναι ελεύθερος να ασκεί κάθε είδους κριτική στο τι κάνουν οι ηγέτες του. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι δεν ενδιαφέρονται οι άρχουσες τάξεις σ΄ αυτά να παραμείνουν στην εξουσία. Και προσπαθούν να χειραγωγήσουν τους ψηφοφόρους τους με κάθε έντεχνο τρόπο.

Ένας τρόπος είναι η απόκρυψη της αλήθειας. Η διεθνής πολιτική γίνεται “κεκλεισμένων των θυρών”. Κανένας μας δεν μαθαίνει τι λέγεται στις συζητήσεις μεταξύ των ηγετών. Στο τέλος, οι συζητητές κάνουν τις δηλώσεις τους μπροστά στους δημοσιογράφους, αλλά κανένας δεν ήταν παρών στην ώρα της διαβούλευσης. Ως ένα βαθμό, αυτό δεν είναι παράλογο. Αν συζητιόνται θέματα στρατιωτικής ή και οικονομικής άμυνας, αυτό δεν μπορεί να γίνεται γνωστό σε όλο τον κόσμο. Αν πρόκειται να γίνει υποτίμηση του νομίσματός μας, από τη στιγμή που αυτό θα μαθευτεί, θα σπεύσει όλος ο κόσμος, πριν αναγγελθεί η υποτίμηση, να μετατρέψει τα χρήματά του σε ξένο συνάλλαγμα και η οικονομία καταρρέει. Η υποτίμηση, όπως και πλήθος άλλων αποφάσεων, δεν μπορούν να γνωστοποιούνται πριν από την εφαρμογή τους.  Με αυτή τη δικαιολογία όμως συγκαλύπτονται σχεδιασμοί από κάθε καθεστώς όχι μόνο για το καλό της κοινωνίας στην οποίαν άρχουν, αλλά προς όφελος των αρχόντων.

Υπάρχουν όμως και άλλοι, πιο καθημερινοί τρόποι. Στα περισσότερα σύγχρονα “δημοκρατικά” καθεστώτα, υπάρχουν αρκετές αντιμαχόμενες μεταξύ τους ολιγαρχίες. Εμείς καλούμαστε να εκλέξουμε ποια από αυτές επιθυμούμε να μας εξουσιάζει, όχι να είμαστε εμείς οι, εκ περιτροπής ο καθένας, εξουσιαστές. Θα ίσχυε αυτό αν η επιλογή των εκπροσώπων μας (βουλή) γινόταν όχι μεταξύ προεπιλεγμένων υποψηφίων, αλλά με κλήρωση. Αυτό ίσχυε στην αρχαία δημοκρατία. Εδώ διαφέρει η “δημοκρατία” σε εισαγωγικά, όπως την έγραφα παραπάνω, από τη δημοκρατία, τη μόνη χωρίς εισαγωγικά και επίθετα (αστική, κοινοβουλευτική, φιλελεύθερη, σοσιαλιστική, βασιλευόμενη, προεδρευόμενη, προεδρική κλπ). Σ΄ αυτή λοιπόν τη “δημοκρατία” που ζούμε, η άρχουσα τάξη φροντίζει με κάθε τρόπο να διαιωνίζει την εξουσία της. Εκτός από την απόκρυψη της αλήθειας, άλλος τρόπος είναι να εκτρέπει την προσοχή του κοινού από τα τρέχοντα προβλήματα σε άλλα, ανώδυνα για το καθεστώς. Έτσι το κοινό αποφασίζει όχι στη βάση της προαίρεσης, αλλά της διεγειρόμενης, σκανδαλιζόμενης, όρεξης. Αυτό μπορεί να το κάνει η ίδια η κυβέρνηση, αλλά μπορεί και να κλείνει τα μάτια, όταν το κάνουν ιδιωτικές αρχές που συνήθως συνεργάζονται με αυτήν.  Και αυτό ονομάζεται ευφημιστικά “ελευθερία της έκφρασης”. Εννοώ τα ποικίλα σκανδαλιστικά νέα που βλέπομε στην τηλεόραση και διαβάζομε στις εφημερίδες. Ένας υπουργός δηλώνει με περισσό θάρρος τις σεξουαλικές προτιμήσεις του. Δικαίωμά του να έχει προτιμήσεις. Αλλά εμένα, δεν με ενδιαφέρουν. Εκείνο που με ενδιαφέρει είναι οι πληροφορίες που αφορούν το υπουργείο του. Μα τι να κάνουν τα ΜΜΕ; Ό,τι ενδιαφέρει το κοινό, αυτό παρουσιάζουν. Το κοινό φταίει: Όχι, δεν ενδιαφέρουν, σκανδαλίζουν το κοινό. Όπως θα με σκανδαλίζει αν ένα ζευγάρι κάνει έρωτα στην κρεβατοκάμαρά του κι έχει ορθάνοιχτο το παράθυρο του να το βλέπει όλος ο κόσμος. Αλλά τα εν οίκω μη εν δήμω!. Μια γυναίκα σκότωσε το παιδί της, ένας άντρας τη γυναίκα του, ένας γιος τη γριά μάνα του. Κι αυτά μας απασχολούν. Λες και την ίδια στιγμή δεν σκοτώνονται εκατοντάδες ή χιλιάδες ανθρώπων αλλού, όπου γίνεται πόλεμος. Λες και την ίδια στιγμή δεν υποφέρομε που μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα διπλασιάστηκε η τιμή της βενζίνης και του ψωμιού. Φόνοι γίνονταν πάντοτε. Γιατί αυτός ο φόνος είναι “νέο”; Γίνεται βέβαια νέο, αν το φαινόμενο έχει γίνει πιο συχνό από ό,τι ήταν συνήθως. Τότε όμως δεν με ενδιαφέρει ο Γιώργος, η Μαρία ή δεν ξέρω ποιος άλλος, αλλά η αναζήτηση των αιτίων που έκαναν πιο συχνά τέτοια φαινόμενα. Αυτά αύξησαν την ανεξέλεγκτη επιθετικότητα των πιο ανήσυχων ατόμων, που, χωρίς την κοινωνική πίεση που τους περιορίζει, καταλήγουν στο φόνο, στη βία. Ένα δημόσιο πρόσωπο πέθανε και βρέθηκε να έχει περιουσία που δεν θα ήταν δυνατό να έχει αποκτηθεί νόμιμα. Αυτό που με ενδιαφέρει όμως είναι όχι τι έκανε αυτός (ο τεθνεώς δεδικαίωται!), αλλά το ότι υπάρχει δυνατότητα να γίνεται κάτι τέτοιο. Όμως ακριβώς αυτό επιδιώκει η άρχουσα τάξη: να μην αλλάξει τίποτε, να μείνει εσαεί αυτή η ολιγαρχία στην κυβέρνηση. Η αντιπολίτευση πάλι δεν επιδιώκει αλλαγή της κατάστασης, αλλά να γίνει αυτή χαλίφης στη θέση του χαλίφη. Για όλα αυτά τα σκάνδαλα φταίει, φυσικά, η κυβέρνηση (ενώ αν ήταν αυτοί στην κυβέρνηση, όχι πως δεν θα συνέβαιναν, αλλά θα έφταιγαν οι άλλοι!).

ΠΑΛΙ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ, καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 30 Ιουλίου 2022

Κάθε χρόνο, κάθε καλοκαίρι, τα ίδια. Φωτιές! Πυρκαγιές στα δάση μας, αλλά και που συχνά φθάνουν ως τα σπίτια μας και, όχι σπάνια, σημαίνουν απώλειες ζωής. Το ξέρομε πολύ καλά πως θα γίνει. Και κάθε χρόνο ακολουθεί το ίδιο σενάριο. “Ποιος φταίει;” “Φυσικά, η κυβέρνηση”, λέει η αντιπολίτευση. “Αυτή δεν είναι υπεύθυνη για όλα;” “Ναι, αλλά αυτή τη φορά δεν είχαμε θανάτους (θριαμβολογεί η κυβέρνηση). Θυμηθείτε τι είχε γίνει με τη δική σας κυβέρνηση!” Και φυσικά, όσο πιο πίσω πηγαίνομε όλο και θα βρίσκουμε όλες τις κυβερνήσεις να φταίνε για τις πυρκαγιές. Κάθε χρόνο τίθεται το ερώτημα: “Ποιος φταίει;”, αντί του σωστού “Τι φταίει;”.

Ναι, αλλά πολύ παλιά πυρκαγιές στα δάση δεν είχαμε, εκτός από τότε που ο Ιμπραήμ (φαίνεται) πυρπόλησε τα δάση μας για να μην μπορούν να κρύβονται εκεί οι κλέφτες. Γιατί δεν είχαμε; Πρώτον, είχαμε, αλλά δεν τις μαθαίναμε. Κι όμως, εκτός από μεγάλες πυρκαγιές σε κάποιες πόλεις, στα δάση δεν αναφέρονται στην ιστορία. Ούτε στην αρχαία ιστορία. Κάτι δεν θα έγραφε ένας από τους μεγάλους ιστορικούς, αν είχε υπάρξει μια μεγάλη πυρκαγιά που έκαιγε μυριάδες στρέμματα; Δεύτερο, έχει ανέβει η θερμοκρασία της γης. Γι΄ αυτό υπάρχουν μεγάλες πυρκαγιές σε δάση στα πιο καλά οργανωμένα κράτη του κόσμου, ΗΠΑ, Αυστραλία, ακόμη και Σιβηρία με το πολύ συνήθως κρύο της. Για την άνοδο της θερμοκρασίας φταίει βέβαια ολόκληρη η ανθρωπότητα. Ακόμη και αν δεν είναι η μοναδική αιτία, αλλά υπάρχει μια ταλάντωση με ιδιοπερίοδο χιλιάδων ετών, με εναλλαγή παγετώνων και υψηλών θερμοκρασιών, η ανθρώπινη δραστηριότητα δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία (πιθανότητες 99,9%) ότι επιβαρύνει την κατάσταση. Τρίτο, υπήρχε οικολογική προστασία των δασών. Τα δάση ακολουθούν σαν όλα τα σημαντικά φαινόμενα μια ταλάντωση. Γεννιόνται, είναι νεαρά, χλωρά και δεν καίγονται, γερνάνε, αυξάνεται το ποσοστό των ξερών ξύλων συγκριτικά με των χλωρών φύλλων και τότε, με ασήμαντη αφορμή, ανάβει το δάσος κι από κει κι έπειτα, με τη συνδρομή των ανέμων, η πυρκαγιά επεκτείνεται ανεξέλεγκτα. Ύστερα αναγεννιόνται. Σ΄ αυτό το διάστημα το καλοκαίρι οι κάτοικοι δίπλα στο δάσος μάζευαν τα ξερά για το τζάκι τους το χειμώνα. Επιπλέον μέσα στο δάσος ζούσαν αγριοκάτσικα, ελάφια και άλλα φυτοφάγα ζώα που έτρωγαν το χλωρό χορτάρι στο έδαφος πριν ξεραθεί. Και επειδή έτσι η υπερανάπτυξή τους θα τα έκανε να φάνε και το δάσος, υπήρχαν και οι λύκοι και άλλα σαρκοβόρα που φρόντιζαν να μην πληθύνουν υπερβολικά τα φυτοφάγα. Τώρα τίποτε από αυτά δεν υπάρχει.

Τι όμως να κάνουμε; Αν η κύρια αιτία είναι η αύξηση της θερμοκρασίας εμείς εδώ μπορούμε να αντιδράσουμε; Φυσικά, η υποστροφή στην παλιά καλή οικολογική κατάσταση δεν είναι δυνατή. Αν συνεχίσουμε να καίμε το τζάκι μας στις πόλεις, η ρύπανση της ατμόσφαιράς δεν θα έχει τελειωμό. Μπορούμε λοιπόν;

Ούτε τους σεισμούς μπορούμε να προβλέψουμε ακριβώς ούτε να τους προλάβουμε. Πριν από λίγες δεκαετίες όμως αποφασίστηκαν κανονισμοί αυστηροί που θωρακίζουν τις οικοδομές μας. Δεν θυμάμαι ποια κυβέρνηση τους έκανε, αλλά όποια κι αν ήταν, μπράβο της. Με τις πυρκαγιές όμως μπορούμε να κάνουμε κάτι;

Κάθε σχέδιο αρχίζει με σαφή προδιαγραφή του στόχου. Ο συγκεκριμένος στόχος μας είναι άμεσα να μην πεθάνουν άνθρωποι και έπειτα να μην καούν ιδιοκτησίες. Ο στρατηγικός γενικός στόχος μας όμως οφείλει να είναι να έχουμε και επεκτείνουμε τα δάση μας! Τα δάση, μαζί με τη θάλασσάμας είναι η κύρια άμυνά μας εναντίον της σταθερής επιδείνωσης του κλίματος που επελαύνει. Αυτό σημαίνει εργασία όχι μόνο το καλοκαίρι, αλλά όλο το χρόνο, ιδίως το χειμώνα. Προφανώς αυτό δεν είναι ευθύνη της πυροσβεστικής υπηρεσίας, αλλά μιας δασικής υπηρεσίας. Αυτή θα κάνει πολλά πράγματα. Πρώτο, κλάδεμα των ξερών κλάδων. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην επιπλοποιία, στη χαρτοποιία, για θέρμανση χωριών ψηλά στα βουνά κλπ. Δεύτερο, μετά την πυρκαγιά, προστασία του δάσους από την παράνομη μετατροπή του σε βοσκότοπο ή σε τσιμέντο. Τρίτο, προστασία αμέσως μετά το χαμό, από την απόπλυση των χωμάτων, καθώς, χωρίς τα δέντρα, οι βροχές που θα έλθουν το φθινόπωρο (το ξέρομε ότι θα έλθουν) γίνονται ορμητικοί χείμαρροι που αφήνουν πίσω τους ξερούς άγονους βράχους. Η οριζόντια στήριξη των καμένων κορμών στο χώμα μπορεί εύκολα να υπηρετήσει αυτό το σκοπό γινόμενη ανάχωμα που θα δώσει χρόνο στο βρόχινο νερό να απορροφηθεί μάλλον παρά να γίνει ορμητικός χείμαρρος. Τέταρτο, αναδάσωση. Τις περισσότερες φορές αυτή γίνεται αυτόματα, αν δεν εμποδιστεί από ανθρώπινη δραστηριότητα. Η θερμοκρασία στις πυρκαγιές καίει κάθε ζωή σε βάθος 10-15 εκατοστών κάτω από την επιφάνεια. Πιο κάτω όμως υπάρχουν οι σπόροι που θα ξαναφυτρώσουν να κάνουν το νέο δάσος. Εξαίρεση σ΄ αυτό τον κανόνα είναι η πυρκαγιά από ναπάλμ που πρωτοδοκιμάστηκαν στον τόπο μας κατά τον εμφύλιο πόλεμο. Πολλές δεκαετίες μετά τη λήξη του είδα ένα περίεργο φαινόμενο, βουνά ολόκληρα να καλύπτονται κατά το ήμισυ από πυκνό δάσος και το άλλο μισό εντελώς φαλακρό. Οι ναπάλμ σκοτώνουν κάθε τι ζωντανό σε μεγάλο βάθος. Μαζί με όλα αυτά απαιτείται, επιτέλους, χωροταξία, έτσι που να ξέρει καθένας ποιος είναι υπεύθυνος για κάθε σπιθαμή γης στον τόπο μας. Και, φυσικά, δασοφύλακες για αυστηρή εφαρμογή του νόμου.

Συνοπτικά, για να έχουμε δάση χρειάζονται τα παρακάτω: 1. Καθαρισμός των δασών το χειμώνα από τα ξερά. 2. Ανακύκλωση των απορριμμάτων, ώστε να μη γίνονται αυτοαναφλέξεις (κάθε πεταμένο γυαλί γίνεται φακός που εστιάζει τις ηλιακές ακτίνες στα εύφλεκτα αέρια των χωματερών). 3. Πιο χοντρά καλώδια της ΔΕΗ για να μεταφέρουν χαμηλότερες τάσεις, ώστε να μη γίνονται σπινθήρες με τον άνεμο που συμπλησιάζει τα καλώδια (ή δημιουργία υπόγειων αγωγών του ηλεκτρισμού). 4. Φύλαξη μετά το σβήσιμο της πυρκαγιάς για να μη μετατραπούν τα δάση σε τσιμέντο ή βοσκότοπο. 5. Προστατευόμενη αναδάσωση, αλλά και δεντροφύτευση, ιδίως με δέντρα ανθεκτικά στη φωτιά, όταν η αναδάσωση δεν γίνεται αυτόματα. 6. Ανανέωση πανίδας, με ζώα που προστατεύουν το δάσος, όπως οι λύκοι που εμποδίζουν την υπέρμετρη ανάπτυξη φυτοφάγων που τρώνε τους τρυφερούς αναγεννώμενους βλαστούς. 7. Επαρκείς αντιπυρικοί διάδρομοι. 8. Ειδικές προδιαγραφές για τις δασικές οικοδομές (μεταλλικά, όχι εύφλεκτα, κουφώματα, δεξαμενές νερού, πυροσβεστήρες κλπ). 9. Απουσία περιφράξεων που εμποδίζουν τη φυγή ανθρώπων και την προσπέλαση πυροσβεστικών μέσων κλπ. Το κυνήγι άπιαστων εμπρηστών είναι δευτερεύον.

Όλα αυτά έχουν κόστος. Θα το πληρώσουν ο λαός (με φόρους) και η κυβέρνηση (χάνοντας ψήφους).

Ο ΑΠΟΚΑΤΩ ΣΚΥΛΟΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, 28 Ιουλίου 2022

Έχω ένα δίλημμα στο οποίο δεν βρίσκω εύκολη απάντηση. Τσακώνονται δύο μπροστά μου. Ο ένας είναι ένας ρωμαλέος νέος, ψηλός, γεμάτος, ο άλλος είναι ένας κακομοίρης γεροντάκος, που με δυσκολία στέκεται στα πόδια του. Εγώ είμαι εκεί και βλέπω. Δεν έχω την παραμικρή ιδέα για το ποια είναι η διαφορά τους. Βλέπω μόνο πως τσακώνονται. Τι κάνω; Βέβαια, ίσως ο κακομοίρης γεροντάκος να είναι ένας τσιφούτης τοκογλύφος που είχε δανείσει το νέο με εκβιαστικά εξοντωτικό επιτόκιο, ο νέος δεν μπόρεσε να τον ξεπληρώσει και τώρα ο γέρος βγάζει την καλύβα του νέου, οικογενειάρχη, στο σφυρί. Ή μπορεί να είναι οποιαδήποτε άλλη η αιτία του τσακωμού τους. Απλώς, δεν ξέρω. Βλέπω μόνο μπροστά μου να απειλείται η ακεραιότητα ή και η ζωή ενός αδύναμου ανθρώπου από ένα γίγαντα. Επεμβαίνω ή μένω αμέτοχος;

Θυμάμαι που μου έλεγε ο παππούς μου την ιστορία από ένα δικαστήριο της εποχής του. Ο κατηγορούμενος Γιάννης είχε σκοτώσει με μαχαίρι κάποιον Παύλο. Ο ευφυής συνήγορος ρωτούσε το μάρτυρα κατηγορίας: “Ήταν παλικάρι ο Παύλος;” “Παλικάρι; μπορούσε να τα βάλει ακόμη και με λιοντάρι!”. “Δηλαδή, αν ο Γιάννης δεν κρατούσε μαχαίρι, ο Παύλος θα τον έκανε καλά;” “Ούτε κοκαλάκι δεν θα του είχε μείνει!”. Αθώος ο κατηγορούμενος. Ήταν σε άμυνα.

Ήμουν στην Αγγλία. Έλεγα σε ένα συνάδελφό μου για τον αφανισμό των Ελλήνων στη Μικρά Ασία το 1922. “Τώρα καταλαβαίνω τις θηριωδίες της ΕΟΚΑ Β εναντίον των Τουρκοκυπρίων”, μου είπε. Δεν είχα ακούσει ποτέ τίποτε σχετικό. Τα δυσάρεστα που μας θίγουν δεν επιτρέπεται να τα μαθαίνουμε. Πήγα να του φέρω αντιρρήσεις. “Μη μου λες τίποτα. Υπηρετούσα τότε στην Κύπρο. Είδα τα πτώματα. Έπειτα, να σου πω, εμείς οι Άγγλοι παίρνομε πάντοτε το μέρος του αποκάτω σκύλου.” “Ναι, του είπα, αν όμως πίσω από τους Τουρκοκυπρίους βρίσκεται ολόκληρη η Τουρκία, ποιος είναι ο αποκάτω σκύλος;” Σ΄ αυτό το σημείο δέχθηκε πως μπορεί το επιχείρημά του να μην ισχύει.

Τέτοια περιστατικά βλέπομε στη διεθνή σκηνή από την αρχαιότητα ως σήμερα. Στην αρχαιότητα μια αριστοκρατική μειονότητα μπορεί να απειλούνταν με εξόντωση από την δημοκρατική πλειοψηφία. Ζητούσαν τη βοήθεια των Σπαρτιατών. Τώρα ο αποπάνω σκύλος ήταν η μειονότητα, διότι ο στρατός των Λακεδαιμονίων ήταν αήττητος. Και οι δημοκρατικοί ζητούσαν τη βοήθεια των Αθηναίων. Και να ο Πελοποννησιακός πόλεμος. Σήμερα βλέπομε μια μειονότητα να καταπιέζεται από άλλη μειονότητα, όπως στην Ουκρανία, στη Λιβύη και σε ένα σωρό άλλα μέρη. Οι καταπιεζόμενοι ζητούν τη βοήθεια μιας ξένης δύναμης, της Τουρκίας, της Ρωσίας, της Αμερικής, της ΕΕ κλπ. Τώρα οι ισορροπίες ανατρέπονται. Με τίνος το μέρος είστε; Μένομε αμέτοχοι; Ίσως να μην μπορούμε. Αύριο, στα πλαίσια του ΝΑΤΟ, καλούμαστε να υπερασπιστούμε εναντίον των Ρώσων τους Ουκρανούς που έχουν τη βοήθεια των Τούρκων που απειλούν εμάς. Να το δίλημμά μου. Τι κάνομε; Υπάρχει όμως κάτι άλλο. Ο ισχυρός τρίτος που σπεύδει σε βοήθεια του ασθενεστέρου, δεν το κάνει συνήθως αφιλοκερδώς. Όταν επικρατήσει, μένει κυρίαρχος να εξουσιάζει και εκμεταλλεύεται τόσο τους ηττημένους δημοκράτες όσο και του “νικητές” αριστοκράτες, που τον είχαν καλέσει σε βοήθεια. Το βιώσαμε στην ιστορία μας πολλές φορές.  Ο αδικημένος Αλέξιος Δ ζήτησε τη βοήθεια των Σταυροφόρων που ασμένως του την έδωσαν, αλλά ο Αλέξιος Δ δεν μπόρεσε να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις που είχε αναλάβει. Ακολούθησε η άλωση της Πόλης και η ασύλληπτη λεηλασίας της. Οι “Μεγάλες Δυνάμεις” που μας “ελευθέρωσαν” από τον Οθωμανικό ζυγό στο Ναβαρίνο μετατράπηκαν σε “Προστάτιδες Δυνάμεις” με εμάς προτεκτοράτο τους, διαιρεμένους ανάλογα με τους ανταγωνισμούς που υπήρχαν μεταξύ τους. Και ακόμη ως σήμερα η εθνική ελευθερία μας είναι κολοβωμένη, με ξένες βάσεις στον τόπο μας.

Αν βλέπουμε λοιπόν σε μια διένεξη να αδικείται κατάφορα κάποια υποδεής ομάδα, ηθικό μου φαίνεται να επέμβουμε, ακόμη και αν δεν μας ζητηθεί, με τον όρον όμως ότι η επέμβασή μας δεν γίνεται για δικό μας συμφέρον. Όταν μια χώρα π.χ. καταπιέζει μια ομάδα αδυνάτων, γυναίκες, ομοφυλόφιλους, φτωχούς, αντιφρονούντες, εθνοτική ή θρησκευτική μειονότητα, κλπ, ηθικό μου φαίνεται να κάνουμε κάτι για να σταματήσουμε τέτοια αδικία. Καθώς μάλιστα, συνήθως έχομε συμφέροντα, π.χ. εμπορικά, με τον ισχυρό άρχοντα, η επέμβασή μας μπορεί όχι μόνο να μη μας συμφέρει, αλλά και να μας βλάπτει. Ένας καλός δείκτης είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα, που έχουν συμφωνηθεί πρακτικά από όλα τα έθνη. Από την άλλη, οι βίαιες διενέξεις μεταξύ αντιπάλων, απαιτούν πολύ μεγαλύτερη σύνεση. Η εμπλοκή μας σημαίνει συχνά ότι δεν λύνομε το πρόβλημα, αλλά γινόμαστε μέρος του προβλήματος. Τώρα χρειάζεται ευρύτερη συναίνεση. Ο πρώτος πόλεμος με το Ιράκ έγινε με τη σύμφωνη γνώμη 31 χωρών, για την άδικη επέμβασή του Ιράκ στο Κουβέιτ, άδικη κατά τη γνώμη του ΟΗΕ. Αντίθετα, ο δεύτερος πόλεμος έγινε πρακτικά μόνον από τις ΗΠΑ, με συμμετοχή και του Ενωμένου Βασιλείου. Βέβαια επικρατούσε ένα δικτατορικό καθεστώς, αλλά η εισβολή των Αμερικανών δεν έγινε για να υπερασπιστούν τα δικαιώματα των καταπιεσμένων Ιρακινών, αλλά για να εξουδετερωθεί μια υποτιθέμενη απειλή κατά των ΗΠΑ, μετά την ασύλληπτη τρομοκρατική επίθεση στους δίδυμους πύργους και τον αναπόδεικτο εκ των υστέρων ισχυρισμό ότι οι Ιρακινοί είχαν χημικά όπλα. Ο πόλεμος κόστισε τη ζωή σε περίπου 1 εκατομμύριο Ιρακινούς. Αμφιβάλλω αν αυτοί, οι νεκροί, ευγνωμονούν εκεί που είναι την ξένη επέμβαση για να τους ελευθερώσει από το δικτάτορά τους. Η ηθική πίσω απ΄ τους δύο πολέμους είναι πολύ διαφορετική.

Η ηθική στάση αντιτίθεται συνήθως στο δίκαιο του ισχυροτέρου. Απέναντί του μπορεί να αντιπαραταχθεί μόνο το μεγάλο πλήθος των αντιπάλων του, που, τελικά, είναι ακατανίκητο. Και τώρα έρχεται η ευθύνη των ηγετών πολιτικών, να πείσουν ένα όσο γίνεται μεγαλύτερο πλήθος των παρατηρητών για το δίκαιο του αδικούμενου ασθενεστέρου. Δεν είναι εύκολο, είπαμε. Η βοήθεια κοστίζει. Και το κόστος είναι ανήθικο, μου φαίνεται, να το επωμισθεί μόνος ο ασθενέστερος, ο καταπιεζόμενος. Θα πρέπει να κατανοηθεί ότι κάθε εστία αδικίας οπουδήποτε πάνω στον πεπερασμένο πλανήτη μας όλους μας θίγει. Η αδικία, σαν τους ιούς των πανδημιών, εύκολα εξαπλώνεται παντού. Κάθε επέμβαση των ισχυρών Αμερικανών για τα ανθρώπινα δικαιώματα διεγείρει επιχειρήματα του τύπου “τί κάνατε σεις στους ερυθροδέρμους;” Και “τηρείτε σεις τα ανθρώπινα δικαιώματα απέναντι στους έγχρωμους πολίτες σας;” Η επέμβαση του τρίτου οφείλει μερικές φορές να είναι άμεση, αλλά συνετή και προπάντων να μη στηρίζεται στην ιδιοτέλειά του.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 26 Ιουλίου 2022

Κλείνουν 8 χρόνια που άρχισα να γράφω προσπαθώντας να δω από μια εκλαϊκευμένα φιλοσοφική σκοπιά τα τρέχοντα γεγονότα. Τι εννοώ φιλοσοφία;

Τα αρχαία χρόνια, πριν από πάνω από 3,5 χιλιετίες, στοιχειώθηκαν από ένα τρομακτικό γεγονός:  Ένα νησί τινάχτηκε στον αέρα. Όσοι έζησαν το γεγονός, τρομοκρατημένοι, το απέδωσαν σε υπερφυσικές δυνάμεις. Οι εκρήξεις επαναλαμβάνονταν για αιώνες. Γίγαντες, Κύκλωπες, Τιτάνες, Εκατόγχειρες πετούσαν ο ένας στον άλλο βουνά ολόκληρα. Ο Λεβιάθαν, θαλάσσιο τέρας, ξερνούσε φωτιές και σχημάτιζε τσουνάμια. Ασύλληπτες ποσότητες υδρατμών ορμούσαν στη στρατόσφαιρα, έφτιαχναν σύννεφα και έβρεχε ακατάσχετα. Κατακλυσμοί έπνιγαν την ανθρωπότητα από το Νώε ως τον Δευκαλίωνα και τους Γκιλγκαμές και Ουτναπιστίμ. Από την καταστροφή δε γλίτωσαν οι Μίνωες. Στην εύφορη Αίγυπτο έπεσαν οι πληγές του Φαραώ, ενώ ένα τσουνάμι που τράβηξε τα νερά για 20 λεπτά επέτρεψε στους Εβραίους να περάσουν την Ερυθρά Θάλασσα και η επιστροφή του να πνίξει τον Αιγυπτιακό στρατό που τους κυνηγούσε.

Σε όλα αυτά τα φοβερά φανταστικά γεγονότα που κατατρόμαζαν τους ανθρώπους, άρχισε να αθροίζεται γνώση και λόγος στην Ελληνική περιοχή. Η εξέλιξη της γραφής από την ιδεογραφία στην αλφαβητική φωνητική γραφή επέτρεψε να μετέχουν με γραπτή αθροιζόμενη γνώση όλοι οι πολίτες, ανατρέποντας βασιλιάδες, να φθάνουν στη δημοκρατία και να αρχίζει η ερμηνεία των τρομακτικών φαινομένων με βάση το λόγο. Από την Ιωνική Μικρά Ασία ως την Κάτω Ιταλία και Σικελία, οι φυσικοί φιλόσοφοι προσπάθησαν να εξηγήσουν τα ανεξήγητα και σχημάτισαν αρχές που δεν έχουν καταρριφθεί ως σήμερα. Ηράκλειτος, Δημόκριτος, Εμπεδοκλής, Πυθαγόρας, Ελεάτες και άλλοι, το ενδιαφέρον του αισθητού Εγώ. Οι απαντήσεις που έδωσαν άρχισαν να κλονίζουν τους υπερφυσικούς φόβους των ανθρώπων, αλλά δεν τους ελευθέρωσαν από τα άγχη τους που αναγνώρισαν πως κρύβονταν μέσα τους. Έπρεπε να εξετασθεί ο ίδιος ο άνθρωπος, και αναδύθηκαν ο Σωκράτης, ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Επίκουρος, ο στωικός Ζήνων και άλλοι, το ενδιαφέρον του νοητού Εγώ. Όλοι αυτοί κατάλαβαν πως, τελικά, αυτό που είχε σημασία ήταν η μελέτη της κοινωνίας. Άρχισαν να ονειρεύονται την ιδανική Πολιτεία, το ενδιαφέρον του κοινωνικού Εγώ. Ο Πλάτων ανέδειξε την ομορφιά της ψυχής με τον Έρωτα στο Συμπόσιο και το ιδανικό γι΄ αυτόν καθεστώς, στην Πολιτεία. Ο Αριστοτέλης, με την εκπληκτική πολυμάθειά του, μας άφησε την Ηθική στα Νικομάχεια και την Πολιτική στα Πολιτικά του, διατυπώνοντας αρχές που ως σήμερα έχουν μείνει αξεπέραστες.

Από τον Αριστοτέλη ως τον Hegel, ο ανώτατος τρόπος του Eίναι, η υπέρτατη μορφή του λόγου και της ελευθερίας, εμφανίζεται σαν νους, πνεύμα, λέει ο Marcuse. Και κάποια στιγμή, με πρόδρομο τον Spinosa, άρχισε να αμφισβητείται η πρωτοκαθεδρία του Λόγου, της νοησιαρχίας. Ο Schopenhauer μετατόπισε την έμφαση από το Λόγο στη Βούληση – βουλησιαρχία. Και ο Nietzsche προχώρησε παραπέρα, στη Δύναμη, ονειρευόμενος τον Υπεράνθρωπο. Όλα αυτά όμως, στη νεότερη φιλοσοφία, περιχαράκωναν το πρόβλημα μέσα στο άβατο για όλους νοητό Εγώ μας, άμεσα προσιτό μόνο στον εαυτό του. Και τότε εμφανίσθηκαν οι φιλόσοφοι που μετέθεσαν το πρόβλημα πάλι από τη νόηση των προσώπων στις πράξεις του πλήθους, της κοινωνίας. Όλες οι αρχές που μελετήθηκαν από τους οξυδερκείς διανοητές μεταφέρθηκαν στον αισθητό κόσμο, στην κοινωνία, από το Marx, που στηρίχθηκε στον Αριστοτέλη και τον Hegel. Οι δοξασίες τους κατεύθυναν τα κινήματα των λαών, όπως παλιότερα, οι δοξασίες του Διαφωτισμού είχαν οδηγήσει στη Γαλλική Επανάσταση, χωρίς, ως σήμερα, να το πετύχουν. Στον 20ό αιώνα οι φιλόσοφοι στράφηκαν πάλι στον ενδότερο κόσμο, με τους ψυχαναλυτές και υπαρξιστές φιλοσόφους, S.Freud, S.Kiergegaard, M.Heidegger, J.P.Sartre. Οι παλιοί φυσικοί φιλόσοφοι έχουν υποκασταθεί σχεδόν πλήρως από φυσικούς επιστήμονες. Έχει άραγε καμιά χρησιμότητα πια η Φιλοσοφία;

Πού βρισκόμαστε; Για πρώτη φορά, αρχίζομε να ξαναβλέπουμε πανικόβλητοι τους Γίγαντες, τους Εκατόγχειρες, και όλα εκείνα τα τρομακτικά τέρατα, μόνο που αυτά τώρα είναι ανθρωπογενή. Σήμερα δεν απειλείται μόνο μια έκταση σαν ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή, αλλά ο πλανήτης ολόκληρος. Πολλές πια χώρες διαθέτουν πυρηνικά όπλα. Οι πιθανότητες ανάμεσα στους πολλούς ηγέτες να βρεθεί ο παράφρων που θα πατήσει το κουμπί υπάρχουν. Θα είναι σα να πυροδοτήθηκε μια πυρηνική πυριτιδαποθήκη που καλύπτει όλη την Υφήλιο. Αυτό μπορεί να γίνει οποτεδήποτε, τη στιγμή αυτή που γράφω τούτες τις γραμμές ή (μακάρι!) ποτέ. Όμως μπορεί! Αλλά τα ανθρωπογενή τέρατα δεν τελειώνουν. Η κλιματική αλλαγή, προχωρεί αργά, με τις γενιές, όχι με τα χρόνια, αλλά με τρόπο ακάθεκτο και αμείλικτο. Ήδη βλέπομε με γυμνό μάτι τη φοβερή είσοδό της στη ζωή μας. Είδαμε να καίγεται η Ελλάδα, η Σιβηρία λίγο παλιότερα δίπλα στο Βόρειο Πόλο, η Αυστραλία – ευτυχώς έβρεξε ο Θεός νεράκι κι έσβησε – ο Αμαζόνιος – κι οι φωτιές φαίνεται πως τέθηκαν σκόπιμα από ανθρώπους – ενώ οι πάγοι στην Ανταρκτική λιώνουν με πρωτοφανή ρυθμό. Ισχυροί της Γης αρνούνται να πιστέψουν πως πρέπει να ληφθούν μέτρα πριν η αλλαγή γίνει αγύριστη. Νεότεροι διανοητές, όπως οι A.H.Chomsky και Y.N.Harari, είναι από τους λίγους που σκέφτονται πάνω σ΄ αυτά τα προβλήματα. Η Φιλοσοφία γέννησε όλες τις Επιστήμες. Αυτές απόκτησαν υπηρέτη τους την Τεχνολογία. Οι ανθρώπινοι σκοποί διαθέτουν την ισχύ να ικανοποιούνται. Τα όνειρα της ανθρωπότητας μοιάζουν να πραγματοποιούνται. Το προσδόκιμο επιβίωσης παρατάθηκε, οι λιμοί και οι μεγάλες πανδημίες μειώθηκαν, δεν εξαφανίσθηκαν, το ίδιο και η παιδική θνησιμότητα, ο αναλφαβητισμός, παντού υποχώρησαν. Και ξαφνικά βλέπομε αυτή την τρομερή τεχνολογία, το μέσο για την ικανοποίηση των σκοπών μας, να αρχίζει να επικρατεί πάνω του. Γινόμαστε δούλοι της. Αυτή μας υπαγορεύει τι να κάνουμε. Τα πάντα αυτοματοποιούνται. Οι ανθρώπινες επαφές δεν γίνονται με τις πέντε αισθήσεις μας, αλλά μόνο οπτικοακουστικά. Οι σοβαρές αποφάσεις λαμβάνονται αυτοματικά. Έρχεται, πειθήνιος δούλος, ένας αστυνομικός να κατάσχει το σπίτι μου, επειδή κάποιος αυτοματισμός έδειξε ότι χρωστώ κάπου. Η τεχνολογία κάνει σπανιότερα λάθη από τους ανθρώπους, αλλά κάνει λάθη, και αυτά είναι πολύ πιο σημαντικά από τα ανθρώπινα. Ένα ραντάρ στο Ιράν έδειξε ένα επιβατικό αεροπλάνο να μοιάζει με πύραυλο και παρέσχε 10 δευτερόλεπτα περιθώριο για να πατηθεί το κουμπί. Και το κουμπί πατήθηκε! Αύριο μπορεί να είναι το κουμπί για εκτόξευση πυρηνικής κεφαλής. Πώς αντιμετωπίζονται τέτοια προβλήματα; Το θέμα δεν είναι πια ηθικό, πολιτικό, ούτε γνωστικό, επιστημονικό, ούτε καλλιτεχνικό που να εξάπτει το συναίσθημα μεγάλου πλήθους. Απαιτεί καθολική σκέψη, διαβούλευση μεταξύ όσο γίνεται περισσοτέρων, που σκέφτονται. Απαιτεί περισσότερη Φιλοσοφία, ειδικότητα της γενικότητας (G.Picon).

ΖΗΜΙΑ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 23 Ιουλίου 2022

Η κατασκευή του ανθρώπου με δύο χέρια που λειτουργούν σα λαβίδες και νευρική οργάνωση που του επιτρέπει να μαθαίνει και να μεταφέρει τη γνώση του στους ομοειδείς του τον ανέδειξε ποιοτικά πάνω από τα λοιπά ζώα: Του έδωσε τη δυνατότητα να γίνει δημιουργός. Κατασκευαστής εργαλείων, αλλά και δημιουργός πνευματικών αγαθών. Έτσι, σε πρώτη ματιά προκύπτει ένας ορισμός της αρετής. Αρετή είναι η δημιουργική δραστηριότητα, ενώ κακία η καταστροφή της, η ζημιά. Μεταφυσικός Δημιουργός είναι ο Θεός, ενώ ο μεταφυσικός καταστροφέας ονομάζεται Διάβολος. Με τέτοια δημιουργική ικανότητα οι άνθρωποι μπόρεσαν να οργανωθούν σε κοινωνίες και να αντισταθμίσουν μ΄ αυτές σε σημαντικό βαθμό συνθήκες ένδειας, ξηρασίες, πλημμύρες, ρύπανση του αέρα, έλλειψη αέρα κλπ. Η δημιουργία όμως τέτοιων αποθηκών από αγαθά, που μάλιστα αυτοπολλαπλασιάζονται, οδήγησε στη βία μεταξύ ανθρώπινων ομάδων, κυρίως πόλεμο, κάτι που δεν απαντά κανονικά στα λοιπά ζώα του ίδιου είδους αν δεν ζουν σαν κοινωνίες. Οι κυριότερες “ζημιές” είναι ο φόνος, η κλοπή και ο βιασμός.

Από τη στιγμή που υπάρχει πόλεμος όμως οι συνθήκες αντιστρέφονται. Από τις ανθρώπινες κακίες, συγγνωστές είναι εκείνες που γίνονται για άμυνα. Άμυνα είναι η βία που ασκείται για την αντιμετώπιση βίας παρούσας και άδικης. Αν δεν ασκηθεί άμυνα, η απώλεια ζωής δεν αποσοβείται, απλώς αλλάζει το θύμα. Στον πόλεμο καθένας μιας ομάδας βρίσκεται απέναντι σε άλλους τις αντίπαλης ομάδας έτσι που, αν δεν ασκήσει βία, θα σκοτωθεί. Και οι δύο παρατάξεις επομένως βρίσκονται σε άμυνα. Η κατάσταση είναι τόσο επείγουσα που δεν υπάρχει χρόνος να ελεγχθεί η δεύτερη προδιαγραφή της άμυνας, το άδικο του ενός από τους αντιπάλους. Έτσι, όπως αναφέρθηκε, οι συνθήκες αντιστρέφονται. Η ζημιά του αντιπάλου γίνεται αρετή! Όσο περισσότερους εχθρούς σκοτώσω, τόσο πιο ενάρετος είμαι. “Των αρετών πρώτη μέν εστιν η ανδρεία, δευτέρα δ΄ η δικαιοσύνη” (δεν είμαι βέβαιος ποιος το είπε, αλλά απηχεί την κοινή αντίληψη των προγόνων μας). Έτσι ο φόνος και η κλοπή που σε ειρήνη είναι οι χειρότερες κακίες, στον πόλεμο γίνονται οι ανώτερες αρετές. Σε στρατοκρατικά καθεστώτα, όπου οι πολίτες ζουν σε συνθήκες πολέμου είτε υπάρχει πόλεμος είτε όχι, όπως ήταν η αρχαία Σπάρτη, ο φόνος βέβαια σε συνθήκες ειρήνης δεν συγχωρούνταν. Ο κλέφτης όμως τιμωρούνταν όχι διότι έκλεψε, αλλά διότι δεν είχε την ικανότητα να αποφύγει τη σύλληψη! Ας μη μας εκπλήσσει. Σε νομαδικές κοινωνίες, όπως ήταν (ή και είναι ακόμη σε ελάχιστο βαθμό) κάποιες στην πατρίδα μας, η ζωοκλοπή τιμωρούνταν αυστηρά. Ο ζωοκλέφτης όμως που μπορούσε να ξεφεύγει θαυμαζόταν σαν ήρωας. Θυμάμαι μια ιστορία (παραμύθι μάλλον) που μου έλεγαν στη Νάξο. Πέθανε ένα μεγάλος ζωοκλέφτης και άφησε την ευχή του στα δυο αγόρια του να παντρέψουν την αδελφή τους με ένα ζωοκλέφτη καλύτερο από αυτούς. Την πάντρεψαν και μια μέρα την ειδοποίησαν πως θα την επισκέπτονταν. Ο άντρας της τους φιλοξένησε παραδειγματικά, αλλά δεν έφευγε από το νου του πως ήταν ζωοκλέφτες. Σφάζει λοιπόν το χοίρο του. Τη νύχτα σηκώθηκε κάποια στιγμή να πάει προς νερού του. Εκείνη τη στιγμή ο ένας από τους αδελφούς πάει στο κρεβάτι της αδελφής του και της ψιθυρίζει. “Ξέχασα, πού κρύψαμε το χοίρο;” Εκείνη μισοκοιμισμένη, νομίζοντας πως είναι ο άντρας της, του απαντά: “Μα, μόνος σου δεν τον έβαλες κάτω από τη σκάφη;” Τα αδέλφια κλέβουν το χοίρο και φεύγουν. Ο σύζυγος επιστρέφει, αλλά ο ύπνος δεν τον έπαιρνε. Ελέγχει και βλέπει πως το σφαχτό έλειπε. Ξεκινά και προχωρεί με γρήγορο βήμα να ακολουθεί τα δυο αδέλφια. Κάποια στιγμή βλέπει τον ένα να πλησιάζει τον άλλο που κουβαλούσε το σφαγμένο βαρύ χοίρο στους ώμους του και του λέει: “Άσε τώρα να σε ξεκουράσω”. Ύστερα από λίγο ο σύζυγος τον πλησιάζει και του λέει: “Ώρα να σε ξεκουράσω”. Παίρνει το χοίρο στον ώμο του και επιστρέφει στο σπίτι του. Όταν τα αδέλφια ανακάλυψαν το πάθημά τους, είπαν μεταξύ τους: “¨Τουλάχιστον εκτελέσαμε την ευχή του πατέρα μας, να παντρέψουμε την αδελφή μας με κλέφτη ικανότερο από εμάς!”

Πέρα από την ανεκδοτολογία, οι θρύλοι και οι παραδόσεις όλων των εθνών αναφέρουν ως ήρωές τους κλέφτες και φονιάδες. Και έτσι ήταν. Μας ελευθέρωσαν οι κλέφτες. Θρυλικός ήρωας των Άγγλων ήταν ο Ρομπέν των Δασών. Στην καλή εκδοχή τους αυτές οι καταστάσεις ακόμη και σε μη κηρυγμένο πόλεμο συνδέονται με μοίρασμα των κλοπιμαίων στους μη έχοντες στην περιοχή, οι οποίοι τους αντιπροσφέρουν κάλυψη. Τέτοιος ήταν για μας π.χ. ο θρυλικός Κατσαντώνης. Προφανώς η απόσταση μεταξύ αρετής και κακίας σ΄ αυτή την κατάσταση δεν είναι πολύ σαφής. Όχι σπάνια, μετά από ένα πόλεμο οι ήρωες του πολέμου, ικανοί κλέφτες και φονιάδες, δεν αισθάνονται ικανοποιημένοι από την αναγνώριση και ανταμοιβή τους και εξελίσσονται σε ληστές. Τέτοια ήταν π.χ. η ιστορία του διαβόητου Jesse James που από ήρωας των Νοτίων στον εμφύλιο εξελίχθηκε σε ληστή τραπεζών μετά τη λήξη του.

Από τις τρεις κύριες ζημιές που ανέφερα, όσα έγραψα ισχύουν για το φόνο και την κλοπή, που στην ειρήνη είναι κακίες, αλλά στον πόλεμο αρετές. Καθώς υπάρχουν διάμεσες καταστάσεις, όπως η υποδούλωση, τα όρια μεταξύ κακίας και αρετής σ΄ αυτές τις πράξεις δεν είναι πάντοτε σαφή. Για την τρίτη ζημιά όμως, το βιασμό, ο χαρακτήρας του δεν αλλάζει με τις συνθήκες του πολέμου. Έτσι κι αλλιώς δεν είναι ποτέ ηρωισμός ούτε στον πόλεμο, είναι πάντοτε κακία. Σε τι διαφέρει ο βιασμός από τις άλλες κακίες; Στις τελευταίες η βούληση του θύματος δεν παραβιάζεται. Ακόμη και στο φόνο, δεν υπάρχει βούληση μετά το θάνατο, ενώ τα αντικείμενα της κλοπής δεν βούλονται. Στο βιασμό όμως παραβιάζεται το “ευγενικότερο” ίσως στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης, η ελεύθερη βούλησή του, χωρίς μάλιστα να γίνεται αυτό για άμυνα. Ο διαφωτισμός διακήρυξε τη λογική ως το ανώτατο στοιχείο της ύπαρξής μας. “Cogito ergo sum”, σκέφτομαι άρα υπάρχω, έλεγε ο Descartes. Μετά από μια μακρά διαδρομή, ο Spinoza πρώτα, ο Schopenhauer αργότερα, υποστήριξαν ότι η ελεύθερη βούληση είναι το πιο σημαντικό. Οι περισσότεροι όμως παρέλειψαν το τρίτο στοιχείο της ανθρώπινης ψυχής, το συναίσθημα. Είναι όμως το μόνο που είναι απόλυτα προσωπικό. Το γνωστικό στοιχείο (λογική) οικοδομείται από σήματα που εισέρχονται μέσα μας από τον έξω κόσμο διαμέσου των αισθήσεων μας και η βούλησή μας υλοποιείται με κίνηση των μυών και έκκριση αδένων που τον επηρεάζουν.