ΑΝΑΖΗΤΩ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, 27 Αυγούστου 2026

Μόλις γεννηθεί ένα μωρό, αρχίζει να συμπεριφέρεται, να κινείται και να εκκρίνει. Σα να «ξέρει» μερικά πράγματα. «Ξέρει», μόλις κοπεί ο ομφάλιος λώρος, να κάνει την πρώτη αναπνευστική κίνηση, να πάρει αέρα και να τον εκπνεύσει δονώντας τις φωνητικές χορδές του, ενώ εμείς οι γύρω του ακούμε το πρώτο του κλάμα. «Ξέρει» στη συνέχεια να κάνει μυζητικές κινήσεις με τα χείλια του και να βυζαίνει το μαστό της μάνας του. «Ξέρει» να ουρήσει και να αποπατήσει. «Ξέρει» τόσα πολλά πράγματα το μωρούλι μου!

Τίποτε δεν ξέρει! Ό,τι κάνει είναι απλώς αυτόματες αντανακλαστικές αντιδράσεις σε ερεθίσματα, είτε εξωγενή είτε και ενδογενή, οπότε επαναλαμβάνονται περίπου ρυθμικά σαν να ήταν ταλαντώσεις. Ξέρω σημαίνει πως μπορώ να κάνω κάτι που δεν μπορούσα να το κάνω πριν να το μάθω. Και πώς μαθαίνει το μωρό;

Εκτός από τα φυσικά αντανακλαστικά μας με τα οποία γεννιόμαστε, τα θερμόαιμα κυρίως σπονδυλωτά (πτηνά και θηλαστικά) μπορούν να αναπτύσσουν και επίκτητα, «εξαρτημένα» αντανακλαστικά στη βάση των προϋπαρχόντων φυσικών. Δηλαδή, όταν ένα ερέθισμα (εξαρτημένο) επανειλημμένα συμπίπτει χρονικά ή σταθερά προηγείται πριν από την έκλυση ενός φυσικού αντανακλαστικού, συνδέεται μ΄ αυτό. Ύστερα από μερικές επαναλήψεις, αρκεί αυτό το ερέθισμα για να εκλύσει την αντίδραση στο φυσικό αντανακλαστικό, χωρίς αυτό να έχει διεγερθεί από το ειδικά δικό του ερέθισμα. Η τοποθέτηση μιας μπουκιάς τροφής στο στόμα ενός σκύλου (φυσικό ερέθισμα) προκαλεί σιελόρροια (φυσικό αντανακλαστικό). Χτυπά ένα κουδούνι (εξαρτημένο ερέθισμα) πριν από το φυσικό ερέθισμα. Ύστερα από μερικές επαναλήψεις, αρκεί το κουδούνισμα κι αρχίζει η σιελόρροια χωρίς να τοποθετηθεί τροφή στο στόμα του σκύλου. Το ζώο έμαθε, που σημαίνει συνήθισε, να έχει σιελόρροια με το άκουσμα του κουδουνίσματος. Ένα νέο αντανακλαστικό (εξαρτημένο, επίκτητο) δημιουργήθηκε. Η έκφραση «Έξις δευτέρα φύσις» ακριβώς τη δημιουργία ενός εξαρτημένου αντανακλαστικού σημαίνει. Ειδικά ο άνθρωπος μπορεί να σχηματίζει και δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά στη βάση όχι μόνο φυσικών, αλλά και προσχηματισμένων πρωτοβάθμιων εξαρτημένων. Γι΄ αυτό οι μαθησιακές ικανότητες των ανθρώπων αυξάνονται με εκθετικό ρυθμό.

Μόλις γεννιέται το μωρό δέχεται ένα καταιγισμό από πρωτόγνωρα ερεθίσματα που αρχίζουν να του σχηματίζουν εξαρτημένα αντανακλαστικά, να μαθαίνει. Μαθαίνει είτε το θέλει είτε δεν το θέλει. Όσο μεγαλώνει, τόσο μειώνονται οι πιθανότητες να συναντήσει πρωτόγνωρα ερεθίσματα και να σχηματίζει νέα αντανακλαστικά. Παλιός γάιδαρος καινούργια περπατησιά δε μαθαίνει. Αυτές οι γνώσεις αναδεικνύουν την ευθύνη των μεγάλων που, ως ένα βαθμό, μπορούν να ορίζουν τα ερεθίσματα με τα οποία έρχεται σε επαφή το νήπιο. Στις σύγχρονες κοινωνίες τα παιδιά εκπαιδεύονται ομαδικά σε σχολεία. Δεν είναι όπως στην αρχαιότητα όταν κάθε παιδί είχε χώρια το δικό του παιδαγωγό. Καλό ή κακό; Δεν ξέρω. Το σχολείο έχει ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Το παιδί προτρέπεται θετικά (με αμοιβές, επαίνους) και αρνητικά (με ποινές) να μάθει κάποια πράγματα από τους δασκάλους του. Στο γνωστικό πεδίο, η εκπαίδευση αφορά στην ικανότητα για ανάκληση, ερμηνεία γεγονότων και στη λύση προβλημάτων. Στο πρακτικό πεδίο αφορά στη μίμηση των πράξεων του εκπαιδευτή (μάστορα), σε πράξεις στη βάση οδηγιών, και, τελικά, σε αυτοδυναμία στην τέλεση πράξεων. Στο συναισθηματικό πεδίο αφορά στην ικανότητα για στροφή της προσοχής, ανταπόκριση και εσωτερίκευση φαινομένων, που σημαίνει ότι αυτά ταξινομούνται σε μια εσωτερική κλίμακα αξιών. Στην αρχή λοιπόν μιμείται ό,τι λέει ο δάσκαλος, ο οποίος λέει ό,τι προβλέπει το πρόγραμμα που έχει συνταχθεί από κάποια εξουσία. Στη συνέχεια μαθαίνει να ερμηνεύει γεγονότα και τελικά να λύνει προβλήματα. Παράλληλα μαθαίνει τέχνες. Μιμούμενο, εφαρμόζοντας οδηγίες και, τελικά, αυτόνομα. Και βέβαια διαμορφώνει την προσωπικότητά του δομώντας μια εσωτερική κλίμακα αξιών. Η διαδικασία για τη δημιουργία της κλίμακας αξιών, αυτή είναι η παιδεία. Αυτά είναι σε πολύ γενικές γραμμές οι κανόνες της εκπαίδευσης. Αν εφαρμοσθούν τυποποιημένα, το ίδιο σε όλα τα παιδιά αυτό είναι ένα είδος πλύσης εγκεφάλου. Το παιδί χειραγωγείται να του έρχονται στο νου εκείνα που θέλει το πρόγραμμα, να υπακούει αντί να κρίνει. Όταν πρωτοπηγαίνει στο σχολείο έχει διαμορφωμένη ήδη μια έστω δυσδιάκριτη προσωπικότητα. Έχει αρχίσει να έχει κάποια ερωτηματικά και να προτιμά να ασχολείται με κάποια πράγματα διαφορετικά από τα άλλα παιδιά.

Θυμάμαι, πρέπει να ήμουν περίπου 3,5 ετών, πέρασε μπροστά από το σπίτι μας μια κηδεία και με έβαλε σε σκέψεις. Άκουσα ότι το νεκρό θα τον έθαβαν στο χώμα, κάτω από τη γη. Από άλλους όμως άκουσα ότι πήγε στον ουρανό. Μπερδεύτηκα. Τα πίστεψα και τα δυο. Μα πώς ήταν δυνατό; Καθόμουν, θυμάμαι, ώρες και το σκεφτόμουν. Και κάποια στιγμή το βρήκα. Ο Ήλιος είναι που πηγαίνει το βράδυ κάτω από τη γη και ύστερα ανεβαίνει στον ουρανό. Αυτός λοιπόν παίρνει τους πεθαμένους από κει που τους θάβομε και τους ανεβάζει εκεί ψηλά! Ικανοποιήθηκα με τη λύση που ανακάλυψα και έτρεξα να το εξηγήσω στους μεγάλους. Κανένας δεν σκέφτηκε τότε να μου μιλήσει για το μυστήριο του θανάτου. Τότε ακριβώς που είχα εγώ το ερώτημα.

Κάθε παιδί έχει την ιδιαιτερότητά του. Σε κάποιο αρέσει να χορεύει, σε κάποιο να σχεδιάζει, άλλο να έχει μεταφυσικές ανησυχίες, όπως εγώ τότε, άλλο επιδίδεται σε ταξινομήσεις και οργανώσεις πραγμάτων, άλλο σε αθλητικές επιδόσεις. Ο δάσκαλος πρέπει να έχει εκπαιδευτεί έτσι που να καλλιεργήσει τα έμφυτα ταλέντα στα παιδιά, που είναι διαφορετικά στο καθένα. Δύσκολο, το καταλαβαίνω, αλλά ο τρόπος που θα διαμορφωθούν οι ικανότητες του δασκάλου οφείλει να αποτελέσει αντικείμενο της παιδαγωγικής των δασκάλων. Αν το παιδί δεν μαθαίνει μόνο ό,τι του προσφέρεται σα μασημένη τροφή, αλλά ό,τι αποτελεί απάντηση στα ερωτήματα που θέτει το ίδιο, όταν δηλαδή αναζητά τη γνώση, αυτός θα είναι ο τρόπος που θα αποφύγει όσο γίνεται [DS1] ως ενήλικας να μην παρασύρεται από την πλύση εγκεφάλου και την παραπληροφόρηση που του γίνεται από τη δεσπόζουσα κοινωνία.

Τα ταλέντα ως ένα βαθμό μπορεί να είναι μια έμφυτη τάση, αλλά καλλιεργούνται με την εκπαίδευση. Αν τύχει δυο αδέλφια να γεννηθούν το ένα ασθενικό και το άλλο με ισχυρό μυϊκό σύστημα και υποβληθούν από τους γονείς τους στην ίδια ακριβώς γυμναστική αγωγή, το πρώτο συχνά θα αποτυγχάνει οδηγούμενο σε ένα απαισιόδοξο χαρακτήρα, ενώ το δεύτερο θα πετυχαίνει αναπτύσσοντας αισιοδοξία. Η ίδια αγωγή των γονιών καταλήγει σε διαμετρικά αντίθετη προσωπικότητα στα παιδιά, διότι η προσωπικότητα προκύπτει από τη διαπλοκή των συγγενών ικανοτήτων με τις επίκτητες. Το ταλέντο μοιάζει να παριστάνει κληρονομικές διαφορές στην ευκολία σχηματισμού εξαρτημένων αντανακλαστικών.

---

 [DS1]

Αμηβή πνεβματηκού μόχθου

Δημ. Α. Σηδερής, ομ. καθ. Καρδιολογήας. dimitrissideris.wordpress.com

24 Αβγούστου 21026

Αν θέλο να κόπσο ένα δέντρο, να χτήσο ένα σπήτη, να κάνο οτηδήποτε, τη ήνε καλήτερο, να χρησημοπηήσο ένα δήσχρηστο εργαλήο (έτση για να εκσασκούμε στη χρήση τον δήσχρηστον) ή ένα έφχρηστο εργαλήο; Κι αν θέλο να εκφράσο τη σκέπση μου γραπτά τη ήνε καλήτερο, να γράφο με μια πολήπλοκη ορθογραφήα με πολλούς κανόνες, κι επομένος δήσχρηστη, ή με μια ορθογραφήα που έχη μόνο έναν κανόνα; Σηνεχήζο να ξαναδημοσηέβο παλιά άρθρα μου μεταγραμένα στην απλή φονητηκή γραφή με τον ένα μόνο κανόνα.

Κηνή Γνόμη 30.09.2015

•  

Το εσθητό κε το κηνονηκό Εγό δηακηνούν ενέργηα. Όταν καταναλόνουν χρήσημα κε αθρήζουν άχρηστα πιο γρήγορα από όσο αποκαθήσταντε κουράζοντε. «Βίος ἀνεόρταστος, μακρὰ ὁδὸς ἀπανδόκευτος» δηαπήστονε ο Δημόκρητος κε θεσμοθετούσε ο Μοησής με το Σάβατο. Ο εγκέφαλος που νοή καταναλόνη μεγάλη ποσότητα ενέργηας, ήδια ήτε εργάζετε ήτε όχη. Από της πνεβματηκές λητουργήες μας, μόνον η προσοχή καταπονήτε.

Τα προηόντα του εσθητού κε κηνονηκού Εγό, ος μορφές ενέργηας, μπορούν να μετρηθούν κε αποτημηθούν. Τα πνεβματηκά έργα όμος, δημηουργήες του νοητού Εγό, ανακήπτουν από φαντασήα κε έμπνεφση. Επεκσεργασμένα με γνόση κε λόγο, δεν καταναλόνουν ενέργηα για να παραχθούν, όσπου να εκδηλοθούν με σοματηκές δραστηρηότητες. Πός θα αποτημηθούν;

Ήδαμε το κόστος ος ενέργηα που αναλόθηκε από το δημηουργό τον έργον. Η τημή όμος επηρεάζετε κε από την ακσηολόγηση τον αποδεκτόν τους. Όπιος δηπσάη στην έρημο πληρόνη οσοδήποτε για λήγο νεράκη. Πληρόνη ο καταναλοτής, ανάλογα με της ανάγκες του. Η ανάγκες τον αποδεκτόν της σοματηκής κε της κηνονηκής δημηουργήας ήνε ενέργηα κε, επομένος, μετριόντε. Οι πνεβματηκές ανάγκες όμος του νοητού Εγό, δεν αποτημόντε. Πόσο έντονη ήνε μια εφχαρήστηση, μια δησαρέσκηα; Δεν μετριέτε σε κηλά, βατόρες ή εβρό. Οστόσο, η νοητές ανάγκες σηχνά κηρηαρχούν πάνο στη ζοή μας. Η έμπνεφση, επηστημονηκή κε καλητεχνική, δεν ήνε ενέργηα. Δεν αποτημάτε. Ούτε σα μόχθος ούτε σαν ανάγκη. Η τημή της μπορή να αναδηχθή σε απροσδηόρηστο χρόνο. Η περησότερο επηκερδής επένδηση που έχη γήνη στην Ελάδα ήταν ο «άχρηστος» Παρθενόνας. Μετά 2500 χρόνια τεράστηος αρηθμός τουρηστόν πληρόνουν τη χόρα μας, για να δουν το ερήπηο που κάποτε ήταν ένα αρηστούργημα προβαλόμενο στο μαγεφτηκό Ατικό ουρανό. Η απλή εκσήσοση E=mc² έδοσε τη νήκη στους Αμερηκανούς πάνο στους Ηάπονες στο Β΄ Παγκόσμηο πόλεμο. Πός θα έπρεπε να αμηφθούν ο Ικτίνος, ο Καλικράτης, ο Einstein;

Πός πρέπη να αμηφθή ένας ζογράφος, ένας μουσουργός, ένας ερεβνητής που έχη μια πραγματηκά φαηνή ηδέα; Πουλόντας το έργο του, την ηλοπηημένη έμπνεφσή του, θα πήτε. Όμος ο Βαν Γκονγκ (Vincent van Gogh) πούλησε ένα μόνο έργο για 400 φράγκα όσο ζούσε. Σήμερα κάθε πήνακάς του ήνε ολόκληρη περηουσήα – που, οστόσο, ανήκη στον ηδηοκτήτη του έργου κε όχι στο Βαν Γκονγκ ή κληρονόμους του.

Η έμπνεφση τον επηστημόνον αποτημάτε έμεσα. Τη γράφουν, την αποστέλουν σε μέσα ενημέροσης άλον επηστημόνον που την κρήνουν κε δημοσηέβετε. Αφτή καθαφτή η έμπνεφση δεν αποφέρη αμηβή στον ερεβνητή. Η δημοσηέφσης του όμος τον κάνουν γνοστό, έτση που επηλέγετε από δημόσηους ή ηδηοτηκούς φορής για να «πουλάη» σ’ αφτούς την έμπνεφσή του. Αφτή την ηλοπηούν. Κι αφτά δηότη η αποδέκτες του επηστημονηκού έργου ήνε το εσθητό ή το κηνονηκό Εγό κηρήος, που, όπος ήπαμε, η ανάγκες τους μπορούν να αποτημηθούν. Εναλακτηκά μπορούν η ερεβνητές να προσλαμβάνοντε σε εκπεδεφτηκό κε/ή ερεβνητηκό φορέα.

Στην αρχεότητα τα έργα τέχνης είχαν αποδέκτες το εβρή κηνό μάλον παρά ηδηότες. Ναή, αγάλματα, τραγοδήες απεφθήνονταν στο δήμο. Ηδηκά για την κορηφέα καλητεχνηκή εκδήλοση, την τραγοδήα, το κράτος ήχε σηγκεκρημένο ταμήο στον προηπολογησμό του, τα «θεωρικά», που κάληπταν τα ησητήρηα τον θεατόν κε από αφτά τη σηντήρηση του θεάτρου. Ος προς τα έκσοδα της παράστασης κε μάληστα του ποληδάπανου, ποληάνθροπου, χορού, καλήπτονταν από πλουσήους, τους χορ-ηγούς, ηποχρεοτηκά. Με τη χορηγήα τους δηαφημήζονταν, όπος βλέπομε τόρα στην τηλεόραση τα ονόματα τον χορηγόν πηκήλον εκπομπόν. Η χορηγή δεν ήχαν δηκέομα να αρνηθούν ούτε να επεμβένουν στο έργο. Για τα θεορηκά, η πηνή ήταν θάνατος για όπιον τολμούσε να ησηγηθή να δηατεθούν για άλο σκοπό.

Η «χορηγήα» παραμορφόθηκε στην Αναγένηση, με πλούσηους, εβγενής ή αστούς, που έπερναν στην ηπηρεσήα τους καλητέχνες, μουσηκούς, ζογράφους, γλήπτες κλπ. Τους πλήροναν, αλά τα καλητεχνηκά έργα που παρήγαν ήταν κτήματα αφτόν τον «χορηγόν», που βέβεα ηπαγόρεβαν τα έργα που θα εκτελούνταν. Μ’ αφτά αποκτούσαν κήρος στο περηβάλον τους. Ακόμη κε έργα για το κηνό, όπος τα θρησκευτηκά, ανήκαν σε κάπιον που είχε πληρόση γι’ αφτά. Επανάσταση έκαναν οι ημπρεσηονηστές που βγήκαν στο λαό, ανεκσάρτητη από πλούσηους σπόνσορες, κε τα έργα τους ήταν παραστάσης της καθημερηνότητας, ενδηαφέροντας, επομένος, τους πάντες. Κε η μουσουργή στράφηκαν από τη μουσική δοματήου στη σημφονήα που απεφθηνόταν σε χηλιάδες ακροατές, που πλήροναν ησητήριο για να την ακούσουν.

Σήμερα, η δηνατότητα αντηγραφόν έχη φθάση σε αφάνταστο σημήο. Τα έργα ζογραφηκής έχουν κάθε ήδους αντήγραφα που πουλιόντε. Τουλάχηστον τα κάνη σηνήθος κε τα πουλά ο ήδιος ο καλητέχνης. Η σηνθέτες όμος; Η επηθημητή μουσηκή αντηγράφετε από κάθε χρήστη, που την απολαμβάνη έτση δορεάν. Δηαδηκτηακός έλεγχος «δηκεομάτον» ήνε πρακτηκά ανέφηκτος. Μια σημφονήα θα πεχτή μία φορά κε θα βγη σε αναρήθμητα αντήγραφα. Πόσο μπορή να αμηφθή ο σηνθέτης; Δεν μπορή να γράφη πάνο από μια σημφονήα ανά τρηετήα περήπου. Στο μετακσή; Μα χρηάζετε; «Όχη λεφτά για μουσηκή!»;Φανταστήτε όμος απλά έναν κόσμο χορής μουσηκή! Για μνημηόδη έργα, μουσηκά ή ηκαστηκά (σε δημαρχήα, δηκαστήρηα κλπ) δεν ηπάρχη άλος τρόπος από τα «θεορηκά» χρήματα (κράτους, τοπηκής αφτοδηήκησης) κε ηποχρεοτηκή χορηγήα τον πλουσήον, έναντη δηαφήμησής τους. Χορής να αποκλήετε η ηδηοτηκή ενασχόληση του καλητέχνη. Ήπαμε: Τα πολητησμηκά έργα μπορούν μακροπρόθεσμα να ήνε πολή ανταποδοτηκά. Αρκή να: «φιλοκαλοῦμεν μετ΄εὐτελείας κε φιλοσοφοῦμεν ἂνευ μαλακίας». Ό,τη κάνομε χορής πολητέληα (επηδή ήνε χρήσημο), το κάνομε με φηλοκαλήα. Φηλοσοφούμε χορής αυτοηκανοπήηση (για θετηκό σκοπό). Επενδήομε μουσηκά κηνονηκές εκδηλόσης· δηακοσμούμε δημόσηα κτήρηα· ερμηνέβομε κε κατεφθήνομε ηστορηκά αρχεολογηκές αποκαλήπσης· με νοητή έμπνεφση στηρήζομε της εσθητές μας δημηουργήες. Ασφαλός, δεν απαγορέβετε «η τέχνη για την τέχνη κε η γνόση για τη γνόση». Ηδήος σε ανότατα ηδρήματα, αλά πάλη με σκοπό την εκπέδεφση. Όμος δεν μπορή ο ερασητέχνης δημηουργός να προσδοκά αμηβή πρην γήνη αποδεκτό το έργο του από την κηνονήα. Στην πολήπλοκη κηνονήα μας τα «δηκεόματα» του δημηουργού για έργο του που παρουσηάζετε π.χ. στην τηλεόραση ή ραδηόφονο μπορή να καλήπτοντε από κάπιο χορηγό, ενό εκήνος οφήλη στον παρουσηαστή του τη δηαφήμηση που του γήνετε. Κάθε δημόσηα επηδότηση επηχηρήσεον θα μπορούσε να έχη ος όρο ότη ένα ποσοστό της θα γήνετε χορηγήα για πολητησμηκά έργα. Η Τέχνη σηντονήζη σηνεσθηματηκά την Κηνονήα κε η Επηστήμη τη στηρήζη: Ήνε κηνονηκά αναγκέες. Τα θεορηκά κε η χορηγήες ήνε απαρέτητα για μια χόρα που το κήρηο προηόν της ήνε πνεβματηκό. Ο λαός φορέας πνεβματηκού έργου επηβηόνη, μαζή με το έργο του, ακόμη κι όταν ηληκά καταρέφση.

ΠΟΙΝΗ ΚΑΙ ΦΑΥΛΟΣ ΚΥΚΛΟΣ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 22 Αυγούστου 2026

            Για την αγωγή ενός παιδιού ή ενός φυλακισμένου ή και ενός έθνους, ισχύει βέβαια η δημιουργία εξαρτημένων αντανακλαστικών. Η σταθερή σύνδεση μιας ανεπιθύμητης συμπεριφοράς με το δυσάρεστο συναίσθημα μιας ποινής και μιας επιθυμητής συμπεριφοράς με το ευχάριστο συναίσθημα μιας ανταμοιβής δημιουργεί ένα εξαρτημένο αντανακλαστικό. Η σκέψη μιας ανεπιθύμητης συμπεριφοράς, πριν αυτή εκδηλωθεί, συνδέεται αντανακλαστικά με το δυσάρεστο συναίσθημα της ποινής∙ αυτό με τη σειρά του αναστέλλει τη σκέψη της ανάρμοστης συμπεριφοράς. Αντίστοιχα η σκέψη μιας επιθυμητής συμπεριφοράς, συνδέεται με το ευχάριστο συναίσθημα της ανταμοιβής και αυτό με τη σειρά του ενισχύει τη σκέψη και την οδηγεί στην εκδήλωση της επιθυμητής συμπεριφοράς.

Ωστόσο, αυτό που φαίνεται σχεδόν αυτονόητο, έχει σοβαρούς περιορισμούς. Παραδείγματα.

Ένα παιδί είναι κλαψιάρικο. Ο μπαμπάς, για να το κάνει να αλλάξει συμπεριφορά, το τιμωρεί κάθε φορά που κλαίει. Η τιμωρία όμως κάνει το παιδί να κλαίει περισσότερο, διότι κλαίει κάθε φορά που έχει ένα δυσάρεστο συναίσθημα. Ο μπαμπάς το τιμωρεί πιο αυστηρά και το παιδί κλαίει γι΄ αυτό πιο γοερά: φαύλος κύκλος.

Ένας παραβάτης του νόμου τιμωρείται, φυλακίζεται λόγω της παραβατικής συμπεριφοράς του. Στη φυλακή, μη αναγνωρίζοντας ότι έφταιξε, δυσανασχετεί για την ποινή που άδικα, κατ΄ αυτόν, του επιβλήθηκε. Έτσι, μόλις βγει από τη φυλακή, με μεγάλη του χαρά εκδικείται την κοινωνία, γινόμενος ξανά παραβάτης, αλλά προσέχοντας αυτή τη φορά να μη συλληφθεί ή, αν συλληφθεί, να μην έχει αφήσει αποδεικτικά στοιχεία πίσω του και να μην καταδικασθεί στο δικαστήριο. Η φοίτησή του στο πανεπιστήμιο της φυλακής τον έχει διδάξει τέχνες πώς να αποφεύγει τη σύλληψη και την τεκμηρίωση της παραβατικής συμπεριφοράς του. Η φυλακή είναι η Ανώτατη Σχολή Εγκλήματος.

Ένα κράτος συμπεριφέρεται «τρελά». Ενοχλεί τους γείτονές του, δανείζεται χρήματα που τα κατασπαταλά σε καλοπέραση, αντί να τα επενδύει δημιουργικά κοκ. Η διεθνής κοινότητα του επιβάλλει ποικίλες ποινές. Οι πολίτες του κράτους νοιώθουν αδικημένοι και αντιδρούν ακόμη πιο τρελά. Η διεθνής κοινότητα αυξάνει τις ποινές – π.χ. αρνούνται να το δανείσουν με υψηλά επιτόκια, οι διεθνείς αγορές το επικρίνουν, οι επικρίσεις τους μειώνουν ακόμη περισσότερο την αξιοπιστία του, το κράτος προσπαθεί να εξαπατήσει τη διεθνή κοινότητα, αρνείται να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του κλπ: φαύλος κύκλος.

Πώς σπάει ένας τέτοιος φαύλος κύκλος; Οι φαύλοι κύκλοι, ό,τι σχεδόν κι αν κάνει κανείς, αυτοδιεγείρονται, αυτοενισχύονται και συνεχίζονται. Δηλαδή, να πάρουμε στην αγκαλιά μας και να κανακεύουμε ένα παιδί που κάνει αταξίες, είναι κακός μαθητής, είναι τεμπέλης, χτυπάει τα άλλα παιδιά, γκρινιάζει διαρκώς και αδικαιολόγητα; Μα έτσι θα τον κάνουμε κακομαθημένο και θα χειροτερεύει η συμπεριφορά του. Τι να κάνουμε; Ο φαύλος κύκλος συχνά αποτελεί την τελική φάση μιας ταλάντωσης. Θα κλάψει το παιδί, θα κάνει τις αταξίες του και κάποτε θα κουρασθεί, θα σταματήσει. Ένας τρόπος είναι την ώρα που συμπεριφέρεται «τρελά» να του αποσπάσουμε την προσοχή στρέφοντάς την προς μια άσχετη δραστηριότητα, χωρίς επιδοκιμασία ούτε αποδοκιμασία. Αυτό σημαίνει βέβαια να έχουμε διαπιστώσει τα ενδιαφέροντά του, που κι αυτά μπορεί να είναι συμπεριφορές με ταλάντωση. Π.χ. την ώρα της ανεπιθύμητης συμπεριφοράς διεγείρομε κάποια από τις περιοδικές εκδηλώσεις του, ανάλογα με την περίπτωση και την ώρα. Π.χ. του υπενθυμίζομε πως είναι ώρα για φαγητό ή για κάποιο παιχνίδι, Για να αποσπασθεί η προσοχή του, πρέπει να του τη στρέψουμε προς κάτι που είναι ευχάριστο, πιο ευχάριστο πάντως από αυτό, το ανεπιθύμητο, που κάνει αυτή τη στιγμή. Για να μη συνδέσει μ΄ αυτό τον τρόπο την παραβατική του συμπεριφορά με κάτι το ευχάριστο, πρέπει να επινοούμε κάθε φορά κάτι διαφορετικό, για να προσέξει. Ομολογουμένως, δεν είναι εύκολο πράγμα η αγωγή των παιδιών.

Ούτε είναι εύκολη η διόρθωση ενός κράτους που συμπεριφέρεται αστόχαστα. Η ανατροφή ενός παιδιού με τον τρόπο που υπέδειξα στο παράδειγμα προϋποθέτει μια πατριαρχική εξουσία πάνω του. Με τα κράτη όμως τι γίνεται; Μην ξεχνάμε ακόμη ότι οι ανωμαλίες σε ένα κράτος μεταδίδονται σαν κύμα στα υπόλοιπα. Η πτώχευση μιας τράπεζας πριν από μερικά χρόνια στην Αμερική εξαπλώθηκε σε διεθνή οικονομική κρίση, που το κόστος της το πληρώσαμε ιδιαίτερα εμείς, που είχαμε μια αστόχαστη συμπεριφορά. Η “καλοί” εταίροι μας που δεσμεύονται να μας φερθούν με αλληλεγγύη αντέδρασαν ποινικά. Και η κατάστασή μας επιδεινώθηκε, στάζοντάς μας και μίσος εναντίον εκείνων που μας βοηθούσαν. Δεν μπορώ να φανταστώ εύκολη λύση σε τέτοια προβλήματα. Οι ξένοι τεχνοκράτες διαπιστώνουν ενδεχομένως κάποια λάθη στο άτακτο κράτος. Χρειάζεται αλλαγή στη λειτουργία του, μια αλλαγή που εστιάζεται στην πάταξη της διαφθοράς, αν υπάρχει, και στο λαϊκισμό, που κύριο στοιχείο του είναι η αργομισθία με την ευρεία έννοια, δηλαδή περιλαμβάνει όχι μόνο μισθούς σε μη εργαζόμενους, ενώ οι εργαζόμενοι αμείβονται ανεπαρκώς, αλλά και επιδοτήσεις σε επενδυτές που, θησαυρίζουν αντί να επενδύουν. Η πελατειακή σχέση μεταξύ εξουσίας και κοινού βρίσκεται στην καρδιά του προβλήματος. Εργαλείο της είναι η εκλογή των αρχόντων (βουλευτών). Αυτοί πουλούν εξυπηρετήσεις, όπως αργομισθίας έναντι ψήφων, αλλιώς δεν εκλέγονται. Η εναλλακτική λύση, προϊόν της σκέψης των προγόνων μας, κλήρωση μεταξύ του συνόλου, αντί εκλογής, ούτε που συζητείται, διότι καταργεί την ολιγαρχία. Τα δεξιά κόμματα που κατά κανόνα κυβερνούν είναι ολιγαρχίες που δεν θέλουν προφανώς να στερηθούν τα προνόμιά τους. Αλλά και τα αριστερά κόμματα, όποτε κυβερνήσουν, είναι ολιγαρχίες των προλεταρίων. Και οι δυο παρατάξεις διαφωνούν σε όλα, μπορεί και να συγκρούονται. Σε ένα μόνο συμφωνούν, στο να πάψει το σύστημα που δίνει την εξουσία σε μια ολιγαρχία. Ενδιαφέρονται μόνο να είναι η δική τους ολιγαρχία που την παρουσιάζουν ως “καλή”, αφού η αντίπαλή τους είναι “κακή”. Μια δημοκρατία, χωρίς τις πελατειακές δεσμεύσεις της ολιγαρχίας, μπορεί να νοιάζεται για τα συμφέροντα μη ψηφοφόρων, όπως είναι οι μελλοντικές γενιές. Αυτό το πλεονέκτημα μπορεί να αντισταθμίζει με το παραπάνω τα μειονεκτήματα που έχει η επιλογή αρχόντων με κλήρωση. Και η μέριμνα για το μέλλον είναι πρώτιστα ευθύνη των αρχόντων και λιγότερο των πολιτών, που δεν μπορούν όλοι να είναι σώφρονες και όχι μωρές παρθένες. Αυτή όμως είναι η λύση που δεν θα επιθυμούσαν όσοι σπεύδουν να “βοηθήσουν” δηλαδή να θέσουν υπό την προστασία τους το αστόχαστο κράτος. Μια τέτοια λύση με κλήρωση σπάει το φαύλο κύκλο της εναλλαγής μιας ολιγαρχίας με μιαν άλλη, που καθεμιά της ισχυρίζεται πως αυτή είναι η “καλή”, ενώ η άλλη είναι η “κακή”.

ΑΡΕΤΗ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 20 Αυγούστου 2026

Στην αρετή, το αγαθό, το καλό, αποσκοπεί η Ηθική, η κοινωνική βούληση, όπως στην αλήθεια αποσκοπεί η επιστήμη, η κοινωνική γνώση, και στο κάλλος, το ωραίο, αποσκοπεί η τέχνη, το κοινωνικό συναίσθημα. Καθένας θέλει να είναι καλός. Τι συνιστά την καλοσύνη όμως; Το ξέρομε; Και αρκεί να το ξέρουμε για να είμαστε ή για να γίνουμε καλοί;

Τα κίνητρα της συμπεριφοράς είναι διττά. Είναι αφενός φυσιολογικές ανάγκες, όπως είναι οι αισθητηριακές διεγέρσεις, πόνος, ηδονή κλπ, και οι περιοδικές σαν ταλάντωση μεταβολές του συναισθήματος και της βούλησης, όπως είναι η πείνα, η δίψα, ο ερωτικός ίμερος κλπ. Αυτά τα κίνητρα υπάρχουν και στα ζώα και αναφέρονται στο παρελθόν. Αφετέρου, μόνο στον άνθρωπο, είναι και η ύπαρξη σκοπού που αναφέρεται στο μέλλον. Ποια συμπεριφορά μας είναι λοιπόν καλή;

Καλοσύνη δεν έχουν τα ζώα. Μπορεί να έχουν συναισθήματα, όπως την αγάπη της μητέρας για τα παιδιά της ή ακόμη και κάποιων ειδών για συγκεκριμένο άτομο άλλου είδους, όπως η αφοσίωση ενός σκύλου στον κύριό του. Αυτό όμως δεν είναι καλοσύνη. Τέτοια συμπεριφορά προκύπτει από αντανακλαστικά, φυσικά ή και πρωτοβάθμια εξαρτημένα, που αναπτύσσονται στα θερμόαιμα κυρίως σπονδυλωτά (πτηνά, θηλαστικά). Η αρετή όμως προκύπτει από δευτεροβάθμια αντανακλαστικά που αναπτύσσει μόνο ο άνθρωπος στη βάση προσχηματισμένων πρωτοβάθμιων. Σχετίζεται δηλαδή η αρετή με το σκοπό που μόνο το ανθρώπινο είδος αναπτύσσει.

Η δημιουργία σκοπού είναι εξαιρετικά πολύπλοκη διεργασία. Σχετίζεται με την κοινωνική υπόσταση του Εγώ, που υπάρχει μόνο στον άνθρωπο. Προκύπτει από την αντιπαράθεση του «θέλω» καθενός με τα «θέλω» του έλλογου περιβάλλοντός του, τα οποία αυτό προσλαμβάνει σαν «πρέπει». Αλλάζει το περιβάλλον, αλλάζουν και οι σκοποί και μαζί μ΄ αυτούς η αρετή. Θα φανεί με ένα παράδειγμα. Ο φόνος, αφαίρεση ζωής άλλου του ίδιου είδους, είναι το πρότυπο της κακής συμπεριφοράς. Από όλους τους «νόμους» καταδικαστέος. Όμως, στη διάρκεια ενός πολέμου, ο φόνος (του αντιπάλου) είναι αρετή. Οι πρόγονοί μας θεωρούσαν ότι μεταξύ των αρετών πρώτη είναι η ανδρεία και δεύτερη η δικαιοσύνη. Και πάλι υπάρχει ένας περιορισμός. Αρετή είναι όσο είναι άμυνα. «Εἷς οἰωνὸς ἄριστος ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης» αναφωνεί ο Έκτορας, ο πιο ενάρετος από τους ήρωες της Ιλιάδας.

Η παραπάνω αξιολόγηση της συμπεριφοράς είναι ποιοτική. Υπάρχει όμως και η ποσοτική αξιολόγηση. Ο Αριστοτέλης θεώρησε ότι η αρετή βρίσκεται στη μεσότητα. Η υπερβολική, ριψοκίνδυνη, άφρων ενέργεια, δεν είναι επαινετό θάρρος, αλλά καταδικαστέο θράσος. Από την άλλη ο υπερβολικός αυτοπεριορισμός δεν είναι επαινετή σωφροσύνη, αλλά καταδικαστέα δειλία. Από την άλλη η Ολυμπιακή αντίληψη, όπου κάθε αγωνιζόμενος πασχίζει για την πρώτη θέση, φαίνεται να είναι αντίθετη με την επιδίωξη της Αριστοτελικής μεσότητας. Ωστόσο, οι Ολυμπιακοί αγώνες είναι σύμβολα πραγματικού αγώνα, που είναι ο πόλεμος. Μόνο όποιος έχει τις δυνατότητες για την ακραία επίδοση στο σύμβολο του Ολυμπισμού μπορεί να επιλέγει τη συμπεριφορά του από ένα ευρύ φάσμα στον πραγματικό αγώνα του πολέμου. Θυμίζω πως πόλεμος, ομαδική βία μεταξύ ζώων του ίδιου είδους, υπάρχει μόνο (και πάντα) μεταξύ των κοινωνικών ζώων.

Η Σωκρατική αντίληψη, ότι «κακὸς μὲν γὰρ ἑκὼν οὐδείς», δεν φαίνεται να αρκεί. Ο Σωκράτης, κατά τον Πλάτωνα, πίστευε πως αρκεί η γνώση της αρετής για να την εφαρμόζει κάποιος, διότι, αν δεν συμπεριφέρεται κάποιος ενάρετα οι άλλοι, αμυνόμενοι, θα του συμπεριφερθούν εχθρικά, επιθετικά. Για να αποφύγει τέτοιο ενδεχόμενο, λοιπόν, πρέπει να μην είναι κακός. Όμως, όπως δείχθηκε παραπάνω, το καλό είναι έννοια σχετική, εξαρτώμενη από το περιβάλλον. Το εκφράζει καλύτερα ο Πρωταγόρας, πάντα κατά τον Πλάτωνα: «Πάντων χρημάτων μέτρον ἂνθρωπος». Και τώρα φθάνομε σε ένα υπερλογικό επίπεδο, στο τι πιστεύομε. Ο Πλάτων, με αριστοκρατικές, αντιδημοκρατικές, αντιλήψεις, πίστευε σε ένα κόσμο ιδεών, που είναι τέλειες, αμετάβλητες, σε ένα κόσμο επομένως χωρίς χρόνο, αφού η μεταβολή γίνεται υποχρεωτικά μέσα στο χρόνο. Αντίθετα, ο Πρωταγόρας είναι ένα πρότυπο δημοκρατικής αντίληψης. Να σημειώσουμε εδώ ότι ο ίδιος ο Πλάτων εξέφρασε έμμεσα τις επιφυλάξεις του για την πίστη του. Ο διάλογός του «Πρωταγόρα» είναι ο μόνος στον οποίον η αντιπαράθεση μεταξύ του Σωκράτη και των σοφιστών δεν τελειώνει με μια νίκη του μεγάλου σοφού, που με την τέλεια λογική του και την ειρωνεία του κατατροπώνει τον άλλο, αλλά με ισοπαλία. Θα συνέχιζαν αργότερα το διάλογό τους (που δεν έγινε). Επιπλέον όταν στην πράξη είδε ο Πλάτων τη συμπεριφορά των φίλων του και συγγενών του, μαθητών του Μεγάλου Δασκάλου, που ήταν μέλη των τριάκοντα τυράννων, δήλωσε ότι «ἐγὼ γὰρ ποτὲ νέος ὢν ἐνόμιζον, εἰ τάχιστα μεταβληθείη τὰ τῆς πόλεως πράγματα, εὐθὺς ἐπὶ τὰ κοινὰ ἰέναι· καὶ τότε μὲν πολλὰ ἐν τοῖς πράγμασιν ἐγένετο, ἃ μετεμέλησέν με· τὴν γὰρ τότε λεγομένην δημοκρατίαν οὐδὲν ἧττον ἢ χρυσὸν ἐνόμιζον εἶναι πρὸς ἐκείνους» (Στα νειάτα μου πίστεψα πως, αν έπεφτε η δημοκρατία και την αρχή την έπαιρναν οι ομοϊδεάτες μου, θα έφερναν την ιδανική πολιτεία. Μα η κατατρεγμένη δημοκρατία αποδείχθηκε χρυσάφι μπρος σ΄ εκείνο που έφτιαξαν ο Κριτίας κι η συντροφιά του).

Τη σχετικότητα της καλοσύνης αντιλαμβάνεται και τονίζει και ο Ιησούς. Μόνο που ως πρότυπο προς το οποίο συγκρίνει κάποια συμπεριφορά είναι κάτι πιο σταθερό, ο εαυτός καθενός. «Ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτὸν» (Ματθ). Και ο Παύλος το διευκρινίζει παραπέρα: «οὐδεὶς γάρ ποτε τὴν ἑαυτοῦ σάρκα ἐμίσησεν, ἀλλὰ ἐκτρέφει καὶ θάλπει αὐτήν, καθὼς καὶ ὁ Κύριος τὴν ἐκκλησίαν.» Εδώ ο Ισαπόστολος δεν ξεχωρίζει το αισθητό, αντικειμενικό Εγώ από το νοητό, υποκειμενικό Εγώ, παρομοιάζοντας τη σχέση αυτή προς εκείνη με το κοινωνικό Εγώ σε σχέση με την κοινωνία, που για το Χριστιανισμό είναι η εκκλησία. Ίσως η Χριστιανική αντίληψη της αρετής να είναι η τελειότερη, με την έννοια ότι συνδυάζει και τις τρεις υποστάσεις του Εγώ, τη νοητή, την αισθητή και την κοινωνική. Μια αντίληψη που ερμηνεύει τον υπερφυσικό με το φυσικό κόσμο είναι ότι Αγαθό είναιό,τι αυξάνει σ΄ ένα σύστημα την τάξη, με απόλυτο Αγαθό το Θεό. Ό,τι αυξάνει την αταξία είναι το Κακό, με απόλυτο Κακό το Διάβολο, δηλαδή τη φυσική εντροπία.

Τελικά, συνδυάζοντας τις παραπάνω σκέψεις, θα πρέπει ίσως να αντιληφθούμε την αρετή σε σχέση με το έλλογο περιβάλλον μας, δηλαδή την κοινωνία μας. Καλό είναι ό,τι κάνομε που ωφελεί τους συμπατριώτες μας. Ο πλούσιος μοιράζεται το βιός του, ή δέχεται να είναι όλοι συνιδιοκτήτες του κεφαλαίου όλων. Η ανισότητα είναι κύρια αιτία της κοινωνικής αταξίας.

Ρόλη

Έχο ακούση κε διαβάση πολά επηχηρήματα εναντήον της ηδανηκής φονητηκής γραφής. Σε όλα ηπάρχη έβλογη (κατ΄ εμέ) απάντηση. «Μα να καταργήσουμε την ορθογραφήα; Χρηάζετε!». Μα η φονητηκή γραφή δεν σημένη «κατάργηση» της ορθογραφήας, αλά αντηκατάστασή της με μιαν άλη, λογηκή ορθογραφήα. Ένα επηχήρημα ήνε αδήνατο να απαντηθή: «Η φονητηκή ορθογραφήα δεν μου αρέση!» Σηνεχήζο να παρουσηάζο παλιά άρθρα μου μεταγραμένα σε φονητηκή γραφή.  

16 Αβγούστου 2026

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθ. Καρδιολογήας. dimitrissideris.worldpress.com

• Κηνή Γνόμη 27 Οκτοβρίου 2015
•  

•  
• 

Η κηνονήα αποτελείτε από ρόλους. Ο καθένας ενεργή μέσα στην κηνονήα, όχη όπος θα ήθελε αφτός (νοητό Εγό), αλά όπος του ηπαγορέβη ο ρόλος του (το κηνονηκό Εγό του). Ο γιατρός, ο δηκαστής, ο μηχανηκός, ο βασηλιάς, ο στρατηότης, ο αγρότης, ο βοσκός, ο πσαράς, την όρα που εργάζοντε δεν κάνουν ό,τη θα ήθελαν, αλά ό,τη τους ηπαγορέβη ο ρόλος τους. Θα ήθελαν να βρήσκοντε σε μια ακρογιαλιά ή να αγκαλιάζοντε με το τέρη τους κι αντ’ αφτού ηδροκοπούν στην αναγκαστηκή δουλιά τους. Αλιός, στον ελέφθερο χρόνο τους, δεν θα μπορούν να κάνουν τήποτε από όσα ονηρέβοντε. Κε, προπάντον, στο χρόνο του εσθητού Εγό, θα πηνάσουν. Η ρόλη οφήλουν να ήνε εναρμονησμένη μετακσή τους, έτση που να προάγετε η ηπόθεση του «έργου» προς την κάθαρσή του.

Δηστηχός (ή εφτηχός;) τέτια κηνονήα δενηπάρχη. Κε, όχη σπάνηα, ο ρόλος μπορή να απετή να κάνη κάπιος πράκσης που βρήσκοντε σε κατάφορη αντήθεση προς ό,τη αυτός θα επέλεγε. Πρην από μησό εόνα έγηνε το πασήγνοστο πήραμα Milgram (έκτοτε έχουν γήνη κε άλα ανάλογα).

Ένας πηραματηστής χόρησε με (ηκονηκό) κλήρο εθελοντές επί πληρομή σε ζέβγη «δασκάλον» κε «μαθητόν». Σκοπός του πηράματος ήταν να γήνη γνοστό, αν η πηνή σημβάλη στη μάθηση. Η «μαθητές» δέθηκαν με καλόδηα. Έπρεπε να μάθουν δέκα ζέβγη λέκσεον. Ο «δάσκαλος» καθόταν μπροστά σε μια κονσόλα ηλεκτρηκής γενήτρηας. Μπροστά του ηπήρχαν δέκα κουμπιά με ενδήκσης: «15 βολτ, 30 βολτ, κλπ.» Το τελευτέο έγραφε: «450 βολτ. Προσοχή! Κήνδυνος!». Πήσο από το «δάσκαλο» στεκόταν ο ηπέφθηνος του πηράματος. Για κάθε λάθος του «μαθητή» ο «δάσκαλος» έδηνε ένα σοκ, κάθε φορά ησχηρότερο. Η μη απάντηση καταγραφόταν σα λάθος. Η «μαθητές» δηαμαρτήρονταν, ζητούσαν να φήγουν από το πήραμα. Στα 345 βολτ ο «μαθητής» αντηδρά με γενηκεβμένους σπασμούς. Η «δάσκαλη» δήσταζαν. Ο πηραματηστής όμος τους παρότρηνε να σηνεχήσουν με τη δηκεολογήα ότη αφτό απετούσε το πήραμα. Τεληκά «πηραματόζοα» ήταν μόνον η «δάσκαλη». Η «μαθητές» ήταν ηθοπηή κε φησηκά δεν δέχθηκαν ποτέ κανένα σοκ. Μόνο 5% τον «δασκάλον» αρνήθηκαν εκσαρχής να πάρουν μέρος σε τέτιο πήραμα, ενό 65% απ΄ αυτούς έδοσαν ος κε 450 βολτ παρά τον κήνδηνο για τη ζοή ενός αγνόστου. Το πήραμα ήταν φάρσα. Όμος τα αποτελέσματα ήταν αληθηνά: Το μεγαλήτερο ποσοστό τον ανθρόπον θα ηπακούση κε θα βασανήση -ήσος κε θα σκοτόση- έναν άγνοστό του, αρκή να το απετή ο ρόλος του. Το πήραμα ερμηνέβη, ος ένα βαθμό, τη σημπερηφορά τον απλόν Γερμανόν στρατηοτόν στον πόλεμο, του ηπαλήλου της ΔΕΗ που κόβη το ρέβμα από έναν άνεργο ή άπορο, κσέροντας ότη έτση τον ταπηνόνη, τον υποβάλη σε δηαρκές βασανηστήρηο κε πηθανότατα θέτη σε κήνδηνο τη ζοή του, του υπαλήλου του σούπερ-μάρκετ που δήνει χαλασμένο πσάρη κε δηαβεβεόνη ότη ήνε φρέσκο, χορής να μησή τον πελάτη, παρότη γνορήζη ότη μπορή να πάθη δηλητηρήαση, του αστηνομηκού ο οπήος ραντήζη με χημηκά τους δηαδηλοτές, του ηπαλήλου της εφορήας ή της τράπεζας που ηπογράφη την κατάσχεση κάπιου σπητιού για 1 000 εβρό χρέος. Όλη αφτή ηπακούουν σε εντολές. Άλη έχουν την εφθήνη. Ο πολητηκός που ηπογράφη ένα μνημόνηο το οπήο οδηγή ένα ολόκληρο έθνος στην εκσαθλήοση του νεοφηλελεφθερησμού θα έφτανε μέχρη τον τελεφτέο μοχλό, χορής πηστηκές πηθανότητες ανάκαμπσης. Κε αφτός ηπακούη σε εντολές πολή πιο ησχηρές από εκήνες του πηραματηστή με την άσπρη φόρμα.

Ο ρόλος του ηγήτορα ήνε ηδηέτερα σημαντηκός. Αναγκάζη τους ηποκημένους του να πηθαρχούν σε ό,τη απετή ο νόμος. Κε δεν υπερβένη της δηκεοδοσήες του, δεν τους αναγκάζη να κάνουν όσα εκήνος επηθημή, έκσο από το νόμο. Τα ήδια ησχήουν φησηκά στον καθένα στο κηνονηκό του οράρηο. Κε όταν ο ρόλος απετή από το άτομο να τελέση έργο για το οπήο έχη αντιρήσεις; Τη γήνετε όταν ένας στρατηότης αρνήτε στον πόλεμο να σκοτόση έναν αντήπαλο που δεν τον κσέρη, δεν τον έχη κσαναδή; Προφανός απάντηση δεν ηπάρχη. Εναπόκητε στην ελέφθερη βούληση του καθενός, στην προσοπηκή του εφθήνη, στην επηλογή σε τέτια σήγκρουση καθηκόντον. Με όλες της σηνέπηες. Η πεδήα του ληπόν προδηαγράφη σε σημαντηκό βαθμό πια θα ήνε η απόφασή του.

Ηπάρχουν λαή που η περησότερη πιστεύομε (χορής να έχη ποτέ τεκμηρηοθή) πος ήνε πιο πηθαρχηκή στο ρόλο που εκόντες άκοντες αναλαμβάνουν κε άλη ληγότερο. Ο Γερμανός θεορήτε πηθαρχηκός, ο Έληνας απήθαρχος. Να δης όμος που η Έληνες μετανάστες σε άλες χόρες, μετά από λήγο γήνοντε κι αφτή πηθαρχηκή, ενό Γερμανή που εγκαταστάθηκαν στον τόπο μας εκσομηόνοντε σε απήθαρχη σημπερηφορά με τους ντόπιους! Φένετε, επομένος, πος, εκτός από το χαρακτήρα ή την πεδήα καθενός, έχη σημασήα κε το πόσο σηχνά η πηκήλη κηνονηκή ρόλη ήνε αντηφατηκή, κε επομένος πόσο σηχνά ο καθένας βρήσκετε αντημέτοπος με μια σήγκρουση καθηκόντον.

Κάπιος πρέπη να προβλέπη π.χ. πός θα αμηνθή ο εργαζόμενος, όταν του επηβάλετε να κάνη κάτι έκσο από τα αφστηρά καθήκοντά του. Καθός δεν μπορούν να προβλέποντε όλες οι περηπτόσης που θα προκήπσουν, κάπιος πρέπη να αναλάβη της εφθήνες της επήβλεπσης. Κανονηκά, εκτός από τους ηπαρκσηακούς για την κηνονήα ρόλους (π.χ. στρατός, δηκεοσήνη κλπ) την άμεση εφθήνη την αντημετοπήζουν πιο σοστά η επαγκελματηκή σήλογη κε τα σηνδηκαληστηκά όργανα. Σ΄ αφτές της περηπτόσης, ο γενηκός κανόνας που ησχήη ήνε ότη ο επαγκελματήας, ελέφθερος ή εκσαρτημένος, ηεραρχή πρότηστα ηποχρεόσης απέναντη στον καταναλοτή, τον πελάτη του. Ακολουθούν η ηποχρεόσης προς τον προηστάμενο κε τους σηναδέλφους του. Αφτό σημένη π.χ. πος τα πηθαρχηκά επαγκελματηκά κε σηνδηκαληστηκά όργανα οφήλουν να επηβάλουν της προβλεπόμενες πηνές στους παραβάτες μάλον παρά να φροντήζουν να τους καλήπσουν για να μη δηασηρθή το επάγκελμα. Παράληλα, πρέπη να προστατέβουν τα μέλη τους απέναντη σε άδηκες επηθέσης ήτε από το κηνό, ήτε, προπάντον, από εργοδότες κε προησταμένους. Αντή να ηποστηρήζουν π.χ. εργαζομένους που δεν εργάζοντε, να αγονήζοντε περησότερο για να αμήβοντε η εργαζόμενη που δουλέβουν. Αυτό σημένη πος τα πηθαρχηκά όργανα πρέπη να τελούν ηπό τον ηπσηλό έλεγχο της πολητήας.

Σε όλες της περηπτόσης οφήλομε να θημόμαστε ότη η ρόλη αφορούν στο κηνονηκό Εγό, δηλαδή πρότηστα στο κηνονικό (επαγκελματηκό σηνήθος) οράρηό μας. Χάρη σ’ αφτό το οράρηο κε την πηθάρχηση στους ρόλους τον επαγκελματηόν, εκσασφαλήζετε ότη στο ελέφθερο οράρηο του καθενός, αφτός έχη τη μέγηστη δηνατότητα να αφτοπραγματόνετε, να επηδηόκη ό,τη επηλέγη κε να ηλοπηή το σκοπό του.

ΣΥΝΩΣΤΙΣΜΟΣ Ή ΔΙΑΣΠΟΡΑ;

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειωτικός Αγών, 15 Αυγούστου, 2026

Κάποια ζώα ζουν μονήρη. Άλλα κοπαδιαστά. Και άλλα κοινωνικά. Στις αγέλες και στις κοινωνίες, αντίθετα από τη μοναχική ζωή, τα ζώα ζουν σε στενή επαφή μεταξύ τους. Στα κοπάδια όλα τα ζώα κάνουν το ίδιο περίπου πράγμα, όπως και στη μοναχικότητα, ενώ στις κοινωνίες άλλο κάνει το ένα, άλλο το άλλο, αλλά συμπληρωματικά, έτσι που ο σκοπός τους είναι ενιαίος, κοινός. Κάποια έντομα, όπως οι μέλισσες, τα μυρμήγκια κλπ είναι κοινωνικά ζώα. Άλλα, όπως ορισμένα είδη λεοπαρδάλεων, ρινόκερων, γοριλών, δελφινιών ζουν μόνα τους, αλλά σπανίζουν. Και τα περισσότερα ζουν κοπαδιαστά.

Αν και όπως τα παρουσιάζω, φαίνεται σαφής διάκριση του ενός από τον άλλο τρόπο διαβίωσης, υπάρχουν πολλά κοινά μεταξύ τους. Για παράδειγμα, η ερωτική σχέση και η σχέση μητέρας παιδιού είναι ίδια σε όλα, με στενή επαφή μεταξύ τους, στα περισσότερα θερμόαιμα σπονδυλωτά. Εξάλλου κάποιο ζώο-άτομο μπορεί να ζει πότε ομαδικά και πότε απομονωμένο. Ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να ζει με όποιον τρόπο θέλει, αν και στην ιστορία του το είδος άλλαζε τρόπο διαβίωσης, έτσι που σήμερα επικρατεί ο κοινωνικός τρόπος. Τόσο, που ο Αριστοτέλης (από τότε τα είχε παρατηρήσει αυτά) δήλωνε πως αν κάποιος ζει εκτός κοινωνίας είναι ή θεός ή θηρίο. Ποιες είναι όμως οι κύριες διαφορές μεταξύ τους, που έχουν συνέπειες ως προς τη δυνατότητά τους να επικρατήσουν;

Πριν προχωρήσω στο ερώτημα, πρέπει να παρατηρήσουμε ότι και στο φυτικό κόσμο υπάρχουν ανάλογα φαινόμενα, έτσι που μπορεί να υπάρχει ένα δάσος με ποικιλία ειδών, ή ένα δάσος με ένα μόνο είδος (π.χ. πευκώνας, ελαιώνας κλπ).

Αναφέρθηκα ήδη στην ειδοποιό διαφορά μεταξύ κοινωνίας και αγέλης. Η συμπληρωματική σχέση επικρατεί στις κοινωνίες, ενώ στις αγέλες η μιμητική. Η συμπεριφορά των αγελαίων ζώων περιορίζεται μόνο από τους φυσικούς νόμους, και επιβάλλεται αυτόματα φυσικά. Των κοινωνικών περιορίζεται τόσο από τους φυσικούς νόμους όσο και από κοινωνικούς, που επιβάλλονται από άλλα μέλη της κοινωνίας. Η κοινωνική ζωή επιτρέπει όχι μόνο να προσαρμόζεται το άτομο στο περιβάλλον του, αλλά και να προσαρμόζει το περιβάλλον του, τροποποιώντας το, στις δικές του ανάγκες. Η κατάχρηση μπορεί να οδηγήσει σε κορεσμό και εξάντληση του περιβάλλοντος, τελικά κλιματική κρίση. Συστηματική, ομαδική, θανάσιμη, βία μεταξύ ζώων του ίδιου είδους (όπως ο πόλεμος) υπάρχει μόνο στην κοινωνία. Καθώς οι κοινωνίες θησαυρίζουν χρήσιμα αγαθά αντιμετωπίζοντας έτσι περιόδους ένδειας, αυτά γίνονται αντικείμενα σφετερισμού από άλλες κοινωνίες του ίδιου είδους, οδηγώντας στον πόλεμο.

Θέλω όμως να επικεντρωθώ περισσότερο στις διαφορές μεταξύ μονήρους και ομαδικής (αγελαίας και κοινωνικής) διαβίωσης. Η ομαδική διευκολύνει τη διαιώνιση του είδους, καθώς ένα αρσενικό και ένα θηλυκό έχουν την ευκαιρία να βρεθούν κοντά το ένα με το άλλο και επομένως να πολλαπλασιασθούν. Το ξέρομε πολύ καλά οι άνθρωποι και αθροίζομε σε συνωστισμούς ζώα του ίδιου ζώου. Κοπάδια από κατσικοπρόβατα, αγελάδες, κότες κλπ. Αυτό ισχύει και για τα φυτά. Ένα πεύκο μόνο μεσ΄ στον κόμπο, όσο και να αντιστέκεται στους ανέμους, δεν έχει μεγάλες πιθανότητες να αφήσει απογόνους. Αντίθετα μια συκιά δίπλα σε μιαν άλλη έχουν πολλές πιθανότητες να ζευγαρώσουν, καθώς ο άνεμος ή μια μέλισσα εύκολα μεταφέρουν γύρη από τους στήμονες της μιας στον ύπερο της άλλης. Γι’  αυτό το λόγο, όπως αναφέρθηκε, τα μονήρη ζώα τείνουν να αφανισθούν και έχουν κηρυχθεί ως προστατευόμενα είδη, δηλαδή απαγορεύεται το κυνήγι τους. Εξάλλου, η ανεύρεση τροφής γίνεται σημαντικά πιο εύκολη στην αγελαία παρά στη μοναχική διαβίωση. Μια αγέλη λύκων πολύ πιο εύκολα βρίσκει και κατασπαράζει ένα θύμα παρά ένας μοναχικός λύκος. Το ίδιο πιο εύκολα από το μοναχικό ζώο αμύνεται μια αγέλη έναντι ενός αρπακτικού ζώου. Ένα λιοντάρι μόνο του δύσκολα τα βγάζει πέρα με ένα βούβαλο. Σε ένα κοπάδι λεόντων ο βούβαλος είναι βέβαιο θύμα και αντιστρόφως, ένας μόνος λιόντας δεν έχει πολλές πιθανότητες να νικήσει ένα βουβαλίσιο κοπάδι.

Ο συνωστισμός όμως έχει και σοβαρά μειονεκτήματα. Μια μεταδοτική νόσος, π.χ. από ιούς, έχει πολύ μεγαλύτερες πιθανότητες να γίνει επιδημία (επιζωοτία) στην ομαδική ζωή. Λοιμώδη νοσήματα υπάρχουν σε όλα τα ζώα. Δύσκολα όμως γίνονται επιζωοτία στη φύση, καθώς τα ζώα βόσκουν μακρές σχετικά περιόδους μονήρη και οι ιοί δεν μπορούν να επιζήσουν για πολύ έξω από το σώμα των ξενιστών τους και αποβαλλόμενοι από τον ένα πρέπει να φιλοξενηθούν ταχύτατα από τον άλλον. Επιζωοτίες γίνονται εύκολα σε εκτρεφόμενες αγέλες.

Η αποτελεσματικότητα και ο κίνδυνος αντιπαρατίθενται έντονα στους ανθρώπους. Η κοινωνία γεννήθηκε πριν από αρκετές χιλιάδες χρόνια. Μια παλιά θρησκευτική ιστορία αναφέρει πως γεννήθηκε στον παράδεισο, τον εύφορο κήπο ανάμεσα στον Τίγρη και τον Ευφράτη. Εκεί, τότε πρωτομπήκαν περιορισμοί, όπως απαγόρευση της βρώσης κάποιων καρπών και επιβολή της κάλυψης της γύμνιας τους. Φυσικά, αυτή η ιστορία δεν μπορεί να κρύψει ότι, εκτός από τους κοινωνικούς ανθρώπους, τους απογόνους του Αδάμ και της Εύας, υπήρχαν και πλήθος άλλων ανωνύμων, ανοργάνωτων δηλαδή, ανθρώπων, που απειλούσαν τη ζωή του φονιά Κάιν. Η συγκάλυψη γεγονότων δεν είναι εύκολη, επειδή “Ἒστι δίκης ὀφθαλμὸς ὃς τὰ πάνθ’ ὁρᾷ” (Μένανδρος). Με τη γέννηση της κοινωνίας, οι άνθρωποι συνέχισαν να ζουν ο ένας κοντά στον άλλον, όπως στην αγέλη, αλλά ακόμη πιο κοντά, υποχρεωμένοι να εξαρτώνται ο ένας από τον άλλον, λόγω της συμπληρωματικής δραστηριότητάς τους. Καθένας παρήγε κάτι παραπάνω από ό,τι χρειαζόταν και το αντήλλασσε με κάτι που περίσσευε από τον άλλον και το οποίον ο ίδιος στερούνταν. Ο αισθητός κόσμος είναι ύλη και ενέργεια. Διέθετε λοιπόν ο καθένας για ανταλλαγή αφενός κάποιο αγαθό και αφετέρου κάποια υπηρεσία που ήταν ενέργεια. Πέρα όμως και από τα αισθητά, ανταλλάσσονταν και νοητά. Τέτοια ήταν κυρίως η γλώσσα με τις γνώσεις, αλλά και τρόποι συμπεριφοράς.    

Αρχικά τα ζώα συναθροίζονται όπου βρίσκουν τροφή, τα φυτοφάγα κοντά στο νερό, τα σαρκοβόρα, κοντά στα φυτοφάγα. Οι άνθρωποι, με την εξέλιξή τους συγκεντρώνονται όπου οι φυσικοί δρόμοι διασταυρώνονται, για να γίνονται ανταλλαγές. Εκεί δημιουργείται το άστυ, όπου γίνεται πιο εύκολα η επεξεργασία των πρωτογενών υλών, καθώς αυτή απαιτεί γνώση και η γνώση μεταδίδεται από τον καθένα στο διπλανό του. Οι πόλεις όμως καταναλώνουν, δεν παράγουν. Από την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης άρχισε η κατάχρηση της αστυφιλίας. Τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της ομαδικής διαβίωσης αθροίστηκαν. Ήδη υπάρχει διαρκώς αυξανόμενη ανάγκη για διασπορά των ανθρώπων, να κατοικηθούν και διαμορφωθούν κατάλληλα οι έρημες περιοχές, να μειωθούν οι πανδημίες και οι πόλεμοι.               

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΦΑΥΛΩΝ ΚΥΚΛΩΝ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ.καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 13 Αυγούστου 2026

“Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται” είπε ο Επιμενίδης. Όμως ο ίδιος ήταν Κρητικός.  Επομένως και ο ίδιος, ψεύδεται. Άρα τελικά οι Κρητικοί δεν είναι ψεύτες. Τότε όμως και ο Επιμενίδης δεν ψεύδεται κοκ. Αυτό είναι ένα κλασικό παράδειγμα λογικού φαύλου κύκλου. Στον υλικό κόσμο ο φαύλος κύκλος αντιστοιχεί στη θετική ανάδραση, όπου το αποτέλεσμα μιας ενέργειας είναι η αιτία της ενέργειας. Οι φαύλοι κύκλοι είναι πολύ δύσκολο να ξεπερασθούν. Και είναι πολύ πιο συχνοί από όσο νομίζομε, ως θετικές αναδράσεις, στην πραγματική ζωή. Ευτυχώς, στον αισθητό κόσμο υπάρχει πάντοτε κάποιο σφάλμα, ανοχή, η αλήθεια είναι στατιστική. Αυτό επιτρέπει, πολύ δύσκολα βέβαια, την έξοδο από τον αντικειμενικό φαύλο κύκλο. Η πραγματική ζωή είναι πολυεπίπεδη, ενώ ο φαύλος κύκλος αφορά συνήθως ένα μόνο επίπεδο. Η έξοδός του απαιτεί συνήθως ένα άλμα σε άλλο επίπεδο.

Ή είσοδος σε φαύλο κύκλο γίνεται από ποικίλες αφορμές ή πυροδοτήσεις. Το βλήμα που τρέχει με ταχύτητα θα συνεχίσει το δρόμο του ώσπου μια δύναμη να το σταματήσει, όπως είναι η αντίσταση του αέρα ή η πτώση του στο έδαφος. Όμως ξεκινά αυτή την αυτοσυνεχιζόμενη πορεία του με κάποια πυροδότηση όπως είναι μια μικρή στιγμιαία έκρηξη μέσα σε ένα κάλυκα, που προξενείται με το πάτημα της σκανδάλης του όπλου. Η είσοδος στο φαύλο κύκλο που αυτοσυντηρείται γίνεται έτσι συνήθως με ένα μηχανισμό του όλου-ή-ουδενός. Η πυροδότηση είτε δεν έχει αρκετή ισχύ να ξεκινήσει τη βολή είτε την έχει και η πορεία του βλήματος ακολουθεί τη δική της τροχιά, ανεξάρτητα από τη δύναμη με την οποίαν πατήθηκε η σκανδάλη και συνεχίζεται, μολονότι η σκανδάλη έχει πάψει να πατιέται.

Οι φαύλοι κύκλοι είναι ιδιαίτερα επιζήμιοι σε κοινωνικό επίπεδο. Όσα θα πω παρακάτω έχουν προσεγγιστική μόνο αξία, καθώς δεν είμαι πολιτικός ή οικονομολόγος, αλλά κρίνω σύμφωνα με την κοινή λογική. Η οικονομία στηρίζεται στη δυναμική (κατά μέσον όρο διαχρονικά) ισότητα παραγωγής και κατανάλωσης. Η ισορροπία διατηρείται διαμέσου των τιμών των προϊόντων. Όταν η διαφορά παραγωγής-κατανάλωσης αυξάνεται ή μειώνεται, μεταβάλλονται αντίστοιχα οι τιμές των αγαθών και αντίστοιχα η κατανάλωση. Η ακρίβεια οδηγεί σε μείωση της κατανάλωσης και αύξηση της παραγωγής, η φτήνια στα αντίθετα. Όταν όμως  η διαφορά είναι κρίσιμα μεγάλη, η κατάσταση μεταβάλλεται σε φαύλο κύκλο. Σε υπερβολική παραγωγή, τα αγαθά δεν καταναλώνονται. Οι παραγωγοί, για να μην πτωχεύσουν, αναγκάζονται να απολύσουν εργαζομένους. Η ανεργία μειώνει κι άλλο την κατανάλωση. Περισσότερα απούλητα αγαθά κοκ. Σε κρίσιμα ανεπαρκή παραγωγή, ο φόβος του κοινού μήπως εξαφανισθούν τα αγαθά από την αγορά ωθεί σε θησαυρισμό τους από όσους μπορούν, μειώνοντας έτσι τη διάθεσή τους, με μαύρη αγορά και αύξηση της ανεπάρκειας της παραγωγής. Και στις δυο περιπτώσεις υπάρχει οικονομική κρίση. Κρίση σημαίνει φαύλο κύκλο. Το κανονικό εξισορροπιστικό στοιχείο, η τιμή των αγαθών, σε μια κρίσιμη στιγμή γίνεται αποσταθεροποιητικό και έχει αποτελέσματα αντίθετα από τα αναμενόμενα.

Η θεραπεία, έξοδος από την κρίση, απαιτεί συνήθως ενέργειες έξω από το επίπεδο του φαύλου κύκλου. Η πολιτική είναι ένα τέτοιο διαφορετικό επίπεδο. Επεμβαίνει η πολιτική εξουσία στην οικονομία με ποικίλους τρόπους. Έχει την εξουσία να αυξομειώσει φόρους και μισθούς και να συνάψει δάνεια, καθώς και να κατανείμει αυτά τα έσοδα όπως νομίζει. Προφανώς όταν υπάρχει υπερπαραγωγή έναντι της κατανάλωσης, πρέπει να περιορίσει την παραγωγή και να αυξήσει την κατανάλωση. Ένας τρόπος είναι να φορολογήσει τους παραγωγούς, ώστε να αναγκασθούν να μειώσουν την παραγωγή τους και να επιδοτήσει τους καταναλωτές. Αυτός ήταν βασικά ο τρόπος με τον οποίον αντιμετωπίσθηκε η κρίση του μεσοπολέμου και ενμέρει η πρόσφατη κρίση στις ΗΠΑ από τον Ομπάμα. Το αντίστροφο πρέπει να γίνει όταν υπάρχει υποπαραγωγή συγκριτικά με την κατανάλωση. Μ΄ αυτό τον τρόπο αντιμετώπισε την κρίση ο Θεμιστοκλής, αρχηγός των δημοκρατικών, και επιδότησε τους πλουσίους για να κατασκευάσουν τριήρεις, οπότε οι φτωχοί βρήκαν δουλειές αρχικά ως ναυπηγοί και αργότερα ως ναύτες. Φυσικά υπάρχουν παραλλαγές. Π.χ. αντί να μειώσει την παραγωγή το κράτος, την εκτρέπει προς άλλους τομείς, με διαφορετικούς στόχους. Μοιάζουν ευκολονόητα αυτά, αλλά οι φαύλοι κύκλοι καραδοκούν, ιδίως όταν τα αίτια της κρίσης εξακολουθούν να ισχύουν. Τέτοιες είναι π.χ. οι συνθήκες σε μια κατοχή, οπότε η παραγωγή είναι ελάχιστη και κράτος δεν υπάρχει. Ο λαός τότε είναι αναγκασμένος να αναλάβει πρωτοβουλίες βαθύτατα επικίνδυνες, όπως η οργάνωση αντίστασης κατά της κατοχής. Άλλη διαρκής συνθήκη που διαιωνίζει την κρίση είναι η αδυναμία του κράτους να εκδίδει νόμισμα για να επιδοτήσει όποιους νομίζει, όπως συνέβηκε στην πρόσφατη δική μας κρίση, όταν το κράτος μας είχε εκχωρήσει στην ΕΕ αυτή τη δυνατότητα έχοντας υιοθετήσει το ευρώ. Μπορεί να αναλάβει τότε την ευθύνη ο ευρύτερος μηχανισμός στον οποίον έχουν εκχωρηθεί οι αντίστοιχες δικαιοδοσίες από το κράτος, όπως έγινε με τους μηχανισμούς του ΔΝΤ και της ΕΕ.

Σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις και τις παραλλαγές τους, η επέμβαση του κράτους οφείλει να είναι αυστηρά προγραμματισμένη, όπως ήταν του Θεμιστοκλή που έδωσε λεφτά στους πλουσίους για να κατασκευάσουν στόλο, ενώ ο αντίπαλός του Αριστείδης, αρχηγός των ολιγαρχικών πλουσίων είχε προτείνει να μοιρασθούν τα χρήματα λαϊκίστικα, στους φτωχούς να τα κάνουν ό,τι θέλουν. Δηλαδή, πρώτα έχει προγραμματίσει το κράτος τι θα έκανε τα χρήματα που του λείπουν αν τα είχε κι έπειτα να τα αναζητήσει. Αν γίνει το αντίστροφο, η οποιαδήποτε χρηματοδότηση θα διοχετευθεί σε ψηφοθηρικούς σκοπούς, ιδιαίτερα στη ρεπούμπλικα που έχομε, όπου η ύπαρξη των αρχόντων στηρίζεται σε εκλογή, μετά από προεπιλογή τους.

Η προκατάληψη που μας έχει εμφυτευθεί με πλύση εγκεφάλου εδώ και πολλές δεκαετίες μας χωρίζει μανιχαϊστικά σε αριστερούς και δεξιούς, καλούς ή κακούς, ανάλογα με την τοποθέτηση. Για τον αριστερό, αρκεί να δείξεις ότι μια ενέργεια χαρακτηρίζει τη δεξιά για να την απορρίπτει, όσο καλή και αν είναι και αντιστρόφως. Η κρατική παρέμβαση έχει ταυτισθεί με την αριστερά και γι΄ αυτό αποκρούεται με βδελυγμία από τους εμφορούμενους από δεξιά προκατάληψη. Όσο όμως είναι ανεπιθύμητη η κρατική επέμβαση στη φάση που υπάρχει ισορροπία προσφοράς και ζήτησης, τόσο σωτήρια μπορεί να αποδειχθεί πάνω στην κρίση με το φαύλο κύκλο. Στην ισορροπία, η υπερβολική κρατική παρέμβαση σημαίνει γραφειοκρατία και παρακώλυση και επιβράδυνση της οικονομίας. Αντίθετα στην κρίση απαιτούνται μέτρα αυστηρά, πολύ ανεπιθύμητα για μεγάλη μερίδα πολιτών που είτε με το πλήθος τους είτε με την ισχύ τους (μέλη της ολιγαρχίας) επηρεάζουν τις λήψεις αποφάσεων.

ΘΕΣΜΙΚΗ ΔΙΔΑΧΗ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 8 Αυγούστου, 2026

Διάβασα τελευταία μια ομιλία του Ανώτατου θεσμοθετημένου Άρχοντα της χώρας μας στα Γιάννενα. Ωραία, ποιητική, ομιλία του Προέδρου, που άλλωστε είναι Γιαννιώτης ο ίδιος. Είχε κάποια σημαντικά μηνύματα, με τα οποία εγώ συμφωνώ, αλλά και άλλα για τα οποία έχω επιφυλάξεις. Καλά, ποιος είμαι εγώ για να έχω τέτοιες επιφυλάξεις; Δεν έχω, ούτε είχα ποτέ, καμιά αρμοδιότητα να μιλώ για να επηρεάσω τη γνώμη άλλων. Ποτέ δεν είχα καμιά ανάμιξη με την πολιτική ούτε άμεση, π.χ. πολιτευτής, ούτε έμμεση, π.χ. στην τοπική αυτοδιοίκηση ή στο συνδικαλισμό. Είμαι όμως πολίτης και διεκδικώ το δικαίωμά μου να εκφράζομαι δημόσια. Άλλωστε, διαβάζω, κι άλλοι είχαν παρόμοιες επιφυλάξεις, ενώ υπενθυμίζεται ότι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλέχθηκε απολύτως νόμιμα από ένα μόνο κόμμα.

«…Λέμε όλοι επιφανειακά ότι υπάρχουν δύο ρεύματα στην φιλοσοφία, στην τέχνη, στην πολιτική: η πρόοδος και η συντήρηση. Όχι, τα πράγματα είναι πιο σύνθετα. Το αντίθετο της συντήρησης δεν είναι η πρόοδος. Το αντίθετο της συντήρησης είναι η σήψις. Άρα η συντήρηση είναι και πρόοδος, γιατί αναχαιτίζει, εμποδίζει τη σήψη…» Βέβαια, η συντήρηση δεν είναι πρόοδος, είναι στασιμότητα, επαινετή βέβαια όταν αντιτίθεται στη σήψη. «Ένα έργο προοδευτικό, λοιπόν, είναι η συντήρηση και η ανάδειξη του Τζαμιού της Καλούτσιανης. Ενός Τζαμιού που επιβεβαιώνει την ύπαρξη ενός ιστορικού συνόλου πολλών στιγμών, διαδοχικών επιστρώσεων μνήμης και ιστορίας στην πόλη μας, η οποία, έχει βαθύ βυζαντινό αποτύπωμα». Θα συμφωνούσα ανεπιφύλακτα. Το μνημείο είναι στοιχείο της ιστορίας που μοιάζει παλίμψηστο, με στρώματα πολιτισμού το ένα πάνω στο άλλο. Μου θύμισε το Τολέδο στην Ισπανία, όπου βλέπει κανένας τα στρώματα απανωτών πολιτισμών το ένα πάνω στο άλλο, σχηματίζοντας ένα πολιτιστικό αριστούργημα. Καλώς κάνομε τη συντήρηση και ανάδειξη του Τζαμιού. Αναρωτιέμαι όμως πόσο έντονα και αποτελεσματικά αντέδρασαν οι δικοί μας άρχοντες όταν η Αγιά Σοφιά μετατράπηκε χωρίς καμιά αιτία ή αφορμή από χώρος πολιτιστικός σε τζαμί; Προσδοκώ, έστω τώρα, να επανεγείρει ο Πρόεδρος το θέμα διεθνώς, με διαβήματα στην UNESCO, στον ΟΗΕ ή οπουδήποτε αλλού κρίνει πρόσφορο. Βασιζόμενος στα όσα είπε στα Γιάννενα.

Πιο επιφυλακτικός είμαι όμως στη συνέχεια της ομιλίας. «…Ήταν σημαντικό κέντρο του Δεσποτάτου της Ηπείρου. Πέρασε αναίμακτα το φθινόπωρο του 1430 στα χέρια των Οθωμανών, γιατί διδαχθήκαμε από την άλωση της Θεσσαλονίκης, που είχε σφαγές και εξανδραποδισμούς και οι Γιαννιώτες φρόντισαν, αυτά να τα αποφύγουν και τα απέφυγαν και πήραν προνόμια. Και δεν πήραν προνόμια μόνο οι Γιαννιώτες. Πήρε προνόμια και το Ζαγόρι. Γιατί το Ζαγόρι, όπως και άλλες περιοχές της Περιφέρειάς μας, συνδέεται με τα Γιάννενα. Και αυτά τα προνόμια ήταν η διατήρηση της ιδιοτυπίας μας. Της ιδιοτυπίας των κοινοτήτων, της εκκλησιαστικής ιδιοτυπίας, η υπόσχεση να μην γκρεμίσουν τις εκκλησίες, η υπόσχεση να μην γίνει παιδομάζωμα στα Γιάννενα. Και έτσι αναπτύχθηκε η πόλη μέσα στο Κάστρο…». Είναι αυτή η παράγραφος προτροπή για το τι να κάνουμε ως Έλληνες στο μέλλον. Να διδαχτούμε λοιπόν από αυτό το παράδειγμα; Έπρεπε λοιπόν να είχαν φερθεί στο παρελθόν οι Έλληνες με αυτό τον τρόπο; Για παράδειγμα να είχαν δώσει «γην και ύδωρ» στους Πέρσες πριν από το Μαραθώνα και τη Σαλαμίνα; Και να μην υπακούσουν στο σάλπισμα του Ρήγα «καλύτερα μιας ώρας ελεύτερη ζωή παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή»; Και στο κάλεσμα της Επανάστασης «Ελευθερία ή θάνατος;» Έπρεπε να είχαμε διδαχτεί από την άλωση της Θεσσαλονίκης και να μην είχαμε ξεσηκωθεί το 1821; Μπορεί κάποτε να κάναμε τη στραβοτιμονιά, όπως το 1897, όταν απαράσκευοι, προκαλέσαμε την Τουρκία που μας κήρυξε τον πόλεμο  ως αναγκαστική αμυντική απάντηση απέναντι στην «ελληνική επιθετικότητα» (Θεσσαλία και Κρήτη). Αξίζει να σημειωθεί ότι ενόσω παραδίδονταν αναίμακτα οι Ηπειρώτες, ο Ελληναλβανός Γεώργιος Καστριώτης ή Σκεντέρμπεης πολεμούσε τους Οθωμανούς. Μήπως αν είχαν ενωθεί μαζί του και οι Ηπειρώτες, θα είχε αλλάξει η ιστορία;

Μήπως όμως μερικές φορές συμφέρει η αποφυγή του πολέμου για χάρη σημαντικών ανταλλαγμάτων; Κανονικά, αυτό δεν ισχύει. Η παράδοση της ελευθερίας, επομένως της εξουσίας, σε κάποιον άλλον δεν αντισταθμίζει οποιαδήποτε ανταλλάγματα. Αυτός που έχει την εξουσία καταργεί τα ανταλλάγματα. Το είπε ο ίδιος ο Πρόεδρος. «Μέχρι την αποτυχημένη εξέγερση του Επισκόπου Τρίκκης το 1611, οπότε όλα αυτά καταργήθηκαν. Γκρεμίστηκαν εκκλησίες, στη θέση τους έγινε το Φετιχιέ Τζαμί και το Τζαμί του Ασλάν Πασά. Έφυγαν οι Γιαννιώτες από το Κάστρο και μπήκαν οι Οθωμανοί». Λάθος ο Επίσκοπος ή λάθος η αναίμακτη υποταγή;

Ο λαός όμως δεν δέχτηκε την παράδοση. Οι ντόπιοι έγιναν οικονομικά ισχυροί, έστω και αν ο αμιγής ελληνικός πληθυσμός έγινε σε αξιόλογο ποσοστό και μη ελληνικός (μουσουλμανικός, εβραϊκός κλπ). Οι πλούσιοι Ηπειρώτες έγιναν οι περισσότεροι ευεργέτες της Ελλάδας. Και συνήθως δεν άφηναν τις περιουσίες τους στον τόπο τους, στα Γιάννενα, διότι βρίσκονταν στην Οθωμανική επικράτεια, αλλά στην ελεύθερη Ελλάδα.

Συμφωνώ με τον κ. Πρόεδρο ότι πρέπει να σεβόμαστε και να συντηρούμε τα πολιτιστικά μνημεία του παρελθόντος, διότι είναι, θέμε-δε-θέμε, μέρος της ιστορίας και του πολιτισμού μας, της ιστορίας μας. Παράλληλα όμως πρέπει, ισχυρίζομαι, να απαιτούμε με κάθε μέσο να συντηρούνται τα δικά μας μνημεία σε άλλους τόπους. Και δεν λέω μόνο στην Τουρκία, όπου τα Ελληνικά κοιμητήρια έχουν εξαφανιστεί (το κάναμε, νομίζω, και εμείς στο νεκροταφείο των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη) και τα αρχαία Ελληνικά μνημεία, ναοί κλπ, είτε κατεδαφίστηκαν είτε έγιναν τζαμιά είτε παρουσιάζονται σαν τουρκικά. Λέω και για όλες τις πολιτισμένες χώρες που έχουν ελληνικά μνημεία. Τέτοιες είναι π.χ. εκείνες με μουσεία που φιλοξενούν Ελληνικές αρχαιότητες είτε κλεμμένες είτε αγορασμένες παράνομα από δικούς μας αρχαιοκάπηλους. Αν δεν έχομε τη δύναμη να τα ζητήσουμε πίσω, τουλάχιστον θα μπορούσαμε να σχηματίσουμε ένα αρχείο τους και να διαδίδουμε στους επισκέπτες όλου του κόσμου, ότι, να, αυτά είναι ελληνικά. Ο Ελληνισμός εκτείνεται παντού στον κόσμο και αυτό πρέπει να το αναδείξουμε.

Η ιστορία έχει γλυκές και πικρές στιγμές. Γράφοντας για την ταυτότητά μας (π.χ. Έθνος, dimitrissideris.wordpress.com, Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 21/10/21) σημείωνα: «…είμαι περήφανος για ό,τι σπουδαίο διαπράττουν οι συνέλληνές μου ή έπραξαν οι πρόγονοί μου, αλλά και ντρέπομαι για ό,τι επονείδιστο διαπράττουν οι σύγχρονοι ή έπραξαν οι περασμένες γενιές, αποδεχόμενος το μερίδιο της ευθύνης για αποκατάσταση ή αποζημίωση για την επαίσχυντη πράξη…». Λυπάμαι, δεν είμαι περήφανος που σε κάποια φάση της ιστορίας μας προτιμήσαμε κάποια προνόμια που μας δόθηκαν ως ανταλλάγματα, αντί να αντισταθούμε στην απαίτηση για παράδοση της ελευθερίας μας σε άλλους.

ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΧΩΡΙΚΩΝ ΥΔΑΤΩΝ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 6 Αυγούστου 2026

Από το διεθνές δίκαιο (Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας), δικαιούμαστε να επεκτείνουμε τα χωρικά ύδατά μας ως 12 μίλια. Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει το διεθνές δίκαιο ως προς αυτό τουλάχιστον το σημείο, και, επομένως, δεν αισθάνεται να δεσμεύεται από αυτό. Έτσι έχει ψηφίσει νόμο που δεσμεύει την παρούσα κυβέρνηση και όλες τις επόμενες με το casus belli (αιτία ή αφορμή πολέμου). Υποστηρίζει ότι η επέκταση των χωρικών υδάτων θα περιορίσει σημαντικά τα διεθνή ύδατα και θα επηρεάσει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα και τα συμφέροντά της.

Είναι γεγονός ότι το Αιγαίο Πέλαγος μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι μια θαλασσινή λωρίδα που ενώνει τον Εύξεινο Πόντο με τη Μεσόγειο Θάλασσα. Επομένως τα Τουρκικά επιχειρήματα, αν είναι ισχυρά, αφορούν και όλες τις παραπόντιες χώρες, Τουρκία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Ρωσία, Ουκρανία, Γεωργία. Αυτές όμως δεν ενοχλούνται από το ενδεχόμενο να επεκτείνει η Ελλάδα τα χωρικά της ύδατα. Γιατί;

Μια τέτοια ενέργεια από την Ελλάδα, θεωρώ αυτονόητο ότι θα λαβαίνει υπόψη της τέτοια επιχειρήματα. Για παράδειγμα, γι΄ αυτές τις χώρες θα πρέπει να επιτρέπεται να πλέουν ελεύθερα σ΄ αυτό το χώρο, και η Ελλάδα να αναλαμβάνει την υποχρέωση να τα προστατεύει έναντι οποιουδήποτε τα απειλεί, ξένη δύναμη, πειρατές κλπ. Για να γίνεται αυτό, όποιο πλοίο από τις παραπάνω χώρες περνά από τα χωρικά μας ύδατα θα πρέπει να μας το δηλώνει χωρίς άλλη διαδικασία, χωρίς δηλαδή να μας δηλώνει πού πηγαίνει, τι είναι το φορτίο του κλπ. Εμείς απλώς θα του παρέχουμε ασφάλεια.

Τότε, αφού αυξάνονται οι ευθύνες μας, με όποιο κόστος έχουν, γιατί μας ενδιαφέρει το θέμα; Μας ενδιαφέρει για να εμποδίσουμε τους Τούρκους να εφαρμόσουν απαγορευτικά μέτρα στο Αιγαίο και να πρέπει να τους ζητούμε εμείς την άδεια για να επικοινωνούν τα ποικίλα μέρη της πατρίδας μας μεταξύ τους. Να τους ζητούμε την άδεια για να πλεύσει ένα Ελληνικό πλοίο από τον Πειραιά στη Λέσβο ή να ποντίσουμε ένα καλώδιο ηλεκτρικό ή τηλεφωνικό μεταξύ της στεριανής και της νησιωτικής Ελλάδας, ή να ψαρεύουν τα αλιευτικά μας πλοία κλπ. Δηλαδή η επέκταση των χωρικών υδάτων μας είναι για μας μια πράξη άμυνας, ενώ το Casus belli είναι μια πράξη επιθετική, αποσκοπώντας στο να θέσει περιορισμούς στα δικαιώματά μας, όχι μόνο τα διεθνή, αλλά και τα εθνικά. Η Τουρκία ανταπαντά ότι τα ανατολικά νησιά μας δεν είναι δικά μας, αλλά Τουρκικά ή αμφισβητούμενα.

Το casus belli παραμένει σε ισχύ ως πολιτική απόφαση, αλλά δεν σημαίνει ότι υπάρχει άμεσος πόλεμος ή ότι θα συμβεί απαραίτητα. Να λοιπόν οι δικές μου σκέψεις.

Να αρχίσουμε άμεσα τη διαδικασία για την επέκταση των χωρικών μας υδάτων. Να το συζητήσουμε με τις παραπάνω χώρες για να ικανοποιείται επαρκώς η ασφάλειά τους όταν πλέουν σ΄ αυτά. Ιδιαίτερα για την Τουρκία, θα πρέπει να της αναγνωρίσουμε ότι είναι μια πολύ μεγάλη χώρα συγκριτικά με τη δική μας, αλλά με αναλογικά πολύ μικρότερη αιγιαλίτιδα ζώνη. Επομένως θα πρέπει να τους αναγνωρίσουμε κάποια εντελώς ιδιαίτερα προνόμια ή ανταλλάγματα, όπως συνεργασία σε οικονομικές επιχειρήσεις στο Αιγαίο. Αυτό δεν σημαίνει να τους ζητούμε την άδεια για επιχειρήσεις αμιγώς Ελληνικές ή και επιχειρήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην οποίαν ανήκομε.

Ως προς την αμφισβήτηση της Ελληνικότητας των νησιών, θα πρέπει να προβάλουμε τα ιστορικά επιχειρήματά μας από την ιστορική αρχαιότητα, ενώ η Τουρκία προβάλλει την κυριαρχία της Οθωμανικής κυριαρχίας πάνω τους. Προπάντων όμως πρέπει να προβάλουμε το γεγονός ότι κατοικούνταν πάντοτε και σήμερα από Έλληνες με τις οικονομικές δραστηριότητές τους. Σ΄ αυτό το σημείο, το έχω τονίσει πάρα πολλές φορές, πρέπει να επανοικήσουμε τα ανατολικά νησιά μας. Είναι σχεδόν 6000 νησιά και βραχονησίδες. Μόνο διψήφιος αριθμός πια από αυτά είναι κατοικημένος. Μπορούν όμως να γίνουν ισχυροί ενεργοπαραγωγοί παράγοντες. Αιολική και ηλιακή ενέργεια, να εγκατασταθεί εκεί αντί να καταλαμβάνει περιοχές στη στεριανή Ελλάδα. Συγχρόνως να αναπτυχθούν κάθε είδους θαλασσοκαλλιέργειες. Αυτά απαιτούν παράλληλη ανάπτυξη συγκοινωνιών και επικοινωνίας με την υπόλοιπη Ελλάδα, να ξαναγίνει δηλαδή ο Ελληνικός λαός ό,τι ήταν πάντοτε, ένας κατεξοχήν ναυτικός λαός. Και αυτά τα νησιά να μην τα αντιμετωπίζουμε σαν εξαρτήματα της Ελλάδας που είναι η Ελληνική χερσόνησος. Αυτό ακριβώς είναι που υποστηρίζει η Τουρκία και ζητά να διχοτομηθεί το Αιγαίο. Η δική μας θέση, υποστηρίζω, πρέπει να είναι ότι Η Ελλάδα εκτείνεται σε όλη τη γη που κατοικείται καθυπεροχήν από Έλληνες, στεριανή και νησιωτική. Μια τέτοια στάση θα έχει και απώτερες ευεργετικές συνέπειες, όπως είναι η αποσυμφόρηση των μεγαλουπόλεων, Αθήνας, Θεσσαλονίκης, Πάτρας κλπ.

Η επιθετικότητα της Τουρκίας έχει εκδηλωθεί από χρόνια και συνεχίζει ακάθεκτη με την ανοχή μας. Έχει δηλώσει NAVTEX που διχοτομεί το Αιγαίο (NAVTEX, dimitrissideris.wordpress.com Κοινή Γνώμη, 11.2.2026)ꞏ έχει στείλει πολεμικά πλοία που εμπόδισαν τον ποντισμό καλωδίου στην Κάσοꞏ έχει αγοράσει αποβατικά πλοία, που βέβαια είναι κατάλληλα για απόβαση, όχι για άμυναꞏ έχει στείλει αεροπλάνα στην κατεχόμενη βόρεια Κύπρο και δεν ξέρω τι άλλα. Άσε που από χρόνια έχει καταλάβει, εποικήσει και εξοπλίσει τη βόρεια Κύπρο, ενάντια σε κάθε διεθνή νόμο και έχει δημιουργήσει σχέσεις με τη Λιβύη που δεν αναγνωρίζονται από καμιά άλλη χώρα. Και σε όλες αυτές τις επιθετικές ενέργειες εμείς δεν απαντούμε να τις αποτρέψουμε, για να διατηρούμε «ήρεμα νερά». Στο όνομα των ήρεμων νερών έχομε απεμπολήσει και την προστασία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της μόνης ισχυρής, κυρίως οικονομικά, δύναμης στην οποίαν είμαστε μέλος, ενώ δεν είναι η Τουρκία. Απεμπολήσαμε σπεύδοντας σε διμερείς σχέσεις στη συμφωνία των Αθηνών για θέματα που αφορούν και την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Συνοψίζω. Είναι επείγον να ξεκινήσουμε τη διαδικασία για την επέκταση των χωρικών υδάτων μας. Θα είναι μακρά, με συνεννόηση με όλους τους ενδιαφερομένους. Και να ξεκινήσουμε επειγόντως τον επανοικισμό και εποικισμό των νησιών μας με την οικονομική ανάπτυξή τους. Και πάλι θα είναι μακρά διαδικασία. Όλα αυτά πρέπει να γίνονται με την ομπρέλα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την υποστήριξη άλλων χωρών που επίσης θα έχουν να επωφεληθούν, όπως π.χ. το Ισραήλ, o Λίβανος, οι Ινδίες κλπ και την αποφυγή δημιουργίας εχθρών, όπως έχομε κάνει με τη Ρωσία και το Ιράν. Η παρούσα κυβέρνηση δεν φαίνεται διατεθειμένη να κάνει τέτοια βήματα, αλλά φοβούμαι πως ούτε καμιά άλλη τα κάνει. Χρειάζεται αλλαγή καθεστώτος που να δίνει την εξουσία στο λαό. Αυτός θα πληρώσει κάθε αποτυχία.