Ο ΤΥΧΩΝ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 7 Μαΐου 2021

Κάποτε ήθελα να μετρήσω πόσοι Έλληνες είναι υπερτασικοί. Απλό. Παίρνω ένα τυχαίο δείγμα, μετρώ την πίεσή τους και το ποσοστό που θα βρω θα είναι (περίπου) ίδιο με εκείνο στο σύνολο των Ελλήνων. Όπως για να μετρήσω την οξύτητα σε μια παρτίδα λαδιού τη μετρώ σε ένα μικρό δείγμα του. Όταν την απλή αυτή σκέψη πήγα να την υλοποιήσω, είδα τις δυσκολίες. Τι θα πει “τυχαίο” δείγμα; Θα πει πως είναι αντιπροσωπευτικό του συνόλου, ότι δηλαδή, με τις πιθανότητες του στατιστικού σφάλματος έχει τις ιδιότητες του συνόλου. Στην περίπτωση του προβλήματός μου, ποιο ήταν το “τυχαίο” δείγμα; Όποιος “τύχαινε” να έλθει στα εξωτερικά ιατρεία του νοσοκομείου μας; Μα στο νοσοκομείο έρχονταν όσοι δεν αισθάνονταν υγιείς, άρα δεν αντιπροσώπευαν το γενικό πληθυσμό. Να βγω στο πεζοδρόμιο και να μετράω την πίεση σε όποιο διαβάτη “τύχαινε” να περάσει και δεχόταν να τον μετρήσω; Μα εκείνοι με βαριά υπέρταση δεν κυκλοφορούν στο δρόμο· ή μένουν στο σπίτι τους ή πάνε στο νοσοκομείο· έπειτα δεν θέλουν όλοι να μετρηθεί η πίεσή τους από έναν άγνωστο. Τι θα πει τελικά τυχαίο δείγμα;

“Τυχαίο” σημαίνει επιλογή ενός αντιπροσωπευτικού δείγματος στη βάση αυστηρά προγραμματισμένων μαθηματικών κανόνων. Αντιπροσωπευτικό σημαίνει ότι έχει (περίπου) τις ίδιες ιδιότητες όπως το σύνολο από το οποίο λήφθηκε. Ο απλούστερος τρόπος για να ληφθεί ένα “τυχαίο” δείγμα του πληθυσμού είναι η κλήρωση. “Περίπου” σημαίνει ότι εμπεριέχει σφάλμα. Με την κλήρωση δεν εξαφανίζεται το σφάλμα. Όμως γνωρίζομε εκ των προτέρων πόσο μεγάλο είναι, αν και δεν ξέρομε ποιο είναι. Προπάντων δεν είναι προκατειλημμένο. Τι σημαίνουν όλα αυτά έξω από τους επιστήμονες;

Αν θέλω την τοποθέτηση του λαού για κάποια προβλήματα, κάνω μια δημοσκόπηση. Ρωτώ ένα “τυχαίο” δείγμα του πληθυσμού και έχω την απάντηση. Φυσικά, αυτό ΔΕΝ είναι τυχαίο δείγμα. Πώς επιλέχθηκαν τυχαία τα ερωτώμενα άτομα; Μπορεί να στηρίχθηκε η επιλογή στην τηλεφωνικό κατάλογο. Όμως έτσι ρωτώνται μόνον όσοι έχουν τηλέφωνο. Κι αν η δημοσκόπηση γίνεται στο δρόμο, ρωτώνται επιλεκτικά όσοι κυκλοφορούν συνηθέστερα, όχι όλοι. Άσε που έτσι επιλέγονται από το σύνολο μόνον εκείνοι που δεν φοβούνται για οποιοδήποτε λόγο να πουν τη γνώμη τους, που μπορεί να είναι κατάφορα αντίθετη από της άρχουσας κατάστασης. Ή να δέχονται να απαντήσουν ξερόλες περισσότεροι από τους φρόνιμους σιωπηλούς ανθρώπους. Η επιλογή πρέπει να γίνει υποχρεωτικά μεταξύ ΟΛΩΝ με μαθηματικά αδιάβλητο τρόπο που να εξασφαλίζει ίση συμμετοχή όλων.

Τι θα πει τυχαίο σφάλμα; Οι άνθρωποι σφάλλομε. Αν στο γενικό πληθυσμό των ενηλίκων ενός πληθυσμού υπάρχουν 1% τελείως αγράμματοι, σε ένα δείγμα 300 τυχαία επιλεγμένων (με κλήρωση) οι αγράμματοι θα είναι κατά μέσον όρο 3, πιο συγκεκριμένα, 0,2 ως 2,9 άτομα. Ούτε από την προκατειλημμένη επιλογή όμως θέλομε να απαλλαγούμε πλήρως. Θα θέλαμε να εκφέρουν γνώμη για το σύνολο του πληθυσμού μας ένα νήπιο ή ένας παππούς στο τροχήλατο κάθισμά του που δεν ξέρει αν σήμερα είναι Τετάρτη ή Σάββατο; Ή θα θέλαμε να είναι αγράμματος; ή άστεγος; ή δεν ξέρω τι άλλο; Για όλα αυτά πρέπει να πάρουμε εκ των προτέρων κάποιες αποφάσεις, εγκεκριμένες από το σύνολο του πληθυσμού, όχι απλώς από ένα τυχαίο δείγμα του. Για παράδειγμα, κάποιοι δεν θα ήθελαν αγράμματοι να μας εκπροσωπούν στη βουλή και να μετέχουν στην έγκριση νομοσχεδίων που υποβάλλει η κυβέρνηση ή και θα επέμεναν να είναι όλοι πτυχιούχοι ΑΕΙ. Πώς θα διαβάσουν για να κρίνουν τα νομοσχέδια; Πρακτικά όλοι γνωρίζουν ανάγνωση σήμερα, διότι υπάρχει υποχρεωτική πρωτοβάθμια παιδεία. Αλλά θα συμφωνούσατε να μην έχουν ερωτηθεί ο Καραϊσκάκης, ο Κολοκοτρώνης και οι υπόλοιποι ήρωες που τους οφείλομε την ελευθερία μας και ήταν τότε αγράμματοι; Μα υπάρχουν και οι τεκμηριωμένοι από τη δικαιοσύνη εγκληματίες. Να μετέχουν και αυτοί στη διαμόρφωση των νόμων που αφορούν το κράτος μας; Οι άστεγοι αλήτες; Ο J.Η.Dunant, καλά μορφωμένος από εύπορη οικογένεια, διατυμπάνισε σε όλο τον κόσμο την τραγωδία των τραυματιών στους πολέμους και ξόδεψε όλη την περιουσία του για την ίδρυση και λειτουργία του Ερυθρού Σταυρού. Πτωχευμένος πια κοιμόταν, άστεγος, στα παγκάκια. Θα τον αποκλείατε από ένα δείγμα πληθυσμού που παίρνει αποφάσεις για όλους;

Ένα εκλεγμένο δείγμα του πληθυσμού για να εκφράσει τη βούληση της κοινωνίας μήπως θα την αντιπροσώπευε καλύτερα από ένα τυχαία κληρωμένο δείγμα του; Η κλήρωση είναι βέβαια υποχρεωτική για όλους, ενώ στην εκλογή επιτρέπεται η αποχή. Αυτή οφείλεται άλλοτε σε φυσικούς λόγους (π.χ. απουσία, αναπηρία, μη ενημέρωση των εκλογικών καταλόγων κλπ) και άλλοτε σε συνειδητή αποδοκιμασία του συστήματος που μας άρχει. Αυτός ο κανόνας μειώνει ήδη σημαντικά την αντιπροσωπευτικότητα του εκλεγμένου δείγματος. Το εκλεγμένο δείγμα παρέχει τη δυνατότητα να εκλεγούν άριστοι, αλλά και χείριστοι, π.χ. βαρυποινίτες. Ο Μ.Γλέζος, βαρυποινίτης, καταδικασμένος σε θάνατο, εκλέχθηκε βουλευτής της ΕΔΑ. Κανένας νόμος δεν μπορούσε να του αφαιρέσει την ιδιότητά του αυτή, αφού ήταν παλλαϊκή απόφαση και η δημοψηφισματική απόφαση του λαού είναι αμετάκλητη. Με την κλήρωση όμως, οι βουλευτές έχουν ελάχιστες πιθανότητες να είναι άριστοι, αλλά οι χείριστοι μπορούν να αποκλεισθούν. Ο κληρωμένος βουλευτής δεν είναι εκλεγμένος από το λαό, έτσι που, αν είναι βαρυποινίτης, μπορεί να εξαιρεθεί. Το προκατειλημμένο σφάλμα της εκλογής των βουλευτών είναι υποχρεωτικό. Στην εκλογή βουλής δεν εκλέγει τους αντιπροσώπους του ο λαός, αλλά τα κόμματα. Ο λαός απλώς επιλέγει κάποιους από τους προεκλεγμένους από τα κόμματα. Και αυτό είναι όχι απλώς λανθασμένο, αλλά επικίνδυνο: “χει δ κα περ τν αρεσιν τν ρχόντων τ ξ αρετν αρετούς πικίνδυνον” (Αριστοτέλης). Ο εκλεγμένος βουλευτής είναι υποχρεωμένος να ενεργεί όπως του υπαγορεύει το κόμμα του, εναντίον των λοιπών κομμάτων, όχι όπως τον καθοδηγεί η συνείδησή του. Αλλιώς διαγράφεται από το κόμμα με όποιες συνέπειες αυτό συνεπάγεται. Είναι επίσης υποχρεωμένος να ενεργεί όπως απαιτούν οι ψηφοφόροι του, εναντίον των συμφερόντων του συνόλου, ιδιαίτερα εναντίον των συμφερόντων των συνυποψηφίων του από το ίδιο κόμμα, αλλιώς δεν σταυρώνεται. Είναι, τέλος, υποχρεωμένος να ενεργεί με το βλέμμα στραμμένο στον ορίζοντα μιας τετραετίας, ως τις επόμενες εκλογές. Έτσι δεν νοιάζεται αν π.χ. συνάπτει δάνεια που θα αποπληρωθούν από τα εγγόνια μας, αρκεί να ικανοποιηθούν οι τωρινοί ψηφοφόροι. Οι άριστα εκπαιδευμένοι είναι αναμφισβήτητα οι καταλληλότεροι για να μας λύνουν προβλήματα στον τομέα τους και μόνο σ΄ αυτούς πρέπει να απευθυνόμαστε. Έξω όμως από το πεδίο των γνώσεών τους είναι εξίσου αδαείς όπως και οι τυχόντες.

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΦΑΝΤΑΣΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 6 Μαΐου 2021

Ο ιός ξανάρχεται. Δηλαδή μάλλον δεν έφυγε ποτέ και νά τος που ξανασηκώνει κεφάλι. Ώσπου να ανακαλύψουμε φάρμακα και εμβόλια, όμως, άλλος θα παρουσιασθεί. Προσέξτε! Εδώ και πολλές δεκαετίες δεν έχει ανακαλυφθεί κανένα νέο αντιβιοτικό. Ίσως να φταίει που η χρηματοδότηση γίνεται για φάρμακα που παίρνουν οι πολύ περισσότεροι υγιείς μάλλον παρά οι άρρωστοι, για την πίεση, τη χοληστερόλη κλπ. Και φάρμακα για τον ξορκισμένο, με τα οποία τελικά μάλλον αναβάλλομε το τέλος, παρά τον ξεριζώνουμε. Κάθε χρόνο έχομε ένα καινούργιο ιό να μας αναστατώνει. Τα μέτρα για να τιθασεύσουμε την καλπάζουσα πορεία του ιού καταρρακώνουν την οικονομία και αλλοίμονο στις φτωχότερες τάξεις και τα φτωχότερα κράτη. Οι καλές κυβερνήσεις εφαρμόζουν ό,τι τους λένε οι σοφοί ειδήμονες και έτσι κάναμε εμείς και, για την ώρα, είχαμε κρούσματα και θανάτους όχι περισσότερα από άλλους στον κόσμο. Από το λοιμό πάμε να βρούμε μια ισορροπία, αλλά το τίμημα είναι ο λιμός που μας περιμένει, λόγω των μέτρων που πήραμε. Ήδη βγήκαμε στη ζητιανιά, πολύ περήφανοι που κάποια ψίχουλα, πολύτιμα, πήραμε. Όμως, με όλες τις ενδείξεις, η κατάσταση θα συνεχισθεί και θα γίνεται ολοένα δυσκολότερη. Μακάρι να βγω ψεύτης.

Γιατί τα λέω όλα αυτά; Για την αντιμετώπιση του κορωνοϊού κάνομε ό,τι επιστημονικά πρέπει. Απομόνωση, μάσκα, πλύσιμο χεριών, πυρετώδεις προσπάθειες για εμβολιασμούς και/ή φάρμακα. Αυτά λένε οι ειδικοί και, οι πολιτικοί τα εφαρμόζουν. Κάποιοι άλλοι όμως σκέφτονται περισσότερο την οικονομία και στο βωμό του κορωνο-Μολώχ θυσιάζουν ανθρώπινες ζωές. Μακροπρόθεσμα θα δούμε. Θα πεθάνουν περισσότεροι από λοιμό ή από λιμό;

Οι ηγέτες πρέπει να ζητούν τις γνώσεις των ειδημόνων. Αλλά δουλειά τους δεν είναι να κάνουν ό,τι οι ειδικοί λένε. Επιλέγουν με βάση τα δεδομένα που έχουν, κατά την κρίση τους και, κατά προτίμηση, σύμφωνα με τη βούληση όλου του λαού. Θα εξηγήσω. Τα δεδομένα του πολιτικού είναι συχνά ανεπαρκή ή ασαφή. Πρέπει όμως να αποφασίσει. Απουσία απόφασης στην κρίση σημαίνει κακή απόφαση. Μια από τις ασάφειες και συγχύσεις στην προκείμενη υπόθεση είναι τούτη: Εντάξει, η νόσος οφείλεται στο συγκεκριμένο ιό. Η επιδημία όμως δεν οφείλεται στον ιό, αλλά στη συνθήκες που ζούμε, στο συνωστισμό. Ο συνωστισμός είναι η γενεσιουργός αιτία όλων των επιδημιών. Στη ζούγκλα τα ζώα αρρωσταίνουν. Επιζωοτίες όμως δεν υπάρχουν στη ζούγκλα, αλλά μόνο στα ζώα που εκτρέφει ο άνθρωπος. Διότι μόνο σ΄ αυτά υπάρχει συνωστισμός. Όταν σε μια πόλη, όπως η Αθήνα, που στην ακμή της στην αρχαιότητα είχε 300000 κατοίκους και, όταν έγινε πρωτεύουσα του κράτους μας είχε κάπου 10000, έχει σήμερα στην ίδια έκταση πάνω από 4 εκατομμύρια, είναι προφανές ότι περιμένομε λοιμούς. Ήδη στην αρχαιότητα όταν αναγκάσθηκαν, λόγω πολιορκίας να συνωστισθούν οι 300000 κάτοικοι γύρω από την Ακρόπολη, παρουσιάσθηκε ο ιστορικός λοιμός του Θουκυδίδη.

Μια αιτία των περισσότερων δεινών της ανθρωπότητας σήμερα είναι ο υπερπληθυσμός. Μέσα σε ένα αιώνα ο πληθυσμός της γης υπερδιπλασιάσθηκε ξεπερνώντας τα 7 δισεκατομμύρια. Όλοι αυτοί, τρέφονται καλά, αλλά τα απόβλητά τους δηλητηριάζουν με ραγδαίο ρυθμό τον πλανήτη μας. Και, φυσικά ο υπερπληθυσμός οδηγεί σε συνωστισμό. Αιτία των πανδημιών όμως δεν είναι καθαυτός ο υπερπληθυσμός, αλλά ο συνωστισμός των ανθρώπων. Το πολιτικό μέτρο που θα μας σώσει από τη μάστιγα των πανδημιών είναι λοιπόν η ανακατανομή και αραίωση του πληθυσμού. Φανταστείτε να φύγει μεγάλο μέρος του κόσμου από την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και τις λοιπές μεγάλες πόλεις του τόπου μας και να πάνε να κατοικήσουν εκεί όπου έμεναν οι παππούδες τους, να εποικήσουν τις χιλιάδες τα σήμερα ακατοίκητα νησιά μας και εγκαταλειμμένα χωριά. Αυτό απαιτεί ανακατανομή του πλούτου στο χώρο, αλλά και στους ανθρώπους. Να διατεθούν κεφάλαια ώστε κάθε ερημιά, άδενδρη και άνυδρη να γίνει κέντρο παραγωγής ενέργειας, παράγοντάς την από τις ακατάλυτες πηγές που μας προσφέρει η Φύση, αιολική, ηλιακή, κυματική, και βιολογική ενέργεια με κάθε είδους θαλασσοκαλλιέργειες. Η τεχνολογία υπάρχει σήμερα για να αφαλατώνει το θαλασσινό νερό και για ταχεία θαλάσσια συγκοινωνία με μικρά σκάφη. Η χώρα μας είναι ευλογημένη και σ΄ αυτό, διαθέτοντας ακτογραμμές μακρότερες από κάθε άλλη με την ίδια επιφάνεια.

Η αραίωση του πληθυσμού σημαίνει πως αν, για οποιονδήποτε λόγο παρουσιασθεί ένα κρούσμα κάπου, μπορεί εύκολα να απομονωθεί, ώστε να μη διαρρεύσει η νόσος, ενώ θα σπεύσουν εκεί τα όποια ιατρικά σωστικά συνεργεία χρειάζονται, ώστε να μην αναστατωθεί ολόκληρο το κράτος και η οικονομία του. Χρειάστηκαν 200 χρόνια για να οδηγηθούμε στη σημερινή εξωφρενική κατάσταση. Πρέπει όμως, μέσα σε μια 10ετία ίσως, να αποκαταστήσουμε την παραδοσιακή κατάσταση. Φυσικά υπήρχαν και παλιά βαριές επιδημίες. Συνδέονταν όμως πάντοτε με συνωστισμό που υπήρχε π.χ. σε συνθήκες πολέμου και σε ανθυγιεινές συνθήκες, όπως στην παρουσία ελών, απουσία αποχεύτευσης και υγιεινής ύδρευσης κλπ, καθώς και στην απουσία συγκοινωνιακών μέσων που να επιτρέπουν την επέμβαση σωστικών ιατρικών συνεργείων.

Τέτοια ριζική αναστροφή της κατάστασης που διαμορφώθηκε σε πολλές γενιές θα απαιτήσει μέτρα πιεστικά από όποια κυβέρνηση αποφασίσει να τα εφαρμόσει. Πώς θα ξεκινήσει να μείνει κάποιος σε έναν έρημο τόπο χωρίς καμιά υποδομή; Έχω υποστηρίξει αλλού ότι η στρατιωτική θητεία πρέπει να αντικατασταθεί από μια εθνική θητεία για όλους, άνδρες και γυναίκες, υποχρεωτική όσο είναι και η στοιχειώδης παιδεία. Αυτή θα έχει σκοπό, γενικό μεν να ασκήσει τους νέους σε μια πειθαρχία με εθνικό και παγκόσμιο προσανατολισμό και αφετέρου να θέσει τον καθένα στη διάθεση του κράτους μας για οποιονδήποτε κίνδυνο, όπως ένας εχθρός, μια επιδημία, πυρόσβεση, ασφάλεια, δασοφύλαξη, κατασκευή αρδευτικών, αποχετευτικών έργων όπου χρειάζονται κλπ. Με τέτοιο προσωπικό θα αρχίσει η κατασκευή υποδομής. Μόλις υπάρξει υποδομή, θα είναι ένα ισχυρό κίνητρο για το ιδιωτικό κεφάλαιο να την αγοράσει και την κάνει κερδοφόρο ή, αν δεν υπάρξει τέτοια προθυμία, να την αναπτύξει το ίδιο το κράτος σε μια κρατική επιχείρηση, όπως είναι η ΔΕΗ, ο ΟΤΕ κλπ με κεφάλαια από τη φορολόγηση των πολιτών. Με ένα τέτοιο σωστό σχεδιασμό θα πεισθεί σχετικά εύκολα και η διεθνής κοινότητα να βοηθήσει είτε με επιδοτήσεις (θα είναι και γι΄ αυτήν συμφέρον να δημιουργηθούν ενεργοπαραγωγές μονάδες χωρίς εξάρτηση από το πετρέλαιο) είτε και με το αζημίωτο, με δανεισμό, με ευνοϊκούς πάντως όρους. Τέτοια πιεστικά μέτρα απαιτούν καλύτερα μια εξουσία που να μη στηρίζεται σε κόμματα, που σκοπός τους είναι πώς να παραμένουν στην εξουσία, αλλά στη συναίνεση όλου του λαού (δημοκρατία).

ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 5 Μαΐου 2021

Μισοχαμένες στο ημίφως της λησμοσύνης οι μνήμες. Θυμάμαι μόνο πολύ γέλιο, ανάμεικτο όμως με διάχυτη αγωνία. Όλη η ευρεία οικογένεια μαζεμένη στο τραπέζι. Ένας χωρικός είχε έλθει και έσφαξε το αρνάκι. Δε θυμάμαι από τη σκηνή παρά μόνο πως έκανε το σταυρό του και είπε “Εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος”. Πολύ αργότερα κατάλαβα πως αυτή η διαδικασία ήταν θυσία στο όνομα του Θεού και όχι σφαγή. Ιερή θυσία, διότι το Πασχαλινό τραπέζι είναι ανοικτό σε καθέναν που θα τύχει να περνά. Στο όνομα του Κυρίου. Σήμερα τρώμε το αρνί σφαγμένο σε άγνωστο τόπο από άγνωστους ανθρώπους, με άγνωστους μηχανισμούς. Στο τραπέζι διασκέδαζαν όλοι και εγώ, θυμάμαι, γελούσα. Χωρίς να ξέρω γιατί. Απλώς επειδή γελούσαν όλοι. Οι δυο κοπέλες, η Ειρήνη και η Κατίνα, πηγαινοέρχονταν ανάμεσα στην κουζίνα και την τραπεζαρία. Μαζί με τα γέλια υπήρχε, όπως έλεγα, και η διάχυτη αγωνία. Στη συζήτηση συμμετείχαν και τα δύο μου μεγάλα ξαδέρφια. Ο Στάθης θαύμαζε τους Γερμανούς. Ο Νικηφόρος ξεσπάθωνε γεμάτος ενθουσιασμό με τους Άγγλους. Οι μεγάλοι, ο παππούς, ο μπαμπάς και ο θείος, κρατούσαν τη σπάλα του αρνιού και προσπαθούσαν να διαβάσουν πάνω της ποιος θα νικήσει. Κάποια στιγμή, θυμάμαι, ο μπαμπάς πήγε στην κουζίνα με ένα χαρτί και ένα μολύβι. Ζήτησε από την Ειρήνη να γράψει το όνομά της. Το έγραψε εκείνη με τα κολυβογράμματα που ήξερε. Και ο μπαμπάς γύρισε στην τραπεζαρία ανεμίζοντας σαν τρόπαιο το χαρτί και φωνάζοντας: “Η υπογραφή της Ειρήνης!”. Ναι, το θυμάμαι το γέλιο που ακολούθησε. Πρέπει να ήμουν 3 1/2 ετών. Δεν μπορούσα να έχω την παραμικρή ιδέα για το τι θα ακολουθούσε.

Έβλεπα στη συνέχεια με μεγάλη υπερηφάνεια το μπαμπά να προβάρει τη μεγάλη στολή του. Εκεί, κατά τον Αύγουστο πρέπει να ήταν, κλήθηκε για να “εκπαιδευθεί στα νέα όπλα” ή κάτι τέτοιο. Έφυγε μια βραδιά. Από τις αφηγήσεις των μεγάλων, εγώ δεν το θυμάμαι, έκλαιγα, λέει, και έτρεχα ξωπίσω του φωνάζοντας: “Αφήστε με να βλέπω το μπαμπά μου που πηγαίνει στον πόλεμο!”. Πόλεμο εμείς δεν είχαμε ακόμη. Ήρθε όμως αυτός και τον συνάντησε πρώτος ο πατέρας μου που υπηρετούσε στην Πάτρα. Αυτήν πρωτοβομβάρδισαν τα Ιταλικά αεροπλάνα. Εκείνος έφυγε γραμμή για το μέτωπο επικεφαλής μοίρας τραυματιοφορέων. Εμείς, στη Σύρο είχαμε πλήρη άγνοια. “Μην ανησυχείτε”, μας έλεγαν. “Αν υπήρχε κακό νέο, θα το είχατε μάθει”. Ωραία παρηγοριά! Βρέθηκε, μας διηγούνταν αργότερα, λίγα μέτρα μακριά από τους εχθρούς. Επέστρεψε πάντως ζωντανός, μετά την κατάρρευση, ο ίδιος όμως σε κατάσταση συντριβής. Του πήρε καιρό για να συνέλθει.

Στο μεταξύ, τα ξαδέρφια μου βρήκαν πλοίο και έφυγαν για την πατρίδα τους, τη Νάξο. Καμιά είδηση από αυτούς. Στη Σύρο πέθαινε ο πληθυσμός από το λιμό. Η παραγωγή του νησιού ασήμαντη. Οι πολλοί ζούσαν από τη ναυτιλία, εργάτες σε εργοστάσια και υπάλληλοι του δημοσίου. Όλα είχαν σταματήσει. Ακόμη και το στοιχειώδες ψάρεμα. Πάνω στο νησί τεράστιος αριθμός Ιταλών στρατιωτών (γύρω στις 2000 νομίζω) έπαιρναν την ελάχιστη παραγωγή. Ο W. Churchill  είχε εφαρμόσει εμπάργκο για να πιέζει τους εχθρούς, αλλά αυτό πίεζε μόνο τους ντόπιους, καθώς η ελάχιστη παραγωγή πήγαινε στο στρατό και όχι στους πολίτες. Κανένας δεν ξέρει πόσοι ακριβώς πέθαναν. Οι υπολογισμοί κυμαίνονται από το 1/4 ως το 1/8 του πληθυσμού. Ο Στάθης στη Νάξο μπάρκαρε με λίγους ακόμη με μια βάρκα να πάει στην Ντενούσα από όπου θα έφευγαν με Βρετανικό υποβρύχιο να καταταχθούν στον αντιστασιακό στρατό. Ποτέ δεν έφθασαν στη Ντενούσα. Κάποια από τα ξύλα της βάρκας τους βρέθηκαν να έχουν εξοκείλει κάπου σε μια ακρογιαλιά. Ο Νικηφόρος επιβίωσε. Πολλά χρόνια αργότερα, φωτεινό αστέρι στο νομικό κόσμο, υπερασπίστηκε μέσα στο δικαστήριο τη δημοκρατία, όταν αυτή βρισκόταν σε άμεσο κίνδυνο. Το πτώμα του βρέθηκε σε άλλη ακρογιαλιά, της Ρόδου.

Θυμάμαι πολλές ευτυχισμένες στιγμές με άλλα Πάσχα. Το Πάσχα, καθώς είναι ταυτισμένο με τρεις φυσικές ημερομηνίες, τη σεληνιακή μέρα της Πανσελήνου, την ηλιακή μέρα της εαρινής ισημερίας, και την εβδομαδιαία μέρα του Κυρίου, είναι το μέγα σύμβολο της διαχρονικής ενότητας των ανθρώπων και της αναγέννησης, που αρχίζει με το τέλος του χειμώνα. Είναι η μέρα της ελπίδας. Ως και ο θάνατος νικήθηκε με το θάνατο του Κυρίου μας, Θεού, Ανθρώπου, που αναστήθηκε εκ νεκρών, θανάτῳ θάνατον πατήσας. Και μας δίδαξε την Αγάπη και την Ειρήνη για όλους τους ανθρώπους. Έχουν περάσει 2 χιλιετίες από τότε και η προσδοκώμενη ειρήνη δεν έχει έλθει επί γης. Γιατί;

“Για να γυρίσει ο ήλιος θέλει δουλειά πολλή. Θέλει νεκροί χιλιάδες νάναι στους τροχούς, θέλει κι οι ζωντανοί να δίνουν το αίμα τους…”, λέει ο ποιητής και τραγουδά ο τροβαδούρος. Γίνεται; Αν έχουμε πίστη, ναι, γίνεται. Μόνο που θέλει όλα όσα ζητά ο Ελύτης. Στο μεταξύ εμείς κλεισμένοι από την πανδημία, φοβισμένοι από τους γείτονες, εξαρτημένοι από τους ξένους, από τους οποίους προσδοκούμε βοήθεια και για τον κορωνοϊό και για τους επίβουλους διπλανούς μας, έχομε βαθιά μέσα μας την αγωνία. Ούτε να συναθροισθούμε και να γελάσουμε όλοι μαζί δεν μας επιτρέπεται. Και όμως ο Κύριος, που θυσιάστηκε για μας, μας δίδαξε ότι η βασιλεία των ουρανών δεν είναι για τους πλούσιους, ότι πρέπει να δίνουμε βοήθειασε καθέναν που έχει ανάγκη, πως πρέπει να αγαπάμε το Θεό και τον πλησίον μας όπως τον εαυτό μας, ακόμη περισσότερο και από τους οικείους μας, πως “καθεῖλε δυνάστας ἀπὸ θρόνων καὶ ὕψωσε ταπεινούς, πεινῶντας ἐνέπλησεν ἀγαθῶν,…καὶ πλουτοῦντας ἐξαπέστειλε κενούς“.  Κι όμως εμείς επιμένομε να κυνηγάμε τον πλούτο, το θησαυρισμό, που, αδρανής, φθείρεται σε σεντούκια, έρμαιο στην όρεξη κλεπτών, ιδιωτών ή και κρατικών. Ναι, θέλει δουλειά πολλή. Αλλά όχι για να θησαυρίζουμε, αλλά για να μεριμνούμε για κάθε άνθρωπο πάνω στη γη. Και το σύνολο όλων αυτών των άλλων είναι που θα μεριμνά για τις προσωπικές ανάγκες του καθενός μας. Όταν δεν θα το περιμένουμε.

Το Πάσχα όμως είναι εδώ. Για μας. Ας το γιορτάσουμε. “Αὕτη ἡ ἡμέρα, ἣν ἐποίησεν ὁ Κύριος, ἀγαλλιασώμεθα, καὶ εὐφρανθῶμεν ἐν αὐτῇ. Πάσχα τὸ τερπνόν, Πάσχα Κυρίου, Πάσχα, Πάσχα πανσεβάσμιον ἡμῖν ἀνέτειλε, Πάσχα, ἐν χαρᾷ ἀλλήλους περιπτυξώμεθα, ὦ Πάσχα λύτρον λύπης· καὶ γὰρ ἐκ τάφου σήμερον ὥσπερ ἐκ παστοῦ, ἐκλάμψας Χριστός, τὰ Γύναια χαρᾶς ἔπλησε λέγων· Κηρύξατε Ἀποστόλοις”. “Ἀναστάσεως ἡμέρα, εὐφρανθῶμεν λαοί. Χριστός ανέστη”.

ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα. 1 Μαΐου 2021

Είχα δύο γονείς που κι αυτοί είχαν δύο γονείς. Είχα δηλαδή τέσσερις παππουδογιαγιάδες. Επομένως οι προ-προπάτορες ήταν οκτώ, πριν από 10 γενιές 1024, πριν από 20 γενιές οι πρόγονοί μου ήταν περί τους 1 εκατομμύριο και πριν από 30 γενιές, λιγότερο από 1000 χρόνια, οι πρόγονοι, μονάχα οι δικοί μου, ήταν περί το 1 δισεκατομμύριο. Σκεφτείτε τώρα πόσοι ήταν πριν από μια χιλιετία οι πρόγονοι των 7 δισεκατομμυρίων ανθρώπων που ζουν σήμερα πάνω στη γη.  Καλά, είχε τόσους κατοίκους ο πλανήτης μας στο παρελθόν; Η μυθολογία ισχυρίζεται, αντίθετα, ότι οι άνθρωποι που ζούμε σήμερα προερχόμαστε από ένα μόνο ζευγάρι, τον Αδάμ και την Εύα κατά την Ιουδαϊκή παράδοση. Στην πραγματικότητα αυξάνεται ο πληθυσμός της γης. Καλά, ο αρχικός μαθηματικός συλλογισμός μοιάζει άψογος. Εκτός αν έχει προκαταβολικά κάποιο θεμελιώδες σφάλμα. Και αυτό είναι τούτο. Ναι, καθένας μας έχει δύο γονείς και, επομένως, 4 παππουδογιαγιάδες. Όμως, αυτό ισχύει, μόνον αν αποκλείεται η αιμομιξία μεταξύ αδελφών. Θεωρητικά, αν οι γονείς μου ήταν αδέλφια, οι προγεννήτορές μου θα ήταν 2, όπως οι γονείς μου, όχι 4. Έστω, όμως κι αν ισχύει η απαγόρευση της αιμομιξίας μεταξύ αδελφών, οπωσδήποτε δεν ισχύει μεταξύ δεύτερων και, πολύ περισσότερο, τρίτων, και βάλε, εξαδέλφων. Έτσι ο αριθμός των προγόνων μου δεν διπλασιάζεται σε κάθε προηγούμενη γενιά.

Τέτοιου είδους αριθμητικοί συλλογισμοί δεν βγάζουν πουθενά για να προβλεφθεί το μέλλον. Ο κόσμος δεν εξελίσσεται μόνο σειριακά, αλλά και παράλληλα με διακλαδώσεις και αναστομώσεις. Κι αυτή είναι η μεγάλη δύναμη της Φύσης. Ευτυχώς! Διότι, αν αφεθεί ο Άνθρωπος να κυριαρχήσει απόλυτα στη Φύση, δεν βλέπω πολύ λαμπρό το μέλλον.

Η άμεσες αυτοκαταστροφικες ικανότητές μας είναι βέβαια η πυρηνική απειλή και η ρύπανση του περιβάλλοντος. Τρίτη οι πανδημίες. Τέταρτη, καθαρά ανθρωπογενής, είναι η δεσποτική τεχνολογία. Πίσω από όλα αυτά βρίσκεται ο υπερπληθυσμός. Με όλα αυτά, πώς μπορούμε να επιβιώσουμε; Κάποιος πρέπει να επιβληθεί πάνω στον Άνθρωπο. Υπάρχει;

Πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει“, διαπιστώνει προφητικά ο Σοφοκλής στην Αντιγόνη. Από τη στιγμή που δημιουργήθηκε το είδος homo sapiens προσπαθεί να κυριαρχήσει πάνω στη Γη, και, παραπέρα, πάνω στη Φύση, σε άλλους πλανήτες. Καλά τα κατάφερε! Τόσο πολύ κυριάρχησε, που έχει αρχίσει να την καταστρέφει. Ξεχνώντας πως η Φύση ζούσε πριν εμφανισθεί το δίποδο, έλλογο, ον και θα επιβιώσει, αν αυτό αφανισθεί, αλλά αυτό δεν μπορεί να επιζήσει χωρίς τη Φύση. Τα λογικά ενδεχόμενα είναι, με βάση τα παραπάνω, ο αφανισμός του ανθρώπου και της Φύσης από την πυρηνική απειλή ή την περιβαλλοντική ρύπανση, ο αφανισμός του ανθρώπου από πανδημίες (όχι πολύ πιθανός) και η υποταγή του στο παιδί του, την τεχνολογία. Ο συνδυασμός τεχνητής νοημοσύνης με ρομποτική μοιάζει, με τα σημερινά δεδομένα, αήττητος. Η κυριαρχία του ανθρώπου πάνω της, που μοιάζει απλή, π.χ. βγάζοντας την πρίζα, δεν ισχύει. Ο συνδυασμός τεχνητής νοημοσύνης με κίνηση μπορεί να αντιλαμβάνεται την ένδεια ενέργειας και να την αναζητεί μόνος του και επιπλέον να αυτοπολλαπλασιάζεται, με τεχνητά όντα που κατασκευάζουν αντίγραφά τους. Και μάλιστα εξελισσόμενα!

Η ελπίδα τελειώνει τελευταία. Αν το “δεινότερο” πλάσμα στη γη είναι ο άνθρωπος, τότε αυτός πρέπει να κυριαρχήσει πάνω στον άνθρωπο. Κι αυτό σημαίνει εγκατάσταση πάνω στη γη ενός ολοκληρωτικού συστήματος. Ένα ολοκληρωτικό σύστημα που στηρίζεται σε ένα άνθρωπο (μοναρχία) ή σε λίγους εκλεκτούς (ολιγαρχία) οδηγεί αναπόδραστα στην κακή, (Αριστοτέλης), μορφή του, της εξυπηρέτησης των αρχόντων μάλλον παρά των πολιτών. Μόνο αν ο ολοκληρωτισμός εφαρμόζεται με τη βούληση της πανανθρώπινης κοινωνίας, μπορεί να συγκρατήσει τις αυτοκτονικές ενέργειες της ανθρωπότητας. Τέτοιο σύστημα είναι μόνον η δημοκρατία. Και θυμίζω για πολλοστή φορά, ότι δημοκρατία σημαίνει κλήρωση των αρχόντων, εκείνων που λαβαίνουν αποφάσεις με μόνα εφόδια την εντιμότητα και τον κοινό νου, στη βάση των γνώσεων που τους παρέχουν οι εκλεγμένοι από αυτόν επαΐοντες. “Λέγω  δ΄  οἷον  δοκεῖ  δημοκρατικὸν  μὲν  εἶναι  τὸ  κληρωτὰς  εἶναι  τὰς  ἀρχὰς, τὸ  δ΄  αἱρετὰς  ὀλιγαρχικὸν” (Αριστοτέλης)

Σήμερα, το οργανωμένο ολιγαρχικό σύστημα που επικρατεί στον πλανήτη μας είναι ισχυρότερο από κάθε άλλη περίοδο στην ιστορία. Έχει συγκεντρώσει όλες τις νοητά δυνατές εξουσίες. Έχει συγκεντρώσει σε ελάχιστα χέρια τον πλούτο της γης. Ελέγχει τους στρατούς που συντηρεί, για να επικρατεί κάθε ολιγαρχία, εθνική, θρησκευτική, ταξική, κρατική ή οποιαδήποτε άλλη πάνω σε αντίπαλες ολιγαρχίες. Όλες μαζί όμως με λυκοφιλίες εμποδίζουν την επικράτηση της δημοκρατίας.

Ακόμα και το πιο αυταρχικό καθεστώς τελικά καταρρέει. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει απογοητεύσει, καθώς ελάχιστα έχει ικανοποιήσει τις προσδοκίες που δημιούργησε. Η Αμερική, ιδίως μετά τον προηγούμενο Πρόεδρό της, έχει διχασθεί επικίνδυνα. Ο γείτονάς μας ονειρεύεται την παλιά αυτοκρατορία του, αλλά οι αυτοκρατορίες ήταν αναγκαστικά πολυεθνικές, αυτός όμως θέλει μια μονοεθνική αυτοκρατορία. Η Κίνα προχωρεί ακάθεκτα να αμφισβητήσει την πρώτη θέση, ιδίως στην παγκόσμια οικονομία, με κίνδυνο την παγίδα του Θουκυδίδη (όταν μια ισχυρή κυρίαρχη δύναμη αντιλαμβάνεται την άνοδο μιας άλλης που απειλεί να την επισκιάσει, μοιραία οδηγείται σε σύγκρουση μαζί της). Η Ρωσία εξακολουθεί να είναι μια τεράστια στρατιωτική δύναμη, αλλά αντιμετωπίζει το ίδιο πρόβλημα με την Κίνα. Γενικά, ο κατεστημένος κόσμος έχει αρχίσει να κλονίζεται. Αυτό είναι πολύ επικίνδυνο. Η κατάρρευση ενός συστήματος είναι συνήθως (όχι πάντα, ευτυχώς) πολυαιματηρά βίαιη. Επιπλέον, δεν υπάρχει καμιά εγγύηση ότι το διάδοχο σχήμα δεν θα είναι χειρότερο, πιο ολοκληρωτικό, με λιγότερες δημοκρατικές διαφυγές. Οι μαθηματικές λύσεις, σαν τον υπολογισμό του αριθμού των προγόνων, είναι αλάνθαστες μόνο στο νοητό κόσμο. Στον πραγματικό συναντούν συστηματικά σφάλματα. Λοιπόν;

Αναφέρθηκε ήδη ότι στην Αμερική φαίνεται να πνέει νέος άνεμος με το νέο Πρόεδρο. Όχι πάντοτε αυτός που θα θέλαμε, πάντως καλύτερος από τον προηγούμενό του. Το όραμά του νταή γείτονα έχει αρχίσει να γίνεται αντιληπτό και ολοένα απομονώνεται από όλους τους υποστηρικτές του. Το καλό νέο που ακούστηκε τελευταία προέρχεται από τη Γερμανία, ισχυρή οικονομική δύναμη και αιτία δύο παγκόσμιων αιματοκυλισμάτων. Το κόμμα των πρασίνων έκανε ένα ανοδικό άλμα στην τελευταία δημοσκόπηση.

Μετά τη Γαλλική επανάσταση προέκυψαν αφενός τα κράτη έθνη και αφετέρου οι δύο μεγάλες παρατάξεις, των καπιταλιστών (δεξιά) και των προλεταρίων (αριστερά). Αμφότερες διεκδικούν με κάθε μέσο, και με τη βία, την εξουσία. Τα τελευταία χρόνια έχει προκύψει το κίνημα των οικολόγων, το μόνο που αντιτίθεται στη βία και σέβεται τη Φύση. Οικολόγοι είναι οι Πράσινοι. Οδηγούμαστε προς τα κει; Το μέλλον θα δείξει.

ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 29 Απριλίου 2021

            “Κατηγορούμενε, άρχισες να δέρνεις τη γυναίκα σου πριν ή μετά το γάμο σας;” Ό,τι κι αν απαντήσει ο κατηγορούμενος, πριν ή μετά, ομολογεί ότι την έδερνε. Ο θανατοποινίτης ερωτάται: “Προτιμάς απαγχονισμό ή στραγγαλισμό;” Ό,τι κι αν απαντήσει ο θανατοποινίτης μοιάζει σα να συναινεί ελεύθερα στην εκτέλεσή του – ρωτήθηκε!

Στο νοητό κόσμο το Α είναι Α και δεν είναι μη-Α. Στοιχειώδης νόμος της τυπικής λογικής, στηριγμένης κατά κύριο λόγο στον Αριστοτέλη και στον Πλάτωνα. Στον αισθητό κόσμο, όμως, ισχύει η διαλεκτική λογική στηριγμένη στον Ηράκλειτο, που παρατηρούσε πως “Οὐκ ἄν δίς τὸν αὐτὸν ποταμὸν μβαίης“. Σ΄ αυτήν, στον αισθητό κόσμο που ζούμε, δεν ισχύει η απόλυτη αντίθεση, αφού τίποτε δεν είναι δυο φορές ο εαυτός του. Και αυτό πρέπει να το λάβουμε σοβαρά υπόψη μας, για να μην πέφτουμε σε παγίδες όπως της προηγούμενης παραγράφου.

Θα αναφερθώ σε κάποια παραδείγματα. Η αντίθεση μεταξύ ανατολικής και δυτικής εκκλησίας υπήρχε εξαρχής, από τότε που η πρωτεύουσα του Ρωμαϊκού κράτους μεταφέρθηκε από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη, το Βυζάντιο, που αργότερα ονομάσθηκε Κωνσταντινούπολη. Υπέβοσκε και από παλιά, στον ανταγωνισμό μεταξύ Ελληνικού και Ρωμαϊκού πολιτισμού. Βαθμιαία η αντιπαράθεση βάθαινε, επιστρατεύτηκαν ως και πλαστογραφίες, για να φθάσει στο σχίσμα το 1054. Για μας, τους “καλούς” ορθοδόξους, οι καθολικοί ήταν “κακοί”, ενώ για εκείνους ίσχυε το αντίθετο. Ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος μου, σύμφωνα με την τυπική λογική. Οι κακές όψεις του καθολικισμού δεν άργησαν να αναδειχθούν στους πιστούς του και δημιουργήθηκαν τα μεταρρυθμιστικά σχήματα των διαμαρτυρομένων, Λουθηρανών, Καλβινιστών και λοιπών. Αυτοί είδαν, τα “κακά” στοιχεία του καθολικισμού, όπως τα έβλεπαν και οι ορθόδοξοι. Όμως αυτό δεν σήμανε πως ταυτίστηκαν με την ορθοδοξία. Οι διαφορές τους από την ορθοδοξία είναι εξίσου χαώδεις όσο και του καθολικισμού.

Η λεγόμενη φιλελεύθερη (ή αστική) δημοκρατία έχει επιτύχει πολλά, αλλά και έχει αθροίσει σωρεία δεινών στην ανθρωπότητα, καθώς προάγει την ανισότητα. Και, φυσικά, μεταξύ ανίσων δεν είναι δυνατό να υπάρχει ελευθερία. Στον αντίποδά της βρίσκεται ο κομμουνισμός. Αυτός επιδίωξε την ισότητα, αλλά, για να την πετύχει, χρειάστηκε να μεταχειρισθεί τέτοια μέσα που πάει πάλι περίπατο η ελευθερία. Και χωρίς ελευθερία, ούτε ισότητα μπορεί να υπάρχει, αφού, όπως λέει ο Orwell, “όλοι είναι ίσοι, αλλά κάποιοι είναι πιο ίσοι από τους άλλους”. Διάβαζα προ καιρού ότι ένα ολοένα μεγαλύτερο ποσοστό των πολιτών στην Ευρώπη έχει αρχίσει να βλέπει πως η “δημοκρατία” δεν είναι καλό πολίτευμα. Επομένως; Το αντίθετο της δημοκρατίας, όπως μας έδειξε η Γαλλική Επανάσταση, είναι η μοναρχία. Να επιστρέψουμε στη μοναρχία;

Στα παραπάνω πολιτικά παραδείγματα η αντίθεση σε ένα σχήμα δεν σημαίνει αναίρεση του σχήματος. Ισχύει η διαλεκτική λογική. Κι αυτό διότι οι έννοιες δεν είναι αιώνιες, σαφείς, στεγανές, ακίνητες. Και πάνω σ΄ αυτή τη βάση στηρίζονται οι συγχύσεις. Ο Αριστοτέλης χώρισε τα πολιτεύματα σε τρεις σαφείς κατηγορίες, μοναρχία, ολιγαρχία, δημοκρατία, ανάλογα με τον αριθμό των μετεχόντων στην εξουσία. Καθώς οι αριθμοί είναι νοητές οντότητες, ο χωρισμός είναι καθαρός, σαφής, δεν αφήνει αμφιβολίες. Από τη μελέτη όμως 158 πολιτευμάτων είδε τα προβλήματα και τις ασάφειες. Αν η δημοκρατία ήταν το αντίθετο της βασιλείας, τότε η αποτυχία της θα σήμαινε επιστροφή στη μοναρχία. Όμως, εκτός από τη μοναρχία, υπάρχει και η ολιγαρχία, που επίσης αντιτίθεται στη βασιλεία. Και η Γαλλική Επανάσταση δεν έφερε δημοκρατία, αλλά ολιγαρχία, που την ονόμασε ρεπούμπλικα (République française). Η ρεπούμπλικα όμως, καταγόμενη από τη Ρωμαϊκή Res Publica ήταν ολιγαρχία, όχι δημοκρατία, διότι οι άρχοντες ήταν προεπιλεγμένοι, όχι όλος ο λαός, που επέλεγε μεταξύ προεπιλεγμένων. Στη δημοκρατία όλοι μετέχουν στην εξουσία με κλήρωση. Και να τώρα πώς ξεχωρίζουν οι αντιθέσεις. Η φιλελεύθερη “δημοκρατία” είναι στην πραγματικότητα η ολιγαρχία των πλουσίων, των εργοδοτών, ενώ η σοσιαλιστική “δημοκρατία”, αλλιώς κομμουνισμός, είναι η ολιγαρχία των εργαζομένων. Και οι δύο ολιγαρχίες συγκρουόμενες μεταξύ τους, αλλά και οι δύο αντίθετες με τη δημοκρατία. Κι εμείς, όταν πηγαίνουμε να ρίξουμε την ψήφο μας στην κάλπη, δεν ερωτώμαστε ποιον θέλομε να μας εκπροσωπεί, αλλά ποιον από εκείνους που βρίσκονται στη λίστα των κομμάτων προτιμάμε. Στη δημοκρατία δεν τίθεται τέτοιο ερώτημα. Οι πολίτες δεν ερωτώνται ποιον θέλουν να τους εκπροσωπεί, οι ίδιοι αυτοπροσώπως, εκπεριτροπής, λένε τι επιθυμούν. Και όποτε χρειάζεται εκπροσώπηση, όπως στη βουλή, αυτή γίνεται με κλήρωση μεταξύ όλων και περιορισμένη θητεία. Έτσι, όλοι ανεξαιρέτως σε κάποια φάση της ζωής τους, γίνονται άρχοντες, έχουν εξουσία. Αυτό μοιάζει σωστό. Αντισταθμίζει για τον καθένα το γεγονός ότι όλοι ανεξαιρέτως, για κάποιο διάστημα, εκτελούν υποχρεωτική εργασία υπακούοντας ασυζητητί στον ιεραρχικά ανώτερό τους. Κι αυτό γίνεται στη διάρκεια της υποχρεωτικής εθνικής θητείας τους. 

Ωραία, μου φαίνεται, ακούονται τα παραπάνω. Δε μιλώ για τις θέσεις εξουσίας που απαιτούν ειδικές γνώσεις, όπως δικανικές για την αστική και τη διοικητική δικαιοσύνη ή διοικητικές, ηγετικές ικανότητες, όπως για την κυβέρνηση. Πώς όμως θα μπορούσε να λειτουργεί μια βουλή με κληρωμένους βουλευτές, που δεν ανήκουν δηλαδή σε κόμματα; Φαντάζομαι την κυβέρνηση να παρουσιάζει ένα νομοσχέδιο. Οι βουλευτές θα απαντήσουν ναι ή όχι, αν είναι σύμφωνο με τις επιθυμίες και τις ανάγκες τους, αφού ακούσουν τα υπέρ και τα κατά από τους κυβερνητικούς και αντιπολιτευτικούς αντιπροσώπους. Αν η απάντηση της βουλής είναι αρνητική, το πρόβλημα που λύνει το νομοσχέδιο μένει άλυτο, εξακολουθεί να ισχύει ο ήδη υπάρχων νόμος. Στην πραγματικότητα, ο βουλευτής ψηφίζει για το δίλημμα: ο παρουσιαζόμενος νέος νόμος ή ο υπάρχων; Τα διλήμματα μπορεί να είναι ποικίλα. Π.χ., θέλετε να είναι ελεύθερες οι συγκεντρώσεις για διασκέδαση, διαμαρτυρία ή άλλους λόγους; Τότε όμως θα ανεχθείτε, χωρίς διαμαρτυρίες, να πλημμυρίζουν και να μην επαρκούν οι ΜΕΘ, διότι οι συγκεντρώσεις είναι που γεννούν το πλήθος των μολύνσεων του κορωνοϊού. Ναι, αλλά το πρόβλημα είναι πολυσύνθετο και έχει ποικίλες λύσεις. Δεν αποκλείεται λοιπόν να παρουσιάσουν και τα δικά τους νομοσχέδια οι αντιπολιτεύσεις, που συνήθως είναι πολλές. Αν κανένα από τα προτεινόμενα νομοσχέδια δεν ικανοποιεί την πλειοψηφία, ή θα πρέπει να κατατεθούν άλλα (πολύ χρονοβόρα διαδικασία) ή ξαναψηφίζουν οι βουλευτές μεταξύ των δύο επικρατεστέρων. Τώρα, κανένας δεν ξέρει αν θα είναι η πιο επιθυμητή λύση, πάντως θα είναι η περισσότερο ανεκτή από όλους, που έτσι θα δεχθούν και την όποια καταστολή απαιτεί η εφαρμογή κάθε νόμου. Προσέχετε τα (ψευδο)διλήμματα. Είναι παγίδες για υποκλοπή της συναίνεσής σας.

ΕΝΟΡΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας. dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 27 Απριλίου 2021

Βίος ἀνεόρταστος, μακρὰ ὁδὸς ἀπανδόκευτος“, έλεγε ο Δημόκριτος, παρομοιάζοντας τη ζωή με μακρά πορεία χωρίς πανδοχείο να ξεκουραστείς. Η ανάπαυλα είναι απαραίτητη, δεν είναι τεμπελιά. Ο Μωυσής έγινε σαφέστερος: “Ἓξ  ἡμέρας  ἐργᾷ  καὶ ποιήσεις  πάντα  τὰ  ἒργα  σου  τῇ  δὲ  ἡμέρᾳ  τῇ  ἑβδόμῃ, Σάββατα  Κυρίῳ  τῷ  Θεῷ  σου“. Όχι μόνο όποτε θέλεις, αλλά και υποχρεωτικά, περιοδικά, κάθε έβδομη μέρα αναπαύεσαι. Επιπλέον, αυτή την έβδομη μέρα την αφιερώνεις στον Κύριο, το Θεό σου. Κι επειδή, κατά τον Ιωάννη, κανένας δεν έχει δει ποτέ το Θεό (“Θεόν  οὐδεὶς  ἑώρακε  πώποτε“), αφιέρωση στο Θεό σημαίνει συλλογική αφιέρωση στην Κοινωνία, που την κυβερνά ο Θεός.

Οι αρχαίες αβασίλευτες πολιτείες, είτε με δημοκρατία είτε με ολιγαρχία ζούσαν, υπέκυψαν στην υπεροπλία (μακρότερα δόρατα) και στις στρατηγικές μεγαλοφυΐες του Φιλίππου και του Αλεξάνδρου. Η κατακερματισμένη αυτοκρατορία τους υπέκυψε στη Ρωμαϊκή πολεμική ανωτερότητα. Με την πάροδο των αιώνων, η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία μεταλλάχθηκε σε Ελληνική και μετέπειτα σε Οθωμανική. Όλο αυτό το διάστημα, εκτός από τη γλώσσα, έμεινε τίποτε άλλο Ελληνικό;

Οι πρωτόγονοι ηγέτες ήταν δύο ειδών. Ο ένας ήταν αρχηγός της βίας, για το κυνήγι, τη λεηλασία άλλων κοινωνιών και την υπεράσπιση της δικής του. Εξελίχθηκε σε βασιλιά, με κύριο καθήκον του να είναι αρχηγός του στρατού. Ο άλλος ήταν υπεύθυνος για τη συνοχή της κοινωνίας. Η διατήρησή της απαιτούσε φύλαξη του κεφαλαίου της για να αναπαράγεται και αυτή χρειαζόταν περιορισμούς διατροφικούς (νηστεία στην περίοδο της αναπαραγωγής) και γενετήσιους (απαγόρευση αιμομιξίας, επιβολή μονογαμίας στις γυναίκες) για να μη σκορπίσει μετά το θάνατο του ιδιοκτήτη της, μεταβιβαζόμενη από πατέρα σε γιο. Επόπτης των κοινωνικών νόμων ήταν ο μάγος που εξελίχθηκε σε ιερέα. Παρά το ότι δεν του αναγνωριζόταν το δικαίωμα της βίαιης επιβολής των κοινωνικών νόμων, είχε τεράστια εξουσία, καθώς έλεγχε τους γάμους (κοινωνική μαρτυρία των μελλοντικών γονέων), τις κηδείες (τέλος της κοινωνικής ζωής του καθενός, ώστε η περιουσία του να μεταβιβασθεί αβίαστα σε άλλους), την είσοδο στην κοινωνία (αμφιδρόμια στην αρχαία Ελλάδα, περιτομή στους Εβραίους και στους Μουσουλμάνους, βάπτιση στη δική μας θρησκεία, ληξιαρχείο) κλπ. Η παράβαση τέτοιων κανόνων, η παραβίαση δηλαδή των “μυστηρίων” της θρησκείας μας, μπορούσε να σημαίνει αποβολή του ατόμου από την κοινωνία. Ο αποσυνάγωγος ήταν πρακτικά αδύνατο να επιβιώσει. Εκτός κοινωνίας είναι “ἢ θηρίον ἢ θεός” (Αριστοτέλης). Με την κατάργηση της Ελληνικής ελευθερίας για >2000 χρόνια έπαψε να υπάρχει Έλληνας “βασιλιάς” αρχηγός κάποιου στρατού. Δεν καταργήθηκε όμως ο ιερέας. Κι αυτός έγινε ο φορέας της Ελληνικής παράδοσης.

Κάθε Κυριακή λοιπόν, έπαυαν οι παππούδες μας να εργάζονται και συγκεντρώνονταν στην εκκλησία, στο ναό που ήταν αφιερωμένος σε έναν προστάτη Άγιο, όπως οι αρχαίες πόλεις είχαν καθεμιά το δικό της θεό ως πολιούχο. Ο ναός είναι μια συμβολική δομή με εικόνες και σκεύη, όχι απλή συλλογή. Στο θόλο είναι ζωγραφισμένος ο Παντοκράτορας, στο τέμπλο οι 12 Απόστολοι και οι εικόνες αριστερά της Παναγίας και του τιμώμενου Αγίου, δεξιά ο Άγιος Ιωάννης και ο Αρχάγγελος Γαβριήλ, στους δεξιούς τοίχους είναι ζωγραφισμένοι ποικίλοι Άγιοι, στους αριστερούς Αγίες, και ψηλότερα διάφορες χαρακτηριστικές φάσεις από τη ζωή του Χριστού, γέννηση, μεταμόρφωση, θάνατος, ανάσταση κλπ. Κάθε δομικό στοιχείο του ναού συμβολίζει κάτι από την πίστη μας. Επιπλέον στο ναό φυλάσσονται ποικίλα ιερά σκεύη, όπως το άγιο δισκοπότηρο κλπ. Εκεί, κάθε Κυριακή και εορτές συμβαίνουν πολύ σημαντικά πράγματα για την ενορία. Είναι ο τόπος που μαζεύονται όλοι οι ενορίτες. Στη διάρκεια της λειτουργίας ο ιερέας μιλούσε από τον άμβωνα και, καθώς ήταν από τους λίγους εγγράμματους στην ενορία, πρότεινε λύσεις για τα τρέχοντα προβλήματα των ενοριτών. Αλλά και μετά το πέρας της λειτουργίας, στο προαύλιο, συγκεντρωμένοι – μοναδική ευκαιρία χωρίς καταναγκασμό – συνέχιζαν να συζητούν μεταξύ τους τα προβλήματά τους και να αναζητούν με τη διαβούλευση, όπως στην αρχαία εκκλησία του δήμου, τη λύση τους. Μπορεί οι προσευχές των αγροτών να μην προκαλούν βροχές σε περιόδους ανομβρίας, αλλά η σύναξη του κόσμου με το κοινό πρόβλημα μπορεί να βρει λύση, όπως πώς να μεταφέρουν νερό από άλλες περιοχές. Η εκκλησία βοηθά όπου χρειάζεται ποικιλοτρόπως. Μπορεί να το κάνει. Καθένας από το περίσσευμά του, μερικές φορές και από το υστέρημά του, κάτι αφήνει στην εκκλησία, στο παγκάρι και στο δίσκο που περιφέρεται. Αυτό το κεφάλαιο το διαχειρίζεται η εκκλησία, με τον παπά, συνήθως και με κάποιους ευυπόληπτους πολίτες, τους επιτρόπους, για το καλό της ενορίας. Μπορούν να ξοδεύονται τα χρήματα για τη συντήρηση της εκκλησίας, αγορά αναγκαίων σκευών κλπ. Όμως μπορούν και να διατίθενται (ευλογία λέγεται) για βοήθεια σε ενορίτες που έχουν ανάγκη και, λόγω της μικρής κοινωνίας, είναι γνωστοί, χωρίς να επαιτούν. Φυσικά, ένα μέρος διατίθεται στον παπά. Τα παραπάνω αφορούν την ενορία και το μεγάλο μέρος των ιερέων, όχι όμως αναγκαστικά τις επισκοπές. Οι ιερείς ποιμαίνουν πιστούς, οι επίσκοποί διοικούν ιερείς. Τέτοια εισοδήματα μπορούν να είναι τεράστια και να συντηρούν μια ολόκληρη πόλη, όπως η Ευαγγελίστρια στην Τήνο, η Παναγία Σουμελά και πολλές άλλες πόλεις εδώ και στο εξωτερικό, όπως στη Λούρδη. Από τη στιγμή που υπάρχει οικονομική συναλλαγή, ανοίγει η πόρτα και στο διάβολο. Ποικίλες καταχρήσεις και διαφθορά είναι δυνατό να γίνονται, καθώς μάλιστα αυτά τα έσοδα δεν καταγράφονται, δεν φορολογούνται. Ωστόσο, δεν παύουν να συμβάλλουν στη συντέλεση θαυμάτων, να συντηρούν ένα νοσοκομείο, ένα ορφανοτροφείο, ή να προσφέρουν απρόσμενη βοήθεια σε μια οικογένεια που υποφέρει.

Ο βδομαδιάτικος εκκλησιασμός τείνει να εκλείψει. Το κράτος, υποτίθεται, έχει αναλάβει την ευθύνη για την κοινωνική προσφορά της, ενώ οι πιστοί, που μάλλον μαγεύονται παρά πιστεύουν, θεωρούν την Κυριακή ευκαιρία για απουσία κοινωνικής ή επαγγελματικής υποχρέωσης. Απομονώνονται στον καναπέ τους με την τηλεόραση, που αντικαθιστά επάξια την πλύση εγκεφάλου από τον άμβωνα, με δημαγωγούς πολιτικούς και τους παραστεκάμενούς τους. Οι καλές τέχνες, ζωγραφική, ποίηση, μουσική με ύμνους, που σαν έθιμο διατηρούνταν στην εκκλησία και ξεπηδούσαν να διαχυθούν παραλλαγμένες στο περιβάλλον, στην ενορία και παραπέρα, παύουν να καλλιεργούνται με τη ζέση που υπήρχε παλιότερα. Συνήθως δεν υπάρχουν πια καν οι πόροι.

Ναι, θεωρώ, ότι η ενορία αξίζει να ξαναζωντανέψει. Φυσικά πρέπει να ανανεωθεί, να γίνει ξανά ελκυστική, ως τόπος όπου θα αναζητείται η λύση στα κοινά προβλήματα της μικρής κοινωνίας της. Μπορεί να ξαναγίνει κύτταρο δημοκρατίας η εκκλησία. Χρειάζεται όμως ανανέωση από μυαλό φωτισμένο σαν από το Άγιο Πνεύμα.  

ΑΔΕΛΦΙΚΗ ΑΓΑΠΗ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών. 23 Απριλίου 2021

Έγραφα τις προάλλες για τις αδελφοκτονίες, αρκετά συχνές, ιδίως στις κοινωνίες των ανώτερων τάξεων. Από την άλλη, παραδοσιακή είναι, ιδιαίτερα στις κατώτερες τάξεις, η αγάπη μεταξύ αδελφών. Χαρακτηριστικός είναι ο μύθος, όπου ο πατέρας κάλεσε τα δώδεκα παιδιά του και τους παράγγειλε να φέρουν από μια βέργα ο καθένας. Έδεσε τα κλαδιά σε ένα δεμάτι και τους ζήτησε να το σπάσουν. Κανένα δεν μπόρεσε. Έλυσε το δέμα και έδωσε στο καθένα από μια βέργα. Τώρα όλοι μπόρεσαν να κομματιάσουν καθένας το κλαδί που κρατούσε. (Αίσωπος;). ν τ νώσει σχς. Τα δράματα μεταξύ Κάιν και Άβελ, Ετεοκλή και Πολυνείκη κλπ αναφέρονται σαν χαρακτηριστικά παραδείγματα για αποφυγή.

Στα ζώα δεν υπάρχει ιδιαίτερη σχέση μεταξύ συγγενών, που να στηρίζεται σε φυσικά αντανακλαστικά. Είναι μοναδικό χαρακτηριστικό του ανθρώπου. Οι φυσικές σχέσεις μεταξύ ζώων, τουλάχιστον μεταξύ εκείνων που αναπτύσσουν εξαρτημένα αντανακλαστικά, είναι δύο: μεταξύ μητέρας και τέκνου και μεταξύ ερωτικών συντρόφων. Έχουν διάρκεια, που ξεπερνά τα χρονικά όρια της τέλεσης των αντίστοιχων βιολογικών πράξεων, χάρη σε εξαρτημένα αντανακλαστικά που σχηματίζονται. Στους ανθρώπους όμως υπάρχουν παραπέρα σχέσεις. Οι πιο σημαντικές αφορούν την αιμομιξία και τη σχέση των αδελφών. Η απαγόρευση της αιμομιξίας ξεκίνησε πιθανώς την εποχή της μητριαρχίας, όταν ο πατέρας ήταν άγνωστος και επομένως οι άντρες έπρεπε να αποκλεισθούν από την ευθύνη της περιουσίας. Ωστόσο, ο Λωτ, εκλεκτός του Θεού, ζευγάρωσε και με τις δυο του θυγατέρες. Η Βίβλος πάντως δεν αναφέρει αιμομιξία μεταξύ μητέρας και γιου. Ωστόσο, ήταν ο κανόνας μάλλον παρά η εξαίρεση μεταξύ των Αιγυπτίων Φαραώ, όπου παντρεύονταν υποχρεωτικά τα αδέλφια, ώστε να αποφευχθεί ο κατακερματισμός της περιουσίας.

Ποια είναι τελικά η τρομερή υπεράνθρωπη δύναμη που οδηγεί σε τέτοιες στάσεις και στις εξαιρέσεις τους; Για την ανθρώπινη ιστορία ξέρομε ό,τι συνάγομε από τα αρχαιολογικά ευρήματα, την παράδοση των μύθων που αρχικά ήταν προφορική, στη συνέχεια και γραπτή, και τα ιστορικά, γραπτά, δεδομένα. Οι σχέσεις μεταξύ συγγενών αρχίζουν με τη μεταπήδηση του ανθρώπου από την καρποσυλλογή στην παραγωγή. Μυθολογικά τοποθετείται αυτή η παράδοση στη Βίβλο με την εμφάνιση των Πρωτοπλάστων. Στηρίχτηκε σε δύο ειδών περιορισμούς: Στη διατροφή (απαγορευμένος καρπός) και στη γενετήσια σχέση (κάλυψη της γύμνιας τους με φύλλα συκιάς). Κι αμέσως μετά προέκυψε η ανεπιθύμητη συνέχεια μεταξύ των αδελφών Κάιν και Άβελ. Η κεντρική ιδέα για αυτή την κοσμοϊστορική μεταστροφή ήταν ότι το προϊόν της προσπάθειάς τους, αντί να το καταναλώσουν άμεσα, το φύλαγαν εξασφαλίζοντάς του τη δυνατότητα να πολλαπλασιάζεται. Φαντάζομαι τον άνθρωπο που συναντά σκόρπια κάποια γίδια. Δεν σκοτώνει παρά μόνο επιλεκτικά αρσενικά για να τραφεί. Τα λίγα αρσενικά που μένουν αρκούν για να γονιμοποιήσουν όλα τα θηλυκά, έτσι που η πολλαπλασιαστική δυνατότητα του συνόλου δεν επηρεάζεται. Τα θηλυκά μένουν κοντά στα λίγα αρσενικά, έτσι που ενισχύεται η συνοχή του κοπαδιού. Επιπλέον, τα προστατεύει ο βοσκός από ανταγωνιστικούς θηρευτές, λύκους κλπ, και τα οδηγεί εκεί όπου ξέρει πως υπάρχει εύφορο λιβάδι. Ένα τέτοιο κοπάδι από π.χ. 100 γίδια διαφέρει από μια ομάδα ανοργάνωτων 100 ζώων και η αγέλη δεν πρέπει να διασκορπισθεί όταν ο άνθρωπος δεν θα μπορεί πια να τη φροντίσει. Τότε θα αναλάβουν τη φροντίδα τα παιδιά του, που μεγάλωσαν και έμεναν κοντά του, καθώς γύρω του ήταν πιο εξασφαλισμένη η τροφή και η προστασία τους παρά αν ζούσαν μακριά. Κι αυτά δεν θα κατανείμουν το κοπάδι, για να συνεχίσει με τη συνοχή του να αυτοπολλαπλασιάζεται. Είναι αυτό ένα πολύ ισχυρό κίνητρο για να μείνουν τα αδέλφια ενωμένα. Βέβαια, αν η περιουσία είναι μεγάλη, μπορεί να κατατμηθεί και να μοιραστεί στα παιδιά και τότε επισυμβαίνει και ο χωρισμός των αδελφών.

Ήδη από αυτή την πανάρχαια εποχή διαμορφώθηκε το δίλημμα που μας απασχολεί άλυτο ως σήμερα: Ιδιοκτησία ή κοινοκτημοσύνη; Η κοινοκτημοσύνη είναι λιγότερο συγκρουσιακή, αλλά, καθώς καθένας επαφίεται στους άλλους για την τέλεση ενός έργου, είναι συνήθως λιγότερο αποδοτική από την ιδιοκτησία.

Αναφέρθηκε ήδη πως η διάρκεια των θετικών σχέσεων μεταξύ συγγενών ξεπερνά τα όρια της άμεσης ανταπόκρισης των φυσικών αντανακλαστικών με την ανάπτυξη εξαρτημένων αντανακλαστικών. Και η αναγκαστική συμβίωση μεταξύ συγγενών, ιδίως αδελφών, σημαίνει ανάπτυξη μεταξύ τους πολλαπλών δεσμών, όπως κοινές αξίες, για τις οποίες είναι έτοιμοι να παλέψουν μαζί, με την ισχύ του πλήθους μάλλον παρά του καθενός ξεχωριστά. Μια τέτοια “αξία” ήταν στην παραδοσιακή πατριαρχική οικογένεια η διάθεση των κοριτσιών από τον πατέρα (ή τον αδελφό, αν ο πατέρας απουσιάζει) για γάμο. Και, παραπέρα, η αποφυγή των προγαμιαίων σχέσεών τους που, αν συμβούν, οδηγούν σε πολλαπλά εγκλήματα. Η Βίβλος αναφέρει τέτοιο επεισόδιο, όταν οι 12 γιοι του Ιακώβ έσφαξαν ένα ολόκληρο χωριό, διότι το εκεί βασιλόπουλο διέφθειρε μια αδελφή τους, μολονότι αυτό είχε δεχθεί να την παντρευτεί, ακόμη και να περιτμηθεί, για να γίνει μέλος της οικογένειας.

Η ανατροφή των παιδιών ώστε να αναπτύσσουν αφοσίωση τα αδέλφια σε κοινές αξίες με αμοιβαία ανοχή, τα προετοιμάζει να αναπτύξουν παρόμοια συναισθήματα στο μέλλον με το(η) σύντροφό τους, που θα είναι υπαρξιακής σημασίας για την ισορροπημένη ψυχολογική ανάπτυξη των δικών τους παιδιών. Κοινή μπάλα και κοινή σκακιέρα για να παίζουν είναι σημαντικά.

Στη σύγχρονη εποχή οι σχέσεις αγάπης όχι μόνο μεταξύ αδελφών, αλλά και φίλων έχουν εξελιχθεί. Ο Αλέξανδρος Δουμάς, πατέρας, αναφέρει τον όρκο των τριών σωματοφυλάκων: “Όλοι για τον ένα και ο ένας για όλους”. Οι ισχυροί της γης ερμηνεύουν όπως αυτοί θέλουν την έννοια της αλληλεγγύης. Όταν εμείς επικαλεσθήκαμε την εποχή της οικονομικής κρίσης μας την αλληλεγγύη, η A. Merkel απάντησε: “Δίνεις και παίρνεις”. Μα όταν εγώ επικαλούμαι την αρχή της αλληλεγγύης, δεν μπορώ να δώσω, αλλιώς δεν θα τη χρειαζόμουν.

Η “περιουσία” που αυτοπολλαπλασιάζεται δεν είναι πια μόνο υλική, αλλά και πνευματική, κοινές γνώσεις, συναισθήματα, βουλήσεις, μ΄ άλλα λόγια κοινή παιδεία, που όσο πιο κοντά βρέθηκαν δυο άνθρωποι, π.χ. αδέλφια, τόσο πιθανότερο είναι να υπάρχει. Δεν λείπουν οικονομικά συμφέροντα που μπορούν να μοιράσουν μεταξύ τους οι συγγενείς κληρονόμοι. Αν, ωστόσο, οι κοινές αξίες, πατρίδα, γλώσσα, ήθη, θρησκεία, έθιμα, κλπ είναι πιο σημαντικές από τις υλικές περιουσίες, ολόκληρος ένας λαός μένει ενωμένος και ισχυρός. Αν, αντίθετα, επικρατεί υπέρμετρη ανισότητα, κυρίως οικονομική, οι πιθανότητες αδελφοκτόνων αγώνων αυξάνονται. Και η ευθύνη μοιράζεται αναμφισβήτητα σε όλους, αν και βαραίνει περισσότερο εκείνους που επωφελούνται από την ανισότητα, παρά εκείνους που διεκδικούν ισότητα.

ΑΝΤΙΓΡΑΦΗ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 22 Απριλίου 2021

Ένα από τα όπλα ενάντια στην εντροπία, που οδηγεί αδυσώπητα προς την αταξία, τη φθορά, είναι η αντιγραφή. Ό,τι υπάρχει κάποτε γεννήθηκε, υπήρξε για λίγο κι έπειτα πεθαίνει, παύει να υπάρχει. Αντιδρά προς την αθανασία αντιγράφοντας τον εαυτό του. Μια αμοιβάδα διαιρείται, όταν έλθει η ώρα της, σε δύο, καθ΄ όλα όμοιες, αμοιβάδες και αυτό σημαίνει ταυτόχρονα το θάνατό της και τον αναδιπλασιασμό σε δυο αντίγραφά της. Ένα χειρόγραφο κάποτε θα φθαρεί, έστω κι αν είναι γραμμένο στον πιο καλής ποιότητας πάπυρο ή και ηλεκτρονικά. Η μόνη δυνατότητα να διατηρηθεί είναι να υπάρχουν πολλά αντίγραφά του.

Στην αντιγραφή υπεισέρχεται, σαν ύπουλος διάβολος, η εντροπία. Δεν υπάρχει άσφαλτη αντιγραφή. Θεός είναι Ένας, σύμφωνα με την πίστη μας, αλλά αθάνατοι υπάρχουν πολλοί. Ποια είναι η διαφορά τους; Ο Θεός είναι ο μόνος που έχει βούληση δική Του και αυτή είναι η Δημιουργία, η Τάξη, η Αρετή. Οι Άγγελοι απλώς μεταφέρουν τη δική Του βούληση. Ο Διάβολος είναι επίσης αθάνατος. Δεν έχει όμως μια δική του, κακή, βούληση. Απλώς αντιστρατεύεται την αγαθή προσπάθεια του Δημιουργού. Είναι η μυθολογικά αντιληπτή προσωποποίηση της εντροπίας. Προσπαθήστε να αντιγράψετε πολλές φορές διαδοχικά ένα κείμενο. Είναι βέβαιο πως κάποιο λάθος, κάποτε θα κάνετε. Οι δυνατοί συνδυασμοί ποικίλων παραγόντων στη φύση είναι άπειροι. Κάποιους, λίγους, τους πιο πιθανούς, αντιλαμβανόμαστε και προσπαθούμε να τους αντιμετωπίσουμε. Πάλι με πιθανότητες. Το πολύ, και αυτό είναι αξίωμα της επιστήμης, μπορούμε να μετρούμε και να προσδιορίζουμε το σφάλμα στην αντιγραφή. Τυχαία, η κοσμική ακτινοβολία, η πνευματική μας κόπωση στην προσοχή, ο θόρυβος, καθαυτός ένα σύνολο τυχαιοτήτων, όλα αυτά μειώνουν την αξιοπιστία των αντιγράφων.

Κάθε λάθος διαιωνίζεται αντιγραφόμενο στη συνέχεια. Το σφάλμα όμως, σπάνια,  αποδεικνύεται μακροπρόθεσμα πολύτιμο. Η συντριπτική πλειονότητα των σφαλμάτων είναι καταστροφική. Το σφαλερό αντίγραφο δεν επιβιώνει. Ωστόσο, με ελάχιστες βέβαια πιθανότητες, ένα σφάλμα μπορεί να οδηγήσει σε ένα αντίγραφο πλεονεκτικότερο από το πρωτότυπο. Αυτή είναι η βασική αντίληψη του C. Darwin. Ένα σφαλερό αντίγραφο, λόγω των συνθηκών του περιβάλλοντος, μπορεί να επιβιώνει καλύτερα από το γονικό του πρότυπο. Έτσι, λέει, δημιουργούνται τα νέα είδη. Στη χώρα μας ενδημεί μια κληρονομική νόσος του αίματος, η δρεπανοκυττάρωση. Ένας επιστήμονας (Φ. Φέσσας) παρατήρησε ότι σε ένα νομό η συχνότητα της δρεπανοκυττάρωσης ήταν σημαντικά υψηλότερη στα πεδινά μέρη παρά στα ορεινά, που απείχαν μεταξύ τους λίγα χιλιόμετρα. Στα πεδινά όμως υπήρχε ελονοσία, που μάστιζε κάποτε τον τόπο, ενώ στα ορεινά, που δεν υπήρχαν κουνούπια, ελονοσία δεν υπήρχε. Συμπέρανε λοιπόν, μετά από εξονυχιστική έρευνα, ότι η δρεπανοκυττάρωση, που έκανε κανονικά μειονεκτικό το άτομο καθώς μπορούσε να οδηγεί σε αναιμία, το έκανε πιο ανθεκτικό στο ελοπαράσιτο. Και να πώς ένα τυχαίο σφάλμα οδήγησε σε ένα αντίγραφο που ήταν πλεονεκτικό στο περιβάλλον με την ελονοσία.

Ωστόσο, από τη στιγμή που εμφανίσθηκε στον πλανήτη το έλλογο ον, ο άνθρωπος, άρχισε να υπάρχει και σκόπιμη πλάνη, η πλαστογραφία. Το σφάλμα τότε, αντιγραφόμενο, γίνεται προκατειλημμένο, και προστίθεται στο αναπόφευκτο τυχαίο. Στο μεταξύ όμως μπορεί να βοηθήσει στις σκοπιμότητες του πλαστογράφου. Να κάποια παραδείγματα.

Κατά τον 8ο αιώνα παρουσιάστηκε βιομηχανία πλαστογραφημένων εγγράφων στη Δύση που έδινε προνόμια στον Πάπα πάνω από την Ανατολική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία (Βυζαντινή) και πάνω από τους Φράγκους ηγεμόνες. Ένα από αυτά ήταν, λέει, η δωρεά του αυτοκράτορα, του Μεγάλου Κωνσταντίνου και έδινε προνόμια στον Πάπα πάνω από τον “Πατριάρχη της Κωνσταντινουπόλεως”. Όμως ο Κωνσταντίνος δεν την έλεγε Κωνσταντινούπολη, αλλά Nea Roma. Φυσικά, δεν υπήρχε τότε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, ενώ η λατινική γλώσσα που ήταν γραμμένο το έγγραφο ήταν εκείνη του 8ου αιώνα και όχι του 4ου που έζησε ο Κωνσταντίνος. Την απάτη αποκάλυψε πολύ αργότερα (1440) ο L. Valla. Ένας άλλος πλαστογράφος της ίδια εποχής, ο Αναστάσιος Βιβλιοθηκάριος, με πλαστά έγγραφα προσπάθησε να αποδείξει την επισημότητα της λατινικής γλώσσας μάλλον παρά της ελληνικής, βαθαίνοντας έτσι το χάσμα που είχε αρχίσει να χαίνει ανάμεσα στη δυτική και την ανατολική εκκλησία.

Στη σύγχρονη εποχή, στον τόπο μας, αλλά και παντού αλλού, ζούμε σε μια πλαστογραφία κατά την αντιγραφή της βούλησης του λαού. Ένα σύνολο, όπως ένα κείμενο, συχνά εμφανίζεται σε περίληψη, σαν ένα βραχύ, εύχρηστο, δείγμα του συνόλου. Τώρα, στην “περιληπτική” αντιγραφή, υπεισέρχεται έντονα η πιθανότητα του προκατειλημμένου, σκόπιμου, σφάλματος. Η μαθηματική επιστήμη παρέχει τους νόμους για μια τέτοια δειγματοληψία, ώστε να μην είναι προκατειλημμένη. Στην πράξη είναι πολύ δύσκολοι. Υποτίθεται ότι η βουλή που υπάρχει στη βασιλευόμενη, προεδρική, προεδρευόμενη (δική μας) δημοκρατία, εκφράζει τη βούληση του λαού. Και πώς να μην την εκφράζει, αφού τους βουλευτές τους εκλέξαμε εμείς; Φυσικά δεν είναι έτσι. Τους βουλευτές τους έχουν εκλέξει τα κόμματα και αυτοί μόνο μας παρουσιάζονται ως υποψήφιοι. Εμείς απλώς διαλέγομε από αυτούς ποιους προτιμούμε. Κι αυτό είναι επικίνδυνο, όπως είχε προβλέψει πριν από 2,5 χιλιάδες χρόνια ο Αριστοτέλης. “χει δ κα περ τν αρεσιν τν ρχόντων τ ξ αρετν αρετούς πικίνδυνον“. Οι βουλευτές μας είναι επαγγελματίες πολιτικοί. Για να επιτύχουν στο επάγγελμά τους πρέπει: α) Να ενεργούν, όχι όπως τους υπαγορεύει η συνείδησή τους, αλλά όπως τους επιβάλλει το κόμμα τους, αλλιώς θα διαγραφούν ή δεν θα ξαναείναι υποψήφιοι. β) Νε ενεργούν όχι όπως τους υπαγορεύει η συνείδησή τους, αλλά όπως απαιτούν οι ψηφοφόροι τους και εκείνοι που επηρεάζουν ψήφους (οικονομικοί, θρησκευτικοί, επικοινωνιακοί παράγοντες κλπ). Αλλιώς δεν θα ξαναψηφισθούν γ) Να ενεργούν όπως απαιτεί η παρούσα γενιά με χρονικό ορίζοντα <4 έτη, ως τις επόμενες εκλογές, αδιαφορώντας για τις επόμενες γενιές, έστω και αν αυτό είναι αντίθετο προς τη συνείδησή τους.

Το τυχαίο σφάλμα αντιμετωπίζεται, λέει η στατιστική, αυξάνοντας το πλήθος. Στην αντιγραφή κειμένου, αριθμών κλπ την αντιγραφή πρέπει να την κάνουν τουλάχιστον τρεις παράλληλα. Μόλις ένας διαφέρει από τους άλλους δυο, οι δύο είναι κατά τεκμήριο οι σωστοί. Συνεχίζουν λοιπόν την αντιγραφή, για να μην καθυστερεί το έργο, ενώ ο τρίτος διορθώνεται, σύμφωνα με τους δύο. Εφαρμόζεται στην αυτοματοποιημένη παραγωγή. Μια Συνεδρία από 300 άτομα έχει μικρότερες πιθανότητες τυχαίου σφάλματος από μια Συνεδρία 12 (ή 1) ατόμων. Το συστηματικό, προκατειλημμένο, σφάλμα αντιμετωπίζεται εφαρμόζοντας τους κανόνες της μαθηματικής τυχαιότητας κατά τη δειγματοληψία (π.χ. κλήρωση). Αυτή η διαδικασία ονομάζεται δημοκρατία. “Λέγω  δ΄  οἷον  δοκεῖ  δημοκρατικὸν  μὲν  εἶναι  τὸ  κληρωτὰς  εἶναι  τὰς  ἀρχὰς, τὸ  δ΄  αἱρετὰς  ὀλιγαρχικὸν“, γράφει πάλι ο μεγάλος σοφός. Η “δημοκρατία” μας είναι πλαστογραφημένη ολιγαρχία.

ΠΕΤΡΕΣ ΚΑΙ ΧΤΙΣΙΜΟ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 20 Απριλίου 2021

Ο παππούς μου 15χρονος έφυγε από το σπίτι του στη Σύρο, γιατί δεν άντεχε την πείνα και την κακομεταχείριση του πατριού του. Στην Αθήνα εργάσθηκε σα χτίστης. Με την έμφυτη καλαισθησία και την προκοπή του άρχισε να γίνεται γνωστός και, στα 18 του, έφυγε συστημένος για την τουρκοκρατούμενη Θεσσαλονίκη όπου ένας πλούσιος έφτιαχνε το αρχοντικό του. Ο εργολάβος είδε το νεαρό που του φυτέψανε για χτίστη, δεν του γέμισε το μάτι και τον έβαλε να χτίζει τα εσωτερικά ντουβάρια. Ο παππούς δεν το χώνεψε. Αυτός ήλθε συστημένος για τους όμορφους εξώτοιχους. Διαμαρτυρήθηκε. Ο εργολάβος συγκατένεψε και τον έβαλε να φτιάχνει τους πίσω τοίχους, που ήταν με την ίδια τεχνοτροπία όπως οι μπροστινοί. Το αφεντικό ήλθε με τον αρχιτέκτονα και πρόσεξε τη διαφορά στο χτίσιμο. Εμπρός προχωρούσε ο τοίχος γρήγορα, πίσω καθυστερούσε, καθώς ο χτίστης καθόταν σταυροπόδι χάμω και πελεκούσε μια μια τις πέτρες να αρμόζουν σωστά η μια με την άλλη. “Ποιο είναι το σωστό;” ρώτησε τον αρχιτέκτονα ο πλούσιος. “Το πίσω”, απάντησε αυτός. “Τότε πάρε τη δουλειά από τον εργολάβο και ανάθεσέ τη στο νεαρό!”

Κάθε ανθρώπινο έργο αποτελείται από τα υλικά και τον τρόπο της δόμησής τους. Και φυσικά έχει ένα σκοπό, που βρίσκεται έξω από το έργο και που σ΄ αυτόν πρέπει να προσαρμοσθούν υλικά και τρόπος δόμησης. Τα υλικά πάλι, συνήθως ποικίλλουν, αλλά πρέπει να αρμόζουν το ένα με το άλλο, για να προχωρήσει ορθά το έργο. Ένα ιστορικό, επιστημονικό, φιλοσοφικό, ποιητικό κλπ κείμενο αποτελείται από λέξεις, τα υλικά του, που είναι δομημένες με τέτοιον τρόπο που να εκφράζεται ο σκοπός του συγγραφέα. Οι λέξεις είναι μερικές φορές δύστροπες και μπορεί να μην ταιριάζουν η μια με την άλλη, για να γίνει όπως πρέπει η δόμηση. Τότε πρέπει να πελεκηθούν, να “λαξευθούν”, π.χ. με τροποποίηση των καταλήξεών τους, ώστε να μη συναποτελούν ένα αντιαισθητικό σύνολο. Για παράδειγμα, ηχεί σαν παράφωνο να λέω (ή γράφω) “εις την πόλη”. Θα πρέπει να πω είτε “εις την πόλιν” ή “στην πόλη”. Η παραφωνία, πέρα από την αντιαισθητική εμφάνισή της, εστιάζει πάνω της  την προσοχή, αποσπώντας την από το δομημένο σύνολο, που υπηρετεί το σκοπό. Όπως ξεχωρίζει δυσάρεστα μια μύγα μεσ΄ στο γάλα ή ένα μαύρο πρόβατο. Στον ανθρώπινο λόγο, η “λάξευση” των λέξεων γίνεται από αυτό που ονομάζομε γραμματική, ενώ η αρμογή τους, η μια με την άλλη, λέγεται συντακτικό. Από την άλλη, δυο λέξεις μπορεί να έχουν περίπου το ίδιο περιεχόμενο και να χρησιμοποιούνται και οι δύο για να αποφεύγεται η παλιλλογία, που κι αυτή εστιάζει την προσοχή στη λέξη, αντί στο νόημα· όμως και ποτέ δυο λέξεις δεν έχουν ακριβώς την ίδια σημασία, ποτέ δεν συμβολίζουν την ίδια ακριβώς έννοια. Όταν μιλώ για την ένωση οξυγόνου με υδρογόνο προτιμώ να αναφέρω το “ύδωρ”, ενώ όταν μιλώ για το ξεδίψασμα που θα μου προσφέρουν τα παιδιά μου όταν θα είμαι κατάκοιτος, προτιμώ να τα ευχαριστώ για το ποτήρι το “νερό” που μου φέρνουν. Όταν θέλω να τονίσω αυτή τη λεπτή διάκριση ανάμεσα στο ύδωρ και το νερό, τίποτε δεν εμποδίζει να χρησιμοποιώ και τις δύο λέξεις στο ίδιο κείμενο. Αντίθετα, το εμπλουτίζει. Τώρα τη θέλω την εστίαση της προσοχής στις λέξεις, για να τονίσω τη διαφορά της μιας από την άλλη, που είναι σχεδόν, αλλά όχι πλήρως, ταυτόσημες. Όλα αυτά εξυπηρετούν το σκοπό, που είναι έξω από τη γραμματική και το συντακτικό, και είναι η μετάδοση νοημάτων, συναισθημάτων, βουλήσεων, από τον ένα άνθρωπο στον άλλο. Είναι προφανές ότι αν οι γραμματικοί και συντακτικοί κανόνες δεν μπορούν να υπηρετήσουν το σκοπό, αυτός προέχει και οι κανόνες πρέπει να αναθεωρηθούν. Ασφαλώς όχι πριν εξαντληθούν οι δυνατότητές τους.

Οι άνθρωποι είμαστε το υλικό μιας κοινωνίας. Η πολιτεία, το τελικό οικοδόμημα, επιλέγει το κατάλληλο υλικό, τον κατάλληλο άνθρωπο για να αρμόζει σε κάθε θέση, έτσι που να υπηρετεί τον τελικό στόχο της. Κι αυτός, όπως σε όλες τις κοινωνίες, και τις φυσικές κάποιων εντόμων και τις τεχνητές ανθρώπινες, είναι γενικά δημιουργία αποθηκών για φύλαξη αγαθών και υπηρεσίες που είναι άμεσα στη διάθεση των πολιτών κάθε στιγμή σε περιόδους ανάγκης. Κανένας άνθρωπος δεν είναι ίδιος με έναν άλλο ούτε στο αισθητό, υλικό, σωματικό εγώ τους ούτε στο νοητό, πνευματικό, ψυχικό εγώ τους. Κανένας δεν έχει τα ίδια δακτυλικά αποτυπώματα ούτε το ίδιο DNA, ούτε τις ίδιες σκέψεις, συναισθήματα, βουλήσεις με έναν άλλο. Όμως όλοι, εφόσον ζούμε σε μια κοινωνία, είμαστε υποχρεωμένοι να πειθαρχούμε σε κοινωνικούς ρόλους, που, αν και είναι πολυπληθείς, είναι πάντως πεπερασμένοι. Και οι άνθρωποι πρέπει να “λαξεύονται” για να αρμόζουν με τους άλλους και με το ρόλο τους εξυπηρετώντας τον κοινό κοινωνικό σκοπό. Η “λάξευση” των ανθρώπων γίνεται με την εκπαίδευση και την παιδεία τους. Το σκοπό της κοινωνίας τον διαμορφώνει ο αφέντης της, που είναι άλλοτε ένας μονάρχης, άλλοτε μια εκλεκτή ολιγαρχία και άλλοτε το σύνολο του λαού. Το ποιός είναι συνήθως προτιμότερο να είναι ο αφέντης, το έχω συζητήσει πολλές φορές σε άλλα άρθρα μου.

Σε όλη την παραπάνω διαδικασία, προβάλλεται υπέροχος ο ρόλος του δασκάλου. Κι αυτός δεν πρέπει να διδάσκει μόνο τη γραμματική και το συντακτικό, τις 4 πράξεις και τη γεωμετρία, την ιστορία και τη γεωγραφία, τη φυσικοχημεία και τη βιολογία, αλλά και το πώς συναρμολογούνται όλα αυτά σε ένα σύνολο. Να ανοίξει τις πύλες που οδηγούν στη γνώση και να αφήσει τους μαθητές του να περάσουν μόνοι τους, ή με ελάχιστη δική του βοήθεια, μέσα. Πηδώντας δύο γενιές, ο εγγονός του παππού μου ευτύχησα να έχω έξοχους δασκάλους. Ξεχώρισα δύο φιλολόγους που άφησαν το στίγμα τους στην ψυχή μου. Ο ένας είχε διατελέσει υπασπιστής του διαδόχου Κωνσταντίνου στους Βαλκανικούς πολέμους. Ο άλλος πέρασε αρκετό μέρος της ζωής του στη Μακρόνησο. Με έμαθαν, όσο κι εγώ ενδιαφερόμουν, τα μυστικά της γλώσσας μας. Και μου ενέπνευσαν κάτι κοινό: Να έχω ιδανικά. Διαφορετικά ο καθένας, δεν έχει σημασία, αλλά να έχω ιδανικά, τα δικά μου!   Από κει κι έπειτα, οι σκοποί κάθε κοινωνίας, πέρα από την αυτοεξυπηρέτησή της, οφείλουν να αποσκοπούν σε ένα πανανθρώπινο ιδανικό. Ζούμε στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, που σημαίνει πως οι μείζονες απειλές, όπως πανδημίες, κλιματική αλλαγή, πυρηνικός κίνδυνος, δεσποτική τεχνολογία, είναι παγκόσμιες