ΔΕΝ ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΩ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα. 23 Σεπτεμβρίου 2021

Αφού δεν είμαι πολιτικός ούτε κάτι σχετικό, πώς να καταλάβω; Ανοίγω λοιπόν το χάρτη του κόσμου και, με βάση τη γεωγραφία, που ελάχιστα μεταβάλλεται, προσπαθώ να εννοήσω τα όσα συμβαίνουν. Θυμάμαι και λίγη ιστορία από το σχολείο.

Από το 1492 που ανακαλύφθηκε από τους Ευρωπαίους μια νέα Ήπειρος, αποδύθηκαν σε ένα αγώνα μεταξύ τους οι ισχυροί για το ποιος θα εξοντώσει τους ανθρώπους για να κλέψει τον πλούτο τους στο Νέο Κόσμο. Ισπανοί και Πορτογάλοι ήταν στην αρχή. Όταν είδαν ότι ο ανταγωνισμός τους δε συνέφερε κανένα τους, κατέφυγαν στον αλάθητο αντιπρόσωπο του Θεού. Ο Πάπας πήρε την Υδρόγειο, με μια γραμμή τη χώρισε στα δύο κι έδωσε τη μισή, ανατολικά, στους Πορτογάλους και τη μισή, δυτικά, στους Ισπανούς. Άλλος λαός στον κόσμο δεν υπήρχε! Όμως σε λίγο μπήκαν στο παιχνίδι και οι Άγγλοι και οι Γάλλοι. Οι Ευρωπαίοι πολεμούσαν μεταξύ τους για το μεγάλο τρόπαιο, την Αμερική. Συγχρόνως, οι άρχοντες σε κάθε τόπο έστελναν εκεί τα πιο ζωηρά στοιχεία τους, μικρο- ή μεγαλο- εγκληματίες. Έτσι απαλλάσσονταν εδώ από τα επικίνδυνα άτομα που αφάνιζαν και έκλεβαν τους εκεί ιθαγενείς και έστελναν τους φόρους τους πίσω στην Ευρώπη, στα αφεντικά που είχαν αφήσει και που τους έστελναν ενισχύσεις όποτε τις χρειάζονταν. Ώσπου αυτά τα ζωηρά στοιχεία άρχισαν να εξεγείρονται κατά των Ευρωπαϊκών αφεντικών τους. Έγινε σε πολλά σημεία της Αμερικής περίπου την ίδια περίοδο. Το πιο σημαντικό ήταν η δημιουργία των ΗΠΑ στη Βόρεια Αμερική που ανεξαρτητοποιήθηκε από την Αγγλία το 1776. Όταν και άλλες Ευρωπαϊκές χώρες προσπαθούσαν να διατηρήσουν την κυριαρχία τους πάνω στις Αμερικανικές χώρες που είχαν σχηματίσει οι δικοί τους άνθρωποι, αλλά ζητούσαν τη χειραφέτησή τους από τις μητροπόλεις, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ J. Monroe διακήρυξε το 1823 το γνωστό δόγμα του, ότι περαιτέρω προσπάθειες των ευρωπαϊκών εθνών να αποικίσουν ή να αναμειχθούν στα πολιτικά πράγματα των κρατών της Βόρειας ή Νότιας Αμερικής θα μπορούσε να θεωρηθεί επιθετική ενέργεια, που απαιτεί παρέμβαση των ΗΠΑ. Έτσι σταμάτησε η επιθετική προσπάθεια των Ευρωπαίων ισχυρών να επεμβαίνουν στην Αμερική. Όμως, άρχισε η επιθετική προσπάθεια των ΗΠΑ να επεμβαίνουν στα δρώμενα στην Ευρώπη και σ΄ όλο τον κόσμο. Η πρώτη σημαντική παρέκκλιση από το δόγμα έγινε με τον T. W. Wilson που επενέβηκε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Entente. Το ίδιο δρόμο ακολούθησε αργότερα ο F. D. Roosevelt που στάθηκε ενεργά ενάντια στον Άξονα.

Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι οι παραπάνω εκτροπές από το δόγμα Μονρόε μας συνέφεραν και έσωσαν τον κόσμο, δεν παύουν να είναι ασυνέπειες της Αμερικανικής πολιτικής. Οι ΗΠΑ βγήκαν να πολεμήσουν χωρίς να έχουν υποστεί καμιά απειλή στον τόπο τους. Ακόμη και η μόνη απειλή που υπήρξε, ήταν στο Pearl Harbor έξω από την Αμερικανική Ήπειρο. Ποτέ οι ΗΠΑ δεν δέχθηκαν επίθεση στον τόπο τους ούτε είδαν κατακτητή. Δεν είναι περίεργο ο λαός τους να μην νιώθει τι θα πει να έχεις έναν ένοπλο ξένο πάνω από το κεφάλι σου. Πρωτοστατούν στα ατομικά δικαιώματα παγκοσμίως, όχι όμως στον τόπο τους. Το πρόβλημα της ανισότητας σε βάρος των εγχρώμων εξακολουθεί να ισχύει, ιδίως στις Νότιες πολιτείες, ενώ οι συνθήκες σε διαβόητες φυλακές, όπως στο Guantánamo, δεν επιτρέπεται να γίνουν γνωστές. Βέβαια, υπήρξε επίθεση μέσα στις ΗΠΑ, η ανατριχιαστική της 11ης Σεπτεμβρίου 2001. Χιλιάδες άμαχων πολιτών σκοτώθηκαν, χωρίς να έχουν κάνει τίποτε. Οι φονιάδες τους ήταν “ήρωες”, σύμφωνα με τους οπαδούς τους, αφού θυσιάστηκαν οι ίδιοι στη διάρκεια της επιχείρησης. Οργανωτής της επίθεσης ήταν Ο Μπιν Λάντεν. Δεν τον συνέλαβαν, δεν δικάστηκε. Δολοφονήθηκε! Αλλά η τρομοκρατία στον κόσμο δεν έληξε. Λαοί πανηγύριζαν για το φρικτό έγκλημα της 11ης Σεπτεμβρίου. Τον τρομοκράτη μπορείς να τον σκοτώσεις, την τρομοκρατία όχι, αν δεν εξαφανίσεις τα αίτια που την προκαλούν.

Η αντιπαλότητα των ΗΠΑ με την ΕΣΣΔ δεν ήταν γνήσια. Ήταν με τη Ρωσία. Η ΕΣΣΔ διαλύθηκε, αλλά η αντιπαλότητα παρέμεινε. Σ΄ αυτήν μετέσχε η Δυτική Ευρώπη, με το ΝΑΤΟ. Να θυμίσουμε πως η μεγάλη χώρα, η Ρωσία, ποτέ δεν επιτέθηκε στη Δύση. Από λιμάνια είχε ανάγκη, διότι τα δικά της στο Βόρειο Ωκεανό είναι παγωμένα το μισό χρόνο. Έτσι πάντοτε στρεφόταν προς την Ανατολή και τον Εύξεινο Πόντο. Αντίθετα, επανειλημμένα Ευρωπαϊκές δυνάμεις εισέβαλαν στη Ρωσία, Λιθουανοί, Σουηδοί, Πολωνοί, Γάλλοι, Γερμανοί. Η Ρωσία δεν αποτελεί απειλή για την Ευρώπη, διότι η Ευρώπη δεν της προσφέρει κάτι που χρειάζεται (λιμάνια). Αντίθετα η Δύση έχει περικυκλωμένη από παντού τη Ρωσία με το ΝΑΤΟ και πολλές Αμερικανικές βάσεις. Βρίσκεται η Ρωσία σε διαρκή θέση άμυνας. Αν και δεν είναι πια η τρομακτική δύναμη, η ΕΣΣΔ, διαθέτει φοβερό πυρηνικό οπλοστάσιο και τεράστια πρωτογενή αποθέματα, όπως φυσικό αέριο.

Η Κίνα, μεγάλη χώρα, με πανάρχαια ιστορία και παλιές αυτοκρατορικές βλέψεις, είχε μηδενισθεί ως δύναμη από τους Άγγλους και τους Ιάπωνες. Η ανάληψη της ηγεσίας από τους Κομμουνιστές σήμανε εκατομμύρια νεκρών, αλλά και ανάδειξη της χώρας σε μεγάλη Δύναμη. Με τους διαδόχους του Μάο έγινε ένα δυσνόητο μείγμα κομμουνισμού και καπιταλισμού και άρχισε να διεκδικεί την οικονομική πρωτοκαθεδρία στον κόσμο. Στρατιωτικά είναι ισχυρή δύναμη, αλλά πολιορκείται από τις ΗΠΑ με βάσεις τριγύρω της, ενώ ο κλοιός στενεύει με την πρόσφατη συμμαχία με Αυστραλία και ΗΒ, που από παρακατιανή δύναμη που είχε καταντήσει αρχίζει να θυμάται την ισχυρή ακόμη ναυτική δόξα του.

Και η Ευρώπη; Από επίκεντρο του κόσμου στους δύο παγκόσμιους πολέμους, παραγκωνίζεται. Έχει αφήσει την άμυνά της στα χέρια των Αμερικανών, αλλά αυτοί, στρέφονται πια προς την Ανατολική Ασία. Παράτησαν επαίσχυντα τον πόλεμο κατά των Ταλιμπάν, που τους είχαν εξοπλίσει για να πολεμούν τη Σοβιετία και με αυτό τον εξοπλισμό πολεμούσαν μετά κατά των Αμερικανών για να επιβάλουν το σκοταδιστικό σύστημά τους που επαναφέρει το Μεσαίωνα. Η Ευρώπη θα τολμήσει να αναλάβει την αμυντική αυτοδυναμία της; Θα τολμήσει να προσεγγίσει τη Ρωσία, με την οποία συγγενεύει πολιτιστικά; Θα τολμήσει να προστατεύει τα μέλη της από απειλές φιλόδοξων γειτόνων που ονειρεύονται περασμένα Οθωμανικά μεγαλεία; Θα αποφύγει ο κόσμος την “παγίδα του Θουκυδίδη” για τα αίτια του Πελοποννησιακού πολέμου την οποία θυμήθηκαν ο Κινέζος Xi Jinping και ο Αμερικανός Graham Allison; “Όταν μια ισχυρή κυρίαρχη δύναμη αντιλαμβάνεται την άνοδο μιας άλλης που απειλεί να την επισκιάσει, μοιραία οδηγείται σε σύγκρουση μαζί της”.

ΔΕ ΓΙΝΕΤΑΙ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ, καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 21 Σεπτεμβρίου 2021

Θυμάμαι πριν από πολλά χρόνια είχα δει το έργο του Tenessee Williams, Camino Real. Σε ένα απομονωμένο τόπο έχουν αποκλεισθεί ποικίλοι ήρωες της λογοτεχνίας. Περιμένουν να έρθει η απρόβλεπτη σωτηρία, το απρογραμμάτιστο Fugitivo, η ευκαιρία για να πάρει όποιον προλάβει να φύγει. Κάποια στιγμή εμφανίζεται ο Δον Κιχώτης, που διψάει. Κατευθύνεται προς τη βρύση της πλατείας. Τον αποτρέπουν, μάλλον τον περιγελούν, οι άλλοι. “Μην κάνεις τον κόπο. Από πολλά χρόνια η βρύση δεν έχει νερό!”. Ο Δον Κιχώτης σα να μην τους άκουσε, βάζει το κύπελό του κάτω από τη βρύση, την ανοίγει και το κύπελο γεμίζει νερό. Θυμάμαι επίσης ένα δάσκαλό μου που μου έλεγε για το δικό του δάσκαλο, που τους έλεγε: “Μη μου αραδιάζετε 99 τρόπους με τους οποίους δεν γίνεται αυτό που θέλομε. Πέστε μου τον ένα τρόπο για να γίνει”. Ο δάσκαλός του είχε επινοήσει τον τεχνητό νεφρό.

Κατά καιρούς βρισκόμαστε σε δύσκολες συνθήκες. Πολύ συχνά είναι φαύλοι κύκλοι, όπου το αποτέλεσμα της αιτίας γίνεται αιτία για τη συνέχιση του κύκλου. Ο,τι και να κάνεις, επομένως, δεν είναι δυνατό να ξεφύγεις, ο φαύλος κύκλος αυτοσυντηρείται. Κι όμως, πολλές φορές αρκεί να αλλάξεις επίπεδο και ο φαύλος κύκλος αποκαλύπτεται ως μόνο μια όψη ενός ταψιού. Με την αλλαγή σκοπιάς, τον βλέπεις τρισδιάστατο. Τώρα απλώς πηδάς πάνω από τα τοιχώματα του ταψιού και ξεφεύγεις. Τι δημιουργεί όμως τέτοιους φαύλους κύκλους, παρωπίδες που μας κάνουν να μη βλέπουμε τη διέξοδο;

“Δεν γίνεται. Όλοι το λένε!”. Αφού το λένε όλοι, άρα είναι αληθινό! Το πλήθος πάντα ξέρει την αλήθεια! Αυτή είναι μια από τις πιο μεγάλες συγχύσεις που επικρατούν. Το πλήθος γνωρίζει τι θέλει. Μόνο αυτό το γνωρίζει, κανένας άλλος. Ωστόσο, δεν γνωρίζει ούτε την αλήθεια ούτε πώς να το επιδιώξει. Αυτό το ξέρουν όσο γίνεται μόνο οι ειδήμονες, καθένας στο δικό του τομέα. Η επόμενη σύγχυση είναι πως οι ειδήμονες, επειδή γνωρίζουν πώς να πετυχαίνουν ό,τι θέλουν, ξέρουν και τι θέλει το πλήθος. Φυσικά και δεν το ξέρουν, αν δεν τους το πει το ίδιο το πλήθος.

Το “δεν γίνεται” είναι πολλές φορές καλοπροαίρετο. “Μην κάνεις τον κόπο, δεν γίνεται!” Ο Κοραής και ο Καποδίστριας έβλεπαν λογικά, ότι μια επανάσταση εναντίον μιας κραταιάς αυτοκρατορίας δεν γινόταν να πετύχει, μάλιστα με τη διεθνή επικράτηση της Ιερής Συμμαχίας, ενώ οι ολέθριες συνέπειές της είχαν γίνει βαριά αισθητές πριν από μισό αιώνα με τα Ορλοφικά. Εξάλλου, οι Έλληνες δεν ήταν ώριμοι για την ελευθερία που απαιτεί παιδεία. Κανένας ολοκληρωτισμός όμως δεν επιτρέπει στους σκλάβους του την παιδεία που θα τον καταργήσει! Ο φαύλος κύκλος αποκλείει την απελευθέρωση. Η σωστή οργάνωση, αρχικά από τον εμπνευσμένο Ρίγα και έπειτα από τη Φιλική Εταιρεία όμως έπεισε το σύνολο του Ελληνισμού, ανεξάρτητα από ταξικά ή άλλα συμφέροντα. Φυσικά είχε μεγάλο ρίσκο. Τελικά όμως πέτυχε. Συχνά όμως το “δεν γίνεται” είναι κακοπροαίρετο. Εκείνοι που άρχουν και δεν θέλουν την αλλαγή, ελέγχουν τα ΜΜΕ, έτσι, το λέει όλος ο κόσμος: “Δεν γίνεται!”

Επανειλημμένα στα άρθρα μου έχω τονίσει την ανάγκη να επανέλθουν οι Έλληνες από τις μεγαλουπόλεις στα χωριά και στα νησιά των πατέρων και παππούδων τους. Είναι απαραίτητο για λόγους οικονομικούς. Από την εκμετάλλευση αυτών των περιοχών τρεφόταν ολόκληρος ο πληθυσμός. Είναι απαραίτητο για λόγους εθνικούς. Οι κατοικημένοι τόποι με οικονομική δραστηριότητα έχουν υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ. Οι έρημοι περιμένουν τους γείτονες να τους καταλάβουν. Γιατί όχι; Μας κοστίζει σήμερα η υπεράσπισή τους, ενώ δεν αποδίδουν τίποτε. Κανένας στρατός δεν επιτίθεται εύκολα σε χώρους κατοικημένους από αμάχους, ξέροντας πως θα βρει αντιμέτωπη όλη την Οικουμένη. Τελευταία προστέθηκε και το φοβερό επιχείρημα: Οι επιδημίες άρχισαν και θα συνεχίσουν, καθώς ο κύριος παράγοντας που τις εκτρέφει είναι ο συνωστισμός. “Ναι, μα δε γίνεται! Πας εσύ να μείνεις σε ένα ερημονήσι;”, είναι μια από τις κριτικές που δέχεται η πρότασή μου. Φυσικά, πάω. Αν είμαι άνεργος και εκεί υπάρχει δουλειά, και υπάρχει δυνατότητα επικοινωνίας με τον εξελιγμένο κόσμο, αφενός με την ηλεκτρονική τεχνολογία και αφετέρου με τη φυσική συγκοινωνία, με δρόμους που υπάρχουν πια και με ταχύπλοα που όλα αυτά με φέρνουν όποτε θέλω σε ένα αστικό κέντρο μέσα σε λιγότερο από μια ώρα, για να επιστρέψω αυθημερόν.   

Μια σωστή ενημέρωση με σωστή οργάνωση και σωστά κατασταλτικά μέτρα για τους ελάχιστους που παρεκκλίνουν από τη συμπεριφορά του πλήθους, πετυχαίνει πρωτοφανή πειθαρχία (όπως τότε, το 1821 ή το 1940) όλου το λαού, ενός λαού που (όλοι το λένε!) είναι μοναδικά απείθαρχος. Ανεξάρτητα από την ορθότητα της απόφασης (μήπως τελικά, συνυπολογίζοντας τις οικονομικές και άλλες συνέπειες των μέτρων, οι ΗΠΑ, η Γερμανία, η Ολλανδία κλπ αποδειχθούν πιο σωστές;) η απόφαση για τα μέτρα πρόληψης της πανδημίας πάρθηκε και επιδιώχθηκε με μοναδική συνέπεια που δεν την έχομε συνηθίσει στις κυβερνήσεις μας, χωρίς λαϊκισμούς και με σωστή ενημέρωση και οργάνωση. Πέτυχε αρχικά την πειθαρχία και το σκοπό της πειθαρχίας, τον περιορισμό της πανδημίας με τις απώλειές της. Όχι για πολύ όμως. Η απουσία εμπιστοσύνης αντέστρεψε το κλίμα.

Διαβάζω τα άρθρα σύγχρονων διανοητών. Ανακαλύπτουν συνωμοσίες και διαφθορές πίσω από όλα τα δεινά μας. Υπάρχουν όμως και οι σοβαρότεροι που αναλύουν μοναδικά τα προβλήματα της κοινωνίας μας. Αυτό που λείπει είναι η θαρραλέα πρόταση, τι να κάνουμε. Λες και φοβούνται να την εκφράσουν, επειδή όλος ο κόσμος ξέρει πως αυτό που θα πρότειναν δεν γίνεται. Καυτηριάζουν για παράδειγμα τη συναλλαγή με την πελατειακή σχέση πολιτικών και κοινού και τη διαφθορά. Δεν τολμούν όμως να προτείνουν τη δοκιμασμένη λύση από τους προγόνους μας, τη δημοκρατία. Δεν λείπουν όμως εντελώς οι θετικές προτάσεις. Όχι το “μην κάνετε τούτο”, αλλά “κάνετε αυτό!” Είδα πρόσφατα ένα άρθρο του Νικόλαου Σαμπάνη στο Huffpost όπου ζητά να ενισχυθεί η soft power, η “απαλή εξουσία”, δηλαδή η ισχύς που έχει η πολιτιστική επέκταση. Λέει πράγματα που καθένας θα έλεγε “αυτά δεν γίνονται”. Καλά, μπορούμε εμείς να συναγωνισθούμε τους Δυτικοευρωπαίους με την παράδοση από την Αναγέννηση ή τους Αμερικανούς με τα μέσα που διαθέτουν; Κι όμως εμένα με έπεισε. Ναι, γίνεται, αν μια πολιτική εξουσία το επιβάλει με αξιοπιστία και σωστό σχεδιασμό σαν αυτόν που εφαρμόσθηκε αρχικά στον κορωνοϊό. Και με την πανάρχαια πολιτιστική παράδοσή μας, που πάνω της στηρίχθηκαν όλοι οι σύγχρονοι πολιτισμοί, ναι, γίνεται.

ΑΡΙΣΤΕΡΑ Ή ΔΕΞΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας. dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 16 Σεπτεμβρίου 2021

Σας την έσκασα! Δεν συζητώ πολιτική. Εξάλλου, είμαι έτοιμος να διαγράψω από το πολιτικό λεξιλόγιό μου τις λέξεις αριστερά και δεξιά ως παρωχημένες.

Η συμμετρία, και ο ρυθμός, είναι έννοιες μαθηματικές, ιδίως γεωμετρικές, αλλά και βιολογικές, αισθητικές, κοινωνικές κλπ. Ο Πυθαγόρας ήταν ο πρώτος που τη μελέτησε και ανακάλυψε την ύπαρξή της στους αριθμούς, στη μουσική, στις κινήσεις των πλανητών, στο Σύμπαν, που μόλις αντιληφθήκαμε τη συμμετρία του μετατράπηκε σε Κόσμο, δηλαδή κόσμημα. Κι εκείνο το παλιόπαιδο, ο Ίππασος, μαθητής του Μεγάλου Δασκάλου, ανέτρεψε το υπέροχο οικοδόμημά του. Ανακάλυψε τους άρρητους αριθμούς. Δολοφονήθηκε! Αν διαιρέσεις με οποιονδήποτε αριθμό, θα δεις να επαναλαμβάνεται η ίδια αλληλουχία αριθμών περιοδικά, ρυθμικά. Για παράδειγμα, η διαίρεση διά του 7 δίνει επαναλαμβανόμενη την αλληλουχία 142857 142857… κλπ. Κι ο Ίπασσος απέδειξε ότι η διαγώνιος ενός τετραγώνου δεν είχε περιοδικότητα. Άρχιζαν τα μαθηματικά του τυχαίου. Το «π» του κύκλου, το «φ» της χρυσής τομής («φ» από το Φειδίας), το «e» των φυσικών λογαρίθμων, είναι άρρητοι αριθμοί.

Όμως και τη συμμετρία τη βλέπομε πολύ συχνά με ποικίλες μορφές. Η πενταπλή συμμετρία που υπάρχει σε ποικίλα άνθη ακολουθεί τους νόμους της χρυσής τομής. Εμάς μας απασχολεί η αμφίπλευρη συμμετρία. Έχομε δεξιά και αριστερά τα ίδια όργανα, από δυο πόδια, χέρια, μάτια, αυτιά κλπ. Έχομε όμως και κεντρώα όργανα, μια μύτη, ένα στόμα, ένα πέος, ένα κόλπο κλπ. Η συμμετρία μας όμως δεν είναι απόλυτη. Δεξιά έχομε το ήπαρ, αριστερά το στομάχι, το σπλήνα, ενώ η καρδιά μας είναι κεντροαριστερή. Βέβαια σε σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να υπάρχει μερική ή και ολική αναστροφή των σπλάγχνων. Κι ο εγκέφαλός μας; Σε πρώτη ματιά μοιάζει αμφίπλευρα συμμετρικός με δύο ημισφαίρια. Όμως τα δύο ημισφαίρια δεν έχουν λειτουργική συμμετρία. Ένα εγκεφαλικό επεισόδιο στο αριστερό ημισφαίριο παραλύει το δεξί μας χέρι και πόδι, και παθαίνομε οι δεξιόχειρες αφασία. Με δεξιό εγκεφαλικό επεισόδιο, παραλύει η αριστερή πλευρά μας, αλλά χωρίς αφασία. Στο αριστερό ημισφαίριο εδράζονται τα ανώτερα κέντρα του Λόγου, ενώ στο δεξιό, υποστηρίζεται, του Συναισθήματος. Όλα αυτά ισχύουν στην πλειονότητα των ανθρώπων, στους δεξιόχειρες. Σε μια σημαντική μειονότητα, στους αριστερόχειρες, η (α)συμμετρία είναι αντίθετη.

Αναρωτιέμαι, ως ποιο βαθμό επηρεάσθηκε η δομή της ομιλίας και της γραφής της, ακόμη και των αριθμών, από αυτή την εγκεφαλική (α)συμμετρία.

Όταν γράφουμε, προχωρούμε από αριστερά προς τα δεξιά. Όχι όλοι όμως. Οι Σημίτες, αρχίζοντας από την αρχαία Φοινικική (που υιοθετήσαμε την ονομασία των γραμμάτων της) ως τις σύγχρονες Εβραϊκή και Αραβική, γράφονται από τα δεξιά προς τα αριστερά. Μια απάντηση είναι πως ήταν τυχαίο. Εντελώς όμως;

Μετρώ. Μετά το 10, ακολουθεί το 11, μετά το 12. Τα λέμε «ένδεκα» και «δώδεκα» αντίστοιχα, συνεχίζομε όμως «δεκατρία, δεκατέσσερα, δεκαπέντε» κλπ. Γιατί να μη λέμε αντίστοιχα τρίδεκα, τετράδεκα, κλπ όπως λέμε ένδεκα και δώδεκα; Όταν προφέρομε αριθμούς, εκφράζομε τελευταίες τις μονάδες, πιο πριν τις δεκάδες κοκ. Λέμε π.χ. Χίλια οκτακόσια είκοσι ένα. Κι όταν γράφουμε τους αριθμούς αρχίζομε τον πρώτο που προφέρομε από αριστερά και συνεχίζομε προς τα δεξιά. Τοποθετούμε επομένως στο δεξιό άκρο του αριθμού τις μονάδες και γράφομε 1821 και όχι 1281. Ωστόσο, όταν κάνουμε αριθμητικές πράξεις, ακολουθούμε την αντίστροφη σειρά. Μια πρόσθεση π.χ. την αρχίζομε από τα δεξιά και προχωρούμε αριστερά. Ας πούμε, 1821+2017=… και αρχίζομε να προσθέτουμε πρώτα το 7 με το 1, έπειτα το 1 με το 2 κλπ. Κι αυτό ισχύει τόσο για δεξιόχειρες όσο και για αριστερόχειρες. Θυμίζω πως σήμερα έχομε υιοθετήσει τους «Αραβικούς» αριθμούς και η «Άλ-γεβρα» έχει βέβαια Αραβική προέλευση, όπως και η «Αλ-χημεία».

Η έννοια του χώρου έχει σχηματισθεί μέσα μας τρισδιάστατη, με κάθε διάσταση να έχει κατεύθυνση και φορά, κατά προτίμηση, όχι υποχρεωτικά, μονόδρομη: Η πορεία από το ένα άκρο της στο άλλο έχει διαφορετική ευκολία από την αντίθετη πορεία. Από κάτω προς τα πάνω είναι πιο δύσκολο παρά από πάνω προς τα κάτω λόγω της βαρύτητας. Από πίσω προς τα μπρός είναι ευκολότερο επειδή βλέπομε πού πάμε. Κι από τα αριστερά προς τα δεξιά, ή αντιστρόφως, έχει διαφορετική ευκολία για τους δεξιόχειρες, παρά για τους αριστερόχειρες. Καθώς αυτές οι τρεις κατευθύνσεις έχουν διαφορετική σημασία για τη φυσιολογική λειτουργία μας, αποκτήσαμε την υποκειμενική αίσθηση του τρισδιάστατου χώρου. Μπορεί αυτή η φυσιολογική ασυμμετρία να παίζει ρόλο στον τρόπο της γραφής γλώσσας και αριθμών; Όμως, τα ποσοστά αριστεροχείρων δεν είναι σημαντικά διαφορετικά μεταξύ Καυκασίων (Ελλήνων) και Σημιτών (Φοινίκων, Αράβων, Εβραίων).

Το άλλο ασύμμετρο φαινόμενο είναι φυσικό. Ο ουρανός γυρίζει για τα μάτια του κατοίκου στο βόρειο ημισφαίριο από την ανατολή προς τη δύση, που σημαίνει, όταν κοιτάζουμε τον Πολικό Αστέρα, από τα δεξιά προς τα αριστερά. Γιατί όμως να κοιτάζει ο Βορειοημισφαιριώτης προς τον Πολικό Αστέρα; Αυθαίρετο. Αν κοιτάζει προς τη μεσημβρία, προς τα κει δηλαδή που βρίσκεται ο ήλιος όταν μεσουρανεί, ο ουρανός γυρίζει από τα αριστερά προς τα δεξιά. Η γη γυρίζει περί τον άξονά της από Δύση προς την Ανατολή. Γιατί όχι αντίστροφα; Όλοι οι πλανήτες γυρίζουν όπως η γη από τη Δύση προς την Ανατολή, εκτός από τον Ουρανό και την Αφροδίτη που περιστρέφονται αντίστροφα. Αν λοιπόν οι άνθρωποι της βόρειας εύκρατης ζώνης άρχισαν να γράφουν μιμούμενοι την κίνηση του ήλιου ενώ κοιτούσαν προς τα βόρεια, θα έγραφαν από δεξιά προς τα αριστερά, ενώ αν κοιτούσαν προς τη μεσημβρία, θα έγραφαν από αριστερά προς τα δεξιά. Να πούμε πως ο Κάδμος, εξελληνισμένος Φοίνικας, έγραφε από δεξιά προς τα αριστερά, ενώ ο Παλαμήδης, αντιδιαστέλλοντας το δικό του αλφάβητο, έγραψε αντιστρόφως; Απλή φαντασία χωρίς τεκμηρίωση. Θα άξιζε να βρούμε και μελετήσουμε επιγραφές της εποχής του Κάδμου και του Παλαμήδη.

Οφείλω να ομολογήσω ότι ούτε η δεξιοχειρία-αριστεροχειρία ούτε η φαινόμενη κίνηση του ουρανού μου εξηγούν γιατί γράφομε από αριστερά προς τα δεξιά. Καλά, η πρόσθεση αριθμών που αρχίζει από δεξιά (μονάδες) προς τα αριστερά δικαιολογείται, αφού η γραφή των αριθμών μας έχει ανατολίτικη προέλευση. Στην πολιτική πάντως, οι όροι «αριστερά» και «δεξιά», έχουν τις ρίζες τους στη Γαλλική Επανάσταση (1789–1799) όπου αναφέρονταν στον τρόπο που κάθονταν οι παρατάξεις στη Γενική Συνέλευση: αριστερά όσοι εναντιώνονταν στη μοναρχία και υποστήριζαν την επανάσταση, τη δημοκρατία και ένα κοσμικό καθεστώς, ενώ δεξιά κάθονταν οι υποστηρικτές του παλαιού καθεστώτος. Δηλαδή, τυχαία. Μη δίνετε λοιπόν σημασία!

ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 15 Σεπτεμβρίου 2021

Για τον πολύ κόσμο οι έννοιες της εκκλησίας και της θρησκείας συγχέονται. Όποιος π.χ. δεν πηγαίνει τακτικά στην εκκλησία θεωρείται άθρησκος! Φυσικά οι έννοιες δεν είναι ταυτόσημες. Για να καταλάβουμε τις διαφορές τους, θυμίζουν εκείνες μεταξύ δικαίου και ηθικής. Καθένας θέλει κάτι διαφορετικό και μάλιστα αλλάζει κάθε στιγμή αυτό που θέλει. Σε μιαν ανθρώπινη κοινωνία όμως, όπου οι άνθρωποι επικοινωνούν, υπάρχει μια δεσπόζουσα θέληση και αυτή είναι η ηθική. Δεν είναι ακριβώς ο μέσος όρος των βουλήσεων σε μια στιγμή ούτε καν ο διαχρονικός μέσος όρος τους. Αυτό μεταξύ άλλων και διότι οι ποικίλες βουλήσεις των πολιτών έχουν διαφορετική βαρύτητα. Ας πούμε, κάποιοι θέλουν να έχουν στην παρέα τους έναν ευχάριστο άνθρωπο που, με τη συμπεριφορά του τους δίνει κέφι, ενθάρρυνση, σιγουριά. Τυχαίνει αυτός να είναι γιατρός. Και κάποιος άλλος, έξω από αυτούς, είναι άρρωστος και θέλει το γιατρό δίπλα του. Προφανώς, η βούληση του τελευταίου είναι ισχυρότερη από τη βούληση των πολλών της παρέας. Έτσι, η ηθική, η επικρατούσα βούληση της κοινωνίας είναι ασαφής και μεταβαλλόμενη. Η κοινωνία όμως έχει ανάγκη από κάποιους σαφείς κανόνες για να επιβιώνει. Και με τον ένα ή τον άλλον τρόπο, μαζί με ποικίλου βαθμού εξαναγκασμούς δημιουργεί το δίκαιο με σαφείς υποχρεώσεις και απαγορεύσεις και ποινές για τις παραβάσεις τους. Η ηθική έχει κι αυτή ποινές που όμως είναι αδιευκρίνιστες. Το άτομο που, κατά την άποψή του κοινού, έχει συμπεριφερθεί ανήθικα. έστω και αν η πράξη του δεν ήταν παράνομη, τιμωρείται ποικιλοτρόπως από την κοινωνία. Κάποιος, έχει επικρατήσει η φήμη πως προσπάθησε να βιάσει ένα ανήλικο κορίτσι. Δεν αποδείχθηκε. Η κοινωνία γύρω του όμως το έχει πιστέψει. Οι άνθρωποι δεν του μιλούν, δεν τον καλημερίζουν, τα μαγαζιά δεν τον εξυπηρετούν, γενικά τον σπρώχνουν έξω από την κοινωνία τους, τον εξοστρακίζουν. Σε ακραίες περιπτώσεις τον λυντσάρουν, τον κρεμνούν ή τον λιθοβολούν. Έτσι κι αλλιώς η επιβίωση εκτός κοινωνίας είναι αδύνατη. Σε κάποιες περιπτώσεις αναλαβαίνει την ευθύνη της ποινής η εκκλησία. Να το κείμενο του αφορισμού, της εκκλησίας (που, κατά τον Δημήτρη Λιαντίνη, συνέταξε ο Γρηγόριος ο Ε΄ το 1799): “Να είσαι ἀφωρισμένος, κατηραμένος καὶ μετὰ θάνατον ἄλυτος. Αἱ πέτραι και ο σίδηρος να λυθοῦν, σύ δέ μηδαμῶς. Να σχισθῇ ἡ γῆ καὶ νά σε καταπίῇ ὡς τòν Δαθὰν καὶ τòν Ἀβειρὼν. Να τρέμῃς ἐπὶ τῆς γῆς ὡς ὁ Κάϊν, καί να ἀποκτήσῃς τήν λέπραν τοῦ Γιεζῆ, καί τήν ἀγχόνην τοῦ Ἰούδα. Περιπλέον νά ἔχεις τάς ἀράς τῶν 318 θεοφόρων πατέρων”.

Η δομή της κοινωνίας θεμελιώνεται πάνω σε γνωστικούς κυρίως και βουλητικούς ψυχολογικούς νόμους. Η θρησκεία θεμελιώνεται πάνω σε συναισθηματικούς κυρίως νόμους, στην πίστη μάλλον παρά στη γνώση. Όπως η κοινωνία για να επιβιώνει έχει ανάγκη από το δίκαιο, έτσι και η θρησκεία έχει ανάγκη από την εκκλησία (ή άλλο σύστημα “εκπροσώπων του Θεού” σε άλλες θρησκείες). Όπως το δίκαιο μπορεί να μη συμβαδίζει πάντοτε με την ηθική και κάποτε να έρχεται σε οξεία αντίθεση μ΄ αυτήν, το ίδιο ισχύει και με την εκκλησία στη σχέση της με τη θρησκεία. Η εκκλησία είναι η κοινωνική όψη της θρησκείας. Θα αναφερθώ σε μερικά επιμέρους παραδείγματα, που, ως επιμέρους, δεν αποδεικνύουν τα παραπάνω, αλλά, ως παραδείγματα, τα κάνουν πιο κατανοητά.

Πατρίς, θρησκεία, οικογένεια. Είναι το τρίπτυχο που υποστηρίζει έντονα η εκκλησία. Τι λέει όμως ο Χριστός, όπως γράφει ο  Ματθαίος; ¨”Μ νομίσητε  τι  ἦλθον  βαλεῖν  εἰρήνην  επί  τν  γν,  ἀλλά  μάχαιραν.  Ἦλθον  γὰρ  διχάσαι  ἂνθρωπον  κατὰ  τοῦ  πατρός  αὐτοῦ  καὶ  θυγατέρα  κατὰ  τῆς  μητρὸς  αὐτῆς  καὶ  νύμφην  κατὰ  τῆς  πενθερᾶς  αὐτῆς.  Κα  χθρο  το  ανθρώπου  ο οκιακο ατο“. Η περικοπή αυτή διαλύει τους δεσμούς της οικογένειας. Δεν διαβάζεται ποτέ στην εκκλησία. Των Αγίων Πάντων που γίνεται η ανάγνωση του σχετικού Ευαγγελίου παραλείπεται το συγκεκριμένο εδάφιο, ενώ διαβάζονται τα πριν και τα μετά από αυτό. Εκείνη την εποχή, με την απόλυτη επικράτηση της πατριαρχικής οικογένειας, τόσο στη Ρωμαϊκή όσο και στην Ιουδαϊκή κοινωνία, η οικογένεια ήταν ο φορέας της περιουσίας που μεταβιβαζόταν από τον πατέρα στον πρωτότοκο γιο και αυτούς τους κανόνες τους εξασφάλιζε η μητέρα. Η Χριστιανική αγάπη που ήθελε σχέση αδελφική μεταξύ όλων των ανθρώπων δεν μπορούσε να ανεχθεί τέτοιο περιορισμό.

 Όταν ανακηρύσσονται επίσημα βουλευτές οι υποψήφιοι που εκλέχθηκαν, ορκίζονται με το χέρι στο Ευαγγέλιο. Μάλιστα, αν κάποιοι αρνηθούν να ορκισθούν χαρακτηρίζονται από μερικούς κληρικούς ως Αντίχριστοι. Τι γράφει όμως μέσα αυτό το Ευαγγέλιο; “γ δ λέγω μν μ μόσαι λως” (Ματθαίος). Ποιος είναι λοιπόν αντίχριστος; αυτός που ορκίζεται ή αυτός που αρνείται να ορκισθεί. Να σημειωθεί εδώ ότι και η εθνική μας παράδοση απαγορεύει τον όρκο, αν και υπήρχε η φρικτή θεότητά του. Στις επιγραφές των Δελφών αναγράφεται, μεταξύ άλλων: “ρκ μ χρ“.

Όσο είχαμε “βασιλευόμενη δημοκρατία” κάθε Κυριακή ακουόταν στην εκκλησία: ” Πολυχρόνιον ποιῆσαι, Κύριος ὁ Θεός τὸν εὐσεβέστατον Βασιλέα ἡμῶν…”. Γράφει τίποτε σχετικό το Ευαγγέλιο; Ναι, το αντίθετο: “Καθείλε δυνάστας από θρόνων και ύψωσε ταπεινούς…” (Λουκάς).

Για να μη θεωρηθεί ότι τα παραπάνω είναι κατάλοιπα του Βυζαντίου πάνω στο τελετουργικό του Ελληνοχριστιανικού δόγματος, παραθέτω και την περιγραφή του Καζαντζάκη από το Φτωχούλη του Θεού. Ο Άγιος Φραγκίσκος, γόνος πλούσιας οικογένειας, εγκατέλειψε την οικογένειά του τσίτσιδος, για να μη της οφείλει ούτε τα ρούχα του και ξεκίνησε πεζοπορώντας για να φθάσει στον Πάπα και κηρύσσοντας τη φτώχεια. Τον ακολουθούσε ολοένα ευρύτερο κοινό. “ἐμβλέψατε εἰς τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, ὅτι οὐ σπείρουσιν οὐδὲ θερίζουσιν οὐδὲ συνάγουσιν εἰς ἀποθήκας, καὶ ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος τρέφει αὐτά· οὐχ ὑμεῖς μᾶλλον διαφέρετε αὐτῶν; (Ματθαίος). Κάποτε αποσύρθηκε από την ηγεσία των φραγκισκανών που τον ακολουθούσαν. Και είδε με απελπισία ότι οι διάδοχοί του κατασκεύασαν ένα άγαλμα της Φτώχειας, καμωμένο από…χρυσάφι!” Τέτοια υποκρισία πώς αντέχεται;   

Κι εμείς; Η εκκλησία, κοινωνική όψη της θρησκείας, έστω και με υποκρισία, είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της θρησκείας, που με τη σειρά της είναι απαραίτητη για τη δομή της κοινωνίας. Το ίδιο όπως και το μερικές φορές άδικο Δίκαιο είναι απαραίτητο για τη συνοχή της. Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι κληρικοί, υπηρέτες της εκκλησίας, είναι άνθρωποι σαν εμάς. Οι πράξεις τους δεν είναι πρότυπα της θρησκείας μας που πρέπει να ακολουθούμε και την ανηθικότητα, όταν τους διέπει, δεν πρέπει να την καταλογίζουμε στη θρησκεία.

ΦΥΣΙΚΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΑ ΠΡΟΝΟΜΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris@wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 14 Σεπτεμβρίου 2021

Να το ξεκαθαρίσω εξαρχής. ΔΕΝ υπάρχουν φυσικά προνόμια. Ο ψηλός τρέχει πιο γρήγορα­­, μπορεί να κυνηγά πιο εύκολα τη λεία του και να φεύγει από τα επικίνδυνα θηρία, αλλά ο κοντός κινείται πιο εύκολα στα λαγούμια και στις σπηλιές. Δεν υπάρχουν φυσικά προνόμια, υπάρχουν άπειρες φυσικές ποικιλίες. Το περιβάλλον όμως στο οποίο ζει ο άνθρωπος είναι εκείνο που μια ποικιλία την κάνει προνομιούχο και άλλη υποδεή. Επιπλέον ο άνθρωπος ζει και σε ένα ανθρωπογενές περιβάλλον, το έλλογο της κοινωνίας. Η δομή της κοινωνίας είναι ιεραρχική, με ρόλους που κάποιοι είναι πιο προνομιούχοι από άλλους. Κάποιοι διατάζουν και κάποιοι υπακούν. Τι θα πει αυτό; Ο ένας εξαρτάται από τον άλλον. Ο δεσπότης δεν μπορεί να ζήσει χωρίς το δούλο. Και αντιστρόφως. Το προνόμιο του αφέντη έγκειται στο ότι αυτός κάνει το ξεκούραστο μέρος του έργου, το πνευματικό, ενώ ο δούλος το κουραστικό, το χειρωνακτικό. Ξεκούραστο θεωρείται το πνευματικό έργο, διότι ο εγκέφαλος μας, το όργανο που μας είναι απαραίτητο για να σκεφτόμαστε, καταναλώνει βέβαια περισσότερη ενέργεια για το βάρος του από όλα τα άλλα όργανα του σώματός μας, αλλά δεν αυξάνει την κατανάλωση όταν εργάζεται, επομένως η σκέψη δεν εξαντλεί. Δεν είναι όμως ακριβώς έτσι. Το δημιουργικό έργο επιστρατεύει απαραίτητα την προσοχή. Και η προσοχή είναι η μόνη πνευματική λειτουργία που υφίσταται κόπωση. Μπορούμε, κι αυτό με διαλείμματα, να εστιάζουμε την προσοχή μας εκούσια σε κάποιο σημείο για ως τρεις ώρες περίπου. Μετά πρέπει να ξεκουραστεί το πνεύμα μας, συχνά με ύπνο.

Παρά την ύπαρξη ιεράρχησης στην κοινωνία, η τεράστια ποικιλία κοινωνικών ρόλων και σωματικών και ψυχικών ποικιλιών επιτρέπει σε κάθε άνθρωπο να είναι πιο κατάλληλος από τους άλλους για κάθε ρόλο. Αν είναι δυο υποψήφιοι για μια δημόσια θέση, θα έλεγε κανένας ότι πρέπει να επιλεγεί ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου μάλλον παρά ο σκουπιδιάρης. Αν όμως η θέση είναι αυτή του δημοτικού οδοκαθαριστή, ε, πώς να το κάνουμε, καταλληλότερος είναι ο σκουπιδιάρης και αυτός μάλλον παρά ο πρύτανης πρέπει να προσληφθεί. Δίκαιο από αυτή τη σκοπιά είναι κάθε ρόλο να τον αναλαμβάνει ο καταλληλότερος γι΄ αυτόν μάλλον παρά ο γενικά πιο προνομιούχος. Καταλληλότερος σημαίνει πως θα επιτελεί το απαιτούμενο έργο με τον καλύτερο γενικά τρόπο προς όφελος του συνόλου. Άλλο θέμα είναι το πώς αμείβεται αυτό το έργο, έτσι που καθένας να έχει τόσες απολαβές όσες του επιτρέπουν να κάνει όσο γίνεται ό,τι θέλει στο νοητό, ελεύθερο δηλαδή, ωράριο της μέρας του, με μόνο περιορισμό να μην εμποδίζει άλλους να κάνουν ό,τι εκείνοι θέλουν.

Τεχνητά προνόμια είναι εκείνα που προσφέρει η κοινωνία σε κάποιους ανεξάρτητα από τις ικανότητές τους. Οι ικανότητες μπορούν βέβαια να είναι φυσικές, μυική ισχύς, ομορφιά, ευφυΐα κλπ, ή και επίκτητες, από παιδεία. Τεχνητά προνόμια είναι εκείνα που προκύπτουν από διαφορές έξω από τις ικανότητές τους, όπως είναι η καταγωγή, η συμμετοχή σε κάποια ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα, ο πλούτος κλπ. Ο Rousseau διατύπωσε πρώτος επίσημα πως η κοινωνία είναι άδικη διότι δίνει περισσότερα δικαιώματα στους προνομιούχους, που, προφανώς, τα προνόμιά τους δεν τα όφειλαν στις φυσικές ή επίκτητες ικανότητές τους.

Και τώρα έρχομαι σε πιο ευαίσθητα σημεία. Περιορισμός στην υλοποίηση της βούλησής μου είναι, όπως λέγαμε, η βούληση των άλλων. Ως ποιο σημείο; Εγώ θέλω να κυκλοφορώ ελεύθερος και να κάνω ό,τι θέλω. Η κοινωνία όμως, νόμιμα, με τα δικαστήριά της, θέλει να με κλείσει στη φυλακή. Είναι δίκαιο αυτό; Το να συμπεριφέρεται διαφορετικά η κοινωνία σε κάποιους από ό,τι σε άλλους, για οποιονδήποτε λόγο, μήπως είναι άδικο, ρατσισμός; Ο Αριστοτέλης δήλωνε με σαφήνεια: “Εἰ γὰρ καὶ ταυτὸν ἐστιν (τἀνθρώπινον ἀγαθὸν) ἑνὶ καὶ πόλει, μεῖζον γε καὶ τελειότερον τὸ της πόλεως φαίνεται καὶ λαβεῖν καὶ σώζειν“. Η βούληση της πολιτείας, των πολλών, υπερτερεί έναντι εκείνης του ενός. Μια τέτοια στάση που δίνει απεριόριστο δικαίωμα στην πολιτεία να επιβάλλεται στο άτομο θα οδηγούσε ίσια σε ολοκληρωτικό καθεστώς, αν δεν συμπλήρωνε αλλού ο ίδιος ότι “Ἀπάντων  γὰρ  αὐτὸς  αὐτὸν  πεποίηκεν  ὁ  δῆμος  κύριον  καὶ  πάντα  διοικεῖται  ψηφίσμασι  καὶ  δικαστηρίοις,  ἐν  οἷς  ὀ  δῆμος  ἐστίν  ὀ  κρατῶν“. Η απόφαση πρέπει να έχει ληφθεί νόμιμα, από τον ίδιο το λαό, από νομοθετικά και δικαστικά σώματα στα οποία υπάρχει γνήσια εκπροσώπηση του δήμου.

            Ακόμη κι έτσι όμως το δίλημμα μπορεί να υπάρχει. Τι γίνεται όταν κάποιος θέλει να αυτοκτονήσει; Κανέναν δεν βλάπτει. Έχουν λόγο πάνω σ΄ αυτό οι άλλοι; Οι περιπτώσεις ποικίλλουν. Η πιο συνηθισμένη είναι η αυτοχειρία από κατάθλιψη. Η κατάθλιψη όμως είναι νόσος στην οποίαν η ελεύθερη βούληση έχει καταργηθεί. Επομένως, μου φαίνεται δικαιολογημένο να επέμβει δραστικά η κοινωνία, διαμέσου των γιατρών, για να εμποδίσουν την αυτοχειρία. Όταν θα έχει ιαθεί από την κατάθλιψη ο άρρωστος, δεν θα θέλει πια να θέσει τέρμα στη ζωή του. Σε άλλες περιπτώσεις δεν είμαι βέβαιος αν ισχύει αυτό. Τέτοιες είναι π.χ. όταν ο αυτόχειρας προκρίνει τον τερματισμό της ζωής του από μια κατάσταση που δεν μπορεί να αποφευχθεί, σε μια ανίατη νόσο με πόνους ή σε μια αυτοκτονία ενός αιχμαλώτου που γλιτώνει έτσι το βασανισμό.

Όμως δεν τελειώνομε. Κάποιος δεν αυτοκτονεί, αλλά προτιμά να είναι εκτεθειμένος σε ένα κίνδυνο παρά να υποβληθεί σε περιορισμό που άλλοι εύκολα τον υφίστανται. Ως εδώ, δεν μας πέφτει λόγος. Έχει νου και ελεύθερη βούληση και η απειλή είναι έμμεση, όχι παρούσα. Και προχωρώ. Κάποιος δεν θέλει να εμβολιασθεί για μια νόσο στη διάρκεια μιας πανδημίας. Νομίζω ότι θα ήταν δικαίωμά του, αν ο ίδιος δεν γινόταν κίνδυνος για τους άλλους. Αν όμως, μη εμβολιαζόμενος, γίνεται για τους άλλους απειλή σημαντικά μεγαλύτερη από όσο οι εμβολιασμένοι. λυπάμαι, αλλά η βούληση των πολλών υπερτερεί έναντι της δικής του. Αρκεί η απόφαση να έχει ληφθεί από ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα του δήμου, π.χ. με ένα νόμο ψηφισμένο από βουλή που αποτελείται από βουλευτές κληρωμένους από το σύνολο, ενώ η παράβαση του νόμου θα κρίνεται από ένα ποινικό δικαστήριο ενόρκων, πάλι κληρωμένων από το σύνολο του δήμου. Σε μια τέτοια βουλή θα μετείχαν και όσοι δεν επιθυμούν να εμβολιασθούν. Δεν είναι τώρα ρατσισμός, αν στην ομάδα των αντιεμβολιαστών επιβληθούν περιορισμοί που δεν τίθενται στους εμβολιασμένους. Κάτω από αυτούς τους όρους, και ο αριθμός των αντιεμβολιαστών θα ήταν ασφαλώς μικρότερος.

ΛΥΚΟΣ ΔΙΩΚΕΙ ΑΜΝΟΝ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 11 Σεπτεμβρίου 2021

Η πρώτη μου επαφή με την αρχαιοελληνική γλώσσα, όταν ήμουν 11 χρονών, ήταν με ένα μύθο σαν εκείνους του Αισώπου. Θα τον μεταφέρω σε σύγχρονη γλώσσα. Ένας λύκος κυνηγούσε ένα αρνί κι αυτό κατέφυγε σε ένα ναό. Ο λύκος έμεινε έξω και φώναξε στο αρνί. “Γιατί μένεις στο ναό και δεν φεύγεις να τρέξεις στους αγρούς; Δεν ξέρεις πως οι άνθρωποι θυσιάζουν τα αρνιά στους θεούς;” Αλλά το αρνί δεν έφυγε και λέει στο λύκο: “Το ξέρω πολύ καλά, αλλά προτιμώ να γίνω θυσία στους θεούς παρά τροφή στο λύκο”. Ο Αίσωπος ήταν δούλος, αλλά έπλασε τους περίφημους μύθους του που ενέπνευσαν πολλούς συγγραφείς μετέπειτα. Καυτηρίαζε συχνά την αλαζονική και άδικη συμπεριφορά, που την μετέφερε σε ζώα. Δεν ξέρω αν ο μύθος που διαβάζαμε το 1947 που πήγαινα εγώ στην πρώτη (τρίτη τη λέγαμε) τάξη του Γυμνασίου ήταν πολύ σοφός, καθώς το δίδαγμα που μεταφέρει αποδίδει μάλλον τη λογική της άρχουσας τάξης παρά της ανεξαρτησίας. Το βιβλίο υπήρχε από τη μεταξική εποχή. Σήμερα θα ήταν στους περισσοτέρους απαράδεκτη αυτή η στάση, Δεν νοιάζομαι για την ελευθερία μου, αλλά σε ποιον θα είμαι δούλος, τελικά για οποιονδήποτε το θύμα. Είναι όμως ρεαλιστική η άρνηση μιας τέτοιας ηθικής;

“Χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ/μεγάλα κ΄ υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη…ανεπαισθήτως μ΄ έκλεισαν από τον κόσμον έξω”, θρηνεί ο Καβάφης. Περήφανοι πριν από 2 αιώνες ξεσηκωθήκαμε να ελευθερωθούμε από μια σκλαβιά. Και με διαδοχικά βήματα, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, ανεπαισθήτως, ύψωσαν τριγύρω μας υψηλά τείχη υποδούλωσης. Τις τελευταίες δεκαετίες, από κράτος έθνος που θέλαμε να είμαστε, ολισθαίνομε διαρκώς σε κράτος μέλος. Υπαγόμαστε σε δεσμευτικούς μηχανισμούς, όπως το ΝΑΤΟ και η ΕΕ. Αφήνω τις ξένες βάσεις που βρίσκονται στον τόπο μας. Τουλάχιστον στους μηχανισμούς που ανέφερα, έχομε συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων, έστω και αν αυτή η συμμετοχή μας είναι ασήμαντη, με ψήφο κάτω από 5%. Για τις βάσεις δεν έχομε τίποτε να πούμε. “Ανεπαισθήτως μ΄ έκλεισαν…”. Οι δεσμευτικοί αυτοί κανόνες είναι πάνω και από τον ανώτατο νόμο μας, το σύνταγμά μας. Αν καταδικαστώ για κάποια παρανομία μου, ακόμη και στο Ανώτατο Δικαστήριό μας, τον Άρειο Πάγο σ΄ αυτή την περίπτωση, αλλά το διεθνές δικαστήριο με δικαιώσει, το γράφω εκεί που πρέπει το Ανώτατο Δικαστήριό μας.

Και τώρα έρχομαι στον, σαν Αισώπειο, μύθο που μάθαινα παιδί. Μήπως αυτή η υποδούλωση είναι προτιμότερη από άλλες; Μήπως πρέπει να δεχθούμε πως έτσι κι αλλιώς θα είμαστε υπόδουλοι, αλλά μπορούμε ακόμη να επιλέξουμε τον αφέντη μας; Μήπως έτσι κι αλλιώς είμαστε θανατοποινίτες, αλλά ακόμη μπορούμε να επιλέξουμε τον τρόπο της εκτέλεσής μας, τουφεκισμό, απαγχονισμό, στραγγαλισμό, ηλεκτρική καρέκλα, λιθοβολισμό κλπ;  Έξω από το ναό του κράτους που κατοικούμε καραδοκεί ο εξ ανατολών λύκος. Δεν είναι καλύτερα να είμαστε υπόδουλοι στην ΕΕ, με Γερμανίες και άλλους θύτες κλπ παρά υπόδουλοι στους Τούρκους; Δεν συζητώ για ΝΑΤΟ και Αμερικανικές βάσεις, διότι εκεί είμαστε συνάδελφοι και σύνδουλοι με τους γείτονες.

Αυτή, του μύθου, είναι η στάση του σώφρονα που επιλέγει τον τρόπο της θανάτωσής του εκλαμβάνοντας δεδομένη τη δυνατότητα ελευθερίας του. Προτιμότεροι οι ταπεινωτικοί συμβιβασμοί με Βόρεια Μακεδονία, Ιταλία, Αίγυπτο, με αρκετές παραχωρήσεις, αλλά είναι προτιμότεροι – και αναγκαίοι – για να στραφούμε προς τα εκεί που υπάρχει ορατή απειλή.  Υπάρχει όμως τέτοια δυνατότητα; Ο Καζαντζάκης, ιδίως με το Ζορμπά, τον από πολλούς θεωρούμενο αντιπροσωπευτικό της Ελληνικής νοοτροπίας, θέλει να προσπαθώ ώσπου να φθάσω στο αδιαπέραστο και τότε, όταν φθάσω εκεί, να συνεχίσω να προσπαθώ να το διαπεράσω – κι ας χαθώ. Κι ο Καβάφης θέλει να συνεχίσω το ταξίδι για την Ιθάκη – κι ας χαθώ. Προορισμός υπάρχει, αλλά αξία δεν έχει το φθάσιμο εκεί, αλλά το ωραίο ταξίδι, ο αγώνας. Κανένας δεν μπορεί να σου υποδείξει τι να προτιμήσεις.

Το δίλημμα, όπως και κάθε δίλημμα, έχει κρυμμένες κάποιες ρωγμές: Ότι η έκβαση είναι δεδομένη. Και αντί να προσπαθούμε να την αλλάξουμε, να προσπαθούμε να επιλέξουμε τον τρόπο της υποδούλωσής μας, από εκείνους που μας θέτει πολύ έντεχνα το δίλημμα. Για αναλογισθείτε κάποια στιγμή ένα μεγάλο μυαλό που συνδύαζε το όραμα με τη σκέψη και τη δράση, εκείνο του Ρήγα, του Βλάχου από το Βελεστίνο. Αν οι Βαλκανικές χώρες γινόμαστε μια ενιαία ομόσπονδη δημοκρατία, μαζί με “προαιώνιους εχθρούς” μας, όπως έβλεπε ο Ρήγας, Έλληνες, Βούλγαρους, Σέρβους, Τούρκους, Αλβανούς, Βορειομακεδόνες, Ρουμάνους και όσους άλλους θα ήθελαν  στη γειτονιά μας, ποιος θα τολμούσε να μας επιβάλει τη θέλησή του χωρίς αντίστοιχη ανταλλαγή υποχρεώσεων και δικαιωμάτων; Αντ΄ αυτής, οι μεγάλοι ισχυροί, μας φύτεψαν τις Μεγάλες Ιδέες. Στο παρελθόν την Κόκκινη Μηλιά και το Μαρμαρωμένο Βασιλιά εμείς, τη Μεγάλη Βουλγαρία οι Βόρειοι γείτονες. Σήμερα την Οθωμανική Αυτοκρατορία οι Ανατολικοί κοκ. Φυσικά, εκείνη ήταν η λύση που κανένας σήμερα μεγάλος, ισχυρός, δεν ήθελε και με τις άμεσες ή έμμεσες παρεμβάσεις τους έκαναν ό,τι μπορούσαν για να μας διχάσουν, να πολεμούμε ο ένας εναντίον του άλλου, ενώ όλοι αυτοί οι λαοί ζήσαμε ενωμένοι για 2 χιλιετίες, από τον καιρό του Αλεξάνδρου, των Ρωμαίων, του Βυζαντίου, των Οθωμανών, έχοντας καλλιεργήσει μεταξύ μας κοινά έθιμα και με επικοινωνιακό εργαλείο τη δουλεμένη Ελληνική γλώσσα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Αυτό το τελευταίο το σκοτώσαμε μόνοι μας αρνούμενοι να επισημοποιήσουμε προφορικά και γραπτά τη γλώσσα που μιλούσε ο λαός μας. “Τα ελληνικά σχολεία που στήθηκαν παντού σε πόλεις και χωριά (Μακεδονία αρχές 20ού αιώνα) δεν ήταν σε θέση να λειτουργήσουν αφομοιωτικά εξαιτίας ακριβώς της δύσκολης γραπτής γλώσσας, η οποία διαφέρει εντελώς από την διαδεδομένη λαϊκή γλώσσα. Αν η λαϊκή ελληνική ήταν και η γραπτή ελληνική, τότε θα γίνονταν η κοινή γλώσσα όλων των χριστιανικών λαών της Μακεδονίας”, γράφει ο γλωσσολόγος επιτόπου παρατηρητής G.Weigand. Για τα υπόλοιπα νοιάστηκαν οι προστάτες μας. Οι Ρώσοι καλλιέργησαν το μύθο της Μεγάλης Βουλγαρίας, οι Αγγλογάλλοι της Μεγάλης Ελλάδας, ενώ έμμεσα τώρα, από κοινού όλοι οι μεγάλοι αφέντες το μύθο της Γαλάζιας Πατρίδας, που πνιγμένη στον πλούτο της στεριάς της ονειρεύεται το Γαλάζιο Αιγαίο και τη γαλάζια Μεσόγειο.  

Το αρνί είναι όντως καταδικασμένο να γίνει είτε θυσία στους θεούς ή τροφή του λύκου. Εμείς όμως δεν είμαστε αμνοί. Μην περιμένετε από εμένα απάντηση. Μόνον αν ένας μεγάλος αριθμός από εμάς αποκτήσουν κοινή βούληση, μπορούμε να έχουμε εναλλακτικές δυνητικές εκβάσεις.

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 9 Σεπτεμβρίου 2021

Οὐδείς ἀναμάρτητος, εἰμὴ εἷς, ὁ Θεὸς“. Από τότε που μας δόθηκε το δικαίωμα της επιλογής μπροστά στο δέντρο με τον απαγορευμένο καρπό, αποκτήσαμε το δικαίωμα της ελευθερίας δηλαδή το δικαίωμα να σφάλλουμε. Τα άλλα ζώα δεν έχουν καμιά επιλογή. Ενεργούν όπως ορίζουν τα αντανακλαστικά τους. Επομένως δεν μπορούν να κάνουν λάθη. Εμείς, έχοντας αποκτήσει δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά, δηλαδή λόγο, και δυνατότητα να σχηματίζουμε σκοπό, μπορούμε να κάνουμε λάθη, Έτσι είναι και πρέπει να το αποδεχθούμε. Τα λάθη μπορούν να έχουν συνέπειες, όχι σπάνια σοβαρές. Τα πιο πολλά εξουδετερώνονται με άλλα λάθη, καθώς, όταν είναι τυχαία, γυροφέρνομε γύρω από το σωστό και έτσι τα καταφέρνομε. Όμως υπάρχουν περιπτώσεις που η απομάκρυνση από το σωστό είναι τόσο μεγάλη, που αρχίζει ένα φαύλο κύκλο. Οι φαύλοι κύκλοι αυτοσυντηρούνται και η απομάκρυνσή μας από το στόχο είναι χωρίς επιστροφή. Μπορούμε άραγε να κάνουμε κάτι για να μη φθάσουμε σε τέτοιο σημείο; Να αποφύγουμε τα λάθη δεν μπορούμε. Μπορούμε όμως να τα μειώσουμε.

Τα σφάλματα είναι δύο ειδών: Μπορεί να είναι τυχαία ή προκατειλημμένα, από κάποια αιτία. Τα προκατειλημμένα λάθη μειώνονται προφανώς όταν ανακαλύψουμε την αιτία τους και την εξουδετερώσουμε. Η λογική κρίση μας επηρεάζεται, χωρίς να το συνειδητοποιούμε από παράλογα στοιχεία που μας καθοδηγούν. Επειδή κάηκα πίνοντας βραστό καφέ, φυσάω και το γιαούρτι. Συνήθως είναι δύσκολο να επισημάνουμε τις αιτίες που μας εκτρέπουν από μια ορθή απόφαση. Μια σωστή παιδεία μειώνει τις πιθανότητες να επηρεαζόμαστε από ποικίλες παράλογες αιτίες, αλλά η ίδια παιδεία μπορεί να μας δημιουργεί παρωπίδες. Δεν υπάρχει παιδεία χωρίς πλύση εγκεφάλου. Μεροληπτώ υπέρ των όσων αγαπώ και εναντίον όσων μισώ. Μεροληπτώ υπέρ των δικών μου ανθρώπων, της δικής μου πατρίδας, της δικής μου ομάδας, της δικής μου θρησκείας, του δικού μου κόμματος κλπ και οι αποφάσεις που παίρνω ενέχουν πάντοτε κάποιο ποσοστό μεροληψίας. Ένας διαρκής έλεγχος της ίδιας της σκέψης μας και η αποφυγή εσπευσμένων αποφάσεων όταν είναι δυνατό, μπορούν να μειώσουν τέτοια λάθη. Όχι, το ξέρω, δεν είναι εύκολο. Πρέπει να έχουμε συνηθίσει να κάνουμε την αυτοκριτική μας διαρκώς, ακόμη και να ασκηθούμε σ΄ αυτήν. Επιδέχεται άσκηση, όπως με την ψυχανάλυση.

Είναι όμως και τα τυχαία λάθη. Οι αιτίες τους είναι η απέραντη ποικιλία των ερεθισμάτων που διαρκώς δεχόμαστε από το περιβάλλον μας. Τόση ποικιλία που αδυνατούμε να επισημάνουμε συγκεκριμένη αιτία που μας ωθεί στο λάθος. Ένας τρόπος να περιορισθούν είναι η ένταση της προσοχής μας. Με την προσοχή αμβλύνομε την ευαισθησία όλων των αισθήσεών μας πλην εκείνων που σχετίζονται με το θέμα που μας απασχολεί. Είναι δύο ειδών. Μία είναι η ακούσια προσοχή που διεγείρεται αυτόματα όποτε πέφτει στις αισθήσεις μας ένα ισχυρό και απότομο ερέθισμα, ένας κρότος, μια λάμψη κλπ. Αυτή η προσοχή δεν υφίσταται κόπωση. Η άλλη είναι εκούσια και κατευθύνεται από τους σκοπούς μας. Αυτή η προσοχή μπορεί να διαρκέσει αδιάλειπτη μόνο για κάποια δευτερόλεπτα. Με διαλείμματα μπορεί να διαρκέσει ως 3 ώρες περίπου. Έπειτα κουραζόμαστε και απαιτείται ανάπαυση, που μπορεί να συνοδεύεται και από ύπνο. Όσο μεγαλύτερη είναι η κόπωση της προσοχής, τόσο αυξάνονται ποσοτικά τα σφάλματα που κάνομε. Ποιοτικά όμως κάνομε κάποια λάθη περισσότερο από άλλα. Γιατί; Ο Φρόυντ απέδειξε ότι καθοδηγούμαστε προς το σφάλμα από ενδόμυχες προκαταλήψεις που, επειδή μας είναι δυσάρεστες, δεν θέλομε να τις ξέρομε, τις απωθούμε. “Ἡ γλῶσσα λανθάνουσα τ΄ ἀληθῆ λέγει“.  Το προκατειλημμένο σφάλμα υπεισέρχεται παντού στον καθένα. Ο τρόπος να περιορισθεί το τυχαίο σφάλμα είναι το πλήθος των παρατηρήσεων. Είτε επαναλαμβάνομε πολλές φορές την ίδια πράξη, είτε την εκτελούν πολλοί και εξάγεται ο μέσος όρος. Οι “σοφοί” είναι συνήθως πιο φρόνιμοι, με αναστολές και επανειλημμένη σκέψη πριν πάρουν αποφάσεις, γι΄ αυτό και είναι πιο κατάλληλοι για θέματα που απαιτούν γνώσεις εξειδικευμένες, στο στενό τομέα όπου έχει εστιασθεί η προσοχή τους για χρόνια. Η επανάληψη από το ίδιο άτομο, όμως, όπως αν σκεφθεί κάτι πολλές φορές πριν πάρει αποφάσεις, δεν αποφεύγει το προκατειλημμένο σφάλμα που επαναλαμβάνεται το ίδιο και αθροίζεται. Αντίθετα, η εκτέλεση της πράξης ή της σκέψης από πολλούς απαλλάσσει από τις ενδόμυχες παρορμήσεις, καθώς η προκατάληψη καθενός είναι διαφορετική από των άλλων και το σύνολο τις αλληλεξουδετερώνει, αφήνοντας να αναφανεί μόνον ο κοινός λόγος. Όταν οι Πλαταιείς ετοίμαζαν την ηρωική έξοδό τους πολιορκημένοι από τους Λακεδαιμονίους, ετοίμασαν σκάλες για ν΄ ανέβουν στα τείχη που είχαν χτίσει γύρω τους οι πολιορκητές. Πολλοί μαζί μέτρησαν από πόσες πλίθρες ήταν χτισμένο το τείχος και από το μέσο όρο των μετρήσεων και το γνωστό μέγεθος δομικών υλικών υπολόγισαν το ύψος των τειχών. Αυτή είναι η ιδέα του δημοκρατικού πνεύματος που δέχεται ότι η βούληση ενός συνόλου ενέχει λιγότερο σφάλμα όταν προκύπτει από ένα τυχαία κληρωμένο δείγμα του, παρά από μια ομάδα “σοφών”, που έχουν την προκατάληψη των κριτηρίων με τα οποία προεπιλέχθηκαν ως “σοφοί”. Φυσικά, στην πολιτική δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι και το πλήθος μπορεί να έχει υποστεί μαζικά την επίδραση μιας ενιαίας αντίληψης, ιδίως με τα σύγχρονα μέσα ενημέρωσης που ασκούν συστηματική πλύση εγκεφάλου. Η μείωση τέτοιου είδους σφαλμάτων δεν αντιμετωπίζεται παρά μόνο με διαχρονικές μεθόδους. Δηλαδή, η όποια απόφαση ενός πλήθους πρέπει να συνάδει με νόμους που έχουν προαποφασισθεί στο παρελθόν. Οι δημαγωγικές επιδράσεις σπάνια έχουν διαχρονική ισχύ. Το πρακτικό μειονέκτημα μιας τέτοιας στάσης είναι ότι η δημοκρατία, που στηρίζεται στη διαχρονική και διαχωρική βούληση του δήμου, είναι μια χρονοβόρα διαδικασία, που ίσως δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μια οξέως κρίσιμη κατάσταση. Η σωστή πολιτεία όμως προβλέπει, πάλι με προαποφασισμένο νόμο στο παρελθόν, όπως είναι ένα Σύνταγμα, σε ποιες καταστάσεις μπορούν να αίρονται κάποιες δημοκρατικές ελευθερίες. Σε τέτοιες συνθήκες (π.χ. πόλεμος) μια ομάδα προεπιλεγμένων εκλεγμένων “σοφών”, όπως οφείλει να είναι η κυβέρνηση, μπορεί να παίρνει ταχείες αποφάσεις παρακάμπτοντας τις χρονοβόρες δημοκρατικές διαδικασίες.

“Σφάλματα είμαστε, ανθρώπους κάνομε!”. Κανένας από εμάς δεν είναι αλάθητος. Κι ούτε υπάρχει μια τάξη αλάθητων ανθρώπων. Επομένως η δημοκρατική διαδικασία – και όχι μόνο στην πολιτική – έχει την πιθανότητα η πάνω από τον καθένα μας κοινωνική οργάνωση να λειτουργεί με λιγότερα αμαρτήματα. Μια τέτοια, αυτονόητη θα έλεγα, αλήθεια δύσκολα εφαρμόζεται, καθώς ισχύει σε σημαντικό βαθμό το δίκαιο του ισχυροτέρου, που δεν επιτρέπει την εφαρμογή της.

ΣΥΝΑΙΝΕΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΔΟΣΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 7 Σεπτεμβρίου 2021

Οι αντιπαραθέσεις, προσωπικές και κοινωνικές, ποτέ δεν έλειψαν τουλάχιστον από τότε που οι άνθρωποι άρχισαν να οργανώνονται από αγέλες σε κοινωνίες. Οι κοινωνίες έχουν αποθηκευμένους θησαυρούς για ώρα ανάγκης και κεφάλαιο αναπαραγόμενο. Από τη στιγμή που υπάρχει έτοιμο τέτοιο αγαθό, χωρίς να χρειάζεται να μοχθεί κάποιος όταν πεινάσει ή όταν χρειασθεί οτιδήποτε, αποτελεί πρόκληση και αυτό σημαίνει αντιπαράθεση, βία. Κακό πράγμα οι αντιπαραθέσεις μέσα σε μια, την ίδια, κοινωνία, αλλά γίνεται κι αυτό, όταν υπάρχουν μεγάλες ανισότητες. Τέτοιες αντιπαραθέσεις εξασθενούν το κράτος απέναντι σε εξωτερικές απειλές από άλλες κοινωνίες. Και τι κάνομε τώρα;

Προφανώς, πρέπει να υπάρξουν αμοιβαίες υποχωρήσεις στην εσωτερική αντιπαράθεση. Θυμάμαι, ομολογώ, δέχθηκα σε κάποια φάση την εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο σα μια λύτρωση από τα δικά μας δεσμά όταν ήμαστε καταπιεσμένοι από τη χούντα. Δεν είχα άδικο. Η τραγωδία της Κύπρου έφερε την πτώση του μισητού καθεστώτος στην Ελλάδα. Είχε προηγηθεί βέβαια μήνες νωρίτερα η αυθόρμητη εξέγερση του Πολυτεχνείου, αλλά η πτώση της δικτατορίας συνέβηκε όταν αυτή έφερε την εθνική καταστροφή. Ωστόσο, η εθνική ήττα βαραίνει περισσότερο σήμερα από την εσωτερική καταπίεση που όλοι οι Έλληνες δεχόμαστε τότε.

Στις εσωτερικές κυρίως, λιγότερο στις εξωτερικές, αντιπαραθέσεις υπάρχουν πάντοτε κάποιοι που προσπαθούν να αμβλύνουν τις αντιθέσεις. Αυτοί λοιπόν τι είναι; Είναι συναινετικοί ή προδότες; Η καταπιεζόμενη τάξη μου έχει εξεγερθεί. Ο ηγέτης της τάξης μου έχει επιτύχει να μας ξεσηκώσει όλους σε ένα αγώνα του τύπου “ελευθερία ή θάνατος”. Και ξαφνικά, αυτός τα κάνει πλακάκια με τους αντιπάλους. Κι εμείς; Αθύρματα στην εκδικητική μανία του αντιπάλου, ή γλιτώσαμε από χειρότερο όλεθρο; Προδοθήκαμε ή σωθήκαμε από σίγουρη καταστροφή; Στη διάρκεια της επανάστασης στην περίοδο που ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, μεγάλο πολιτικό και στρατηγικό μυαλό ήταν ο ηγέτης, έκρινε σε κάποια φάση σωστά πως δεν είχε δυνάμεις να αντιμετωπίσει τους Τούρκους. Έκανε λοιπόν μια συμφωνία μαζί τους να μην τους επιτίθεται κι αυτοί να μην κατέβουν στην Πελοπόννησο, όπου ο Κολοκοτρώνης την ίδια εποχή, άλλο μεγάλο στρατηγικό μυαλό, είχε τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει τον ντόπιο Τούρκο. Υπήρξε μάλιστα σχετική αλληλογραφία. Μια τέτοια στάση του κάθε άλλο παρά προδοτική θα μπορούσε να θεωρηθεί. Αντίθετα, αργότερα, ο Νενέκος, χωρίς καμιά αναγνώριση από Ελληνική εξουσία, έκρινε πως με την έλευση του Ιμπραήμ ήταν αδύνατο να τα βγάλουν πέρα και, επομένως, για να επιβιώσουν, έπρεπε να προσκυνήσουν τους εχθρούς. Ναι, αυτό ήταν προδοσία. Δολοφονήθηκε με εντολή, ως φαίνεται, του Κολοκοτρώνη. Σε τόσο ανώμαλα χρόνια μην περιμένετε βέβαια ομαλές διαδικασίες με δίκες και νόμιμη επιβολή ποινής.

Ο γενικός κανόνας είναι ότι, για να αποφευχθεί η καταστροφή από τη σύγκρουση, πρέπει να υπάρξει συναίνεση με συμφωνίες για αμοιβαίες υποχωρήσεις. Αυτή η συναίνεση όμως πρέπει να γίνει από τις ηγεσίες, όχι από ανεύθυνους οπαδούς. Σε σχετικά ήρεμες συνθήκες καυχιέται ένα κόμμα πως επιδιώκει τη συναίνεση (που οι αντίπαλοι δεν θέλουν) δίνοντας οφίκια σε παράγοντες των αντιπάλων. Αν αυτοί οι παράγοντες δεχθούν τα οφίκια, εγώ θα θεωρούσα ότι η όλη υπόθεση ήταν προσπάθεια εξαγοράς προδοτών μάλλον παρά προσπάθεια συναίνεσης. Όποιος υπηρετεί μια λειτουργία, κάνει καλά τη δουλειά του αν πειθαρχεί στους κανόνες της και όχι στη συνείδησή του. Αν εγώ, βουλευτής ενός κόμματος, δεχθώ να γίνω υπουργός σε μια κυβέρνηση του αντίπαλου κόμματος, ενεργώ όπως μου υπαγορεύει η κυβέρνηση την οποίαν δέχθηκα να υπηρετώ και όχι όπως μου υπαγορεύουν η συνείδησή μου ή τα συμφέροντα του κόμματος στο οποίο είμαι βουλευτής. Και τώρα έρχονται τα ψευδοεπιχειρήματα που οξύνουν μάλλον παρά αμβλύνουν την αντιπαλότητα. Η κυβέρνηση λέει ότι με τη χειρονομία της, να κάνει υπουργό κάποιο βουλευτή της αντιπολίτευσης συμβάλλει στην ένωση του λαού. Η αντιπολίτευση ισχυρίζεται φυσικά πως η κυβέρνηση προσπαθεί να εξαγοράσει συνειδήσεις και να αποσπάσει βουλευτές της αντιπολίτευσης κάνοντάς τους προδότες. Τι από τα δύο ισχύει;

Οι πρόγονοί μας, τον καιρό της δημοκρατίας, είχαν κι αυτοί τάξεις και παρατάξεις. Δεν είχαν όμως κόμματα. Αυτό σημαίνει ότι εκείνοι με κοινά συμφέροντα ψήφιζαν βέβαια ως στρατηγό εκείνον που τα επιδίωκε με τον ένα ή τον άλλο τρόπο περισσότερο. Όμως, μη έχοντας κόμματα, οι υποστηρικτές μιας παράταξης δεν ήταν δέσμιοί της. Το κόμμα έχει κανονισμό. Μπορεί να διαγράψει ένα μέλος του που δεν ακολουθεί πιστά, τυφλά, την πολιτική του, που, αν είναι στην αντιπολίτευση, ψηφίζει ένα νόμο που προτείνει η κυβέρνηση κι αν είναι στην κυβέρνηση τον καταψηφίζει. Οι συνέπειες δεν είναι αμελητέες. Με την ύπαρξη των κομμάτων η πολιτική γίνεται επάγγελμα. Ο ασχολούμενος μ΄ αυτήν είναι υποχρεωμένος να παραμελήσει κάθε άλλη δραστηριότητά του, να μη ασκεί τη δικηγορία, την ιατρική του, το επάγγελμά του γενικότερα, για να δίνει όλο το χρόνο του στην πολιτική. Ζει από τα οφέλη που του προσφέρει το κόμμα του, το μισθό του βουλευτή, αν έχει εκλεγεί, ή άλλα προνόμια που μπορεί να του προσφέρει η πολιτική στέγη που τον καλύπτει. Αν ξαφνικά πάψει να είναι βουλευτής, επειδή το κόμμα του τον διέγραψε, δεν έχει τρόπο να επιβιώσει.  

Στη σημερινή εποχή δεν είναι εύκολο να ζούμε χωρίς κόμματα, θεσμοθετημένους εκπροσώπους συμφερόντων. Ο Κεμάλ Ατατούρκ, μεγάλος ηγέτης για το λαό του, κυβερνούσε χωρίς κόμματα. Σύντομα κατάλαβε ότι καμιά κυβέρνηση δεν μπορεί να είναι επιτυχημένη πάντοτε και να ικανοποιεί πάντοτε το λαό. Συνειδητοποίησε λοιπόν πως κάθε αποτυχία των συνεργατών του καταλογιζόταν σ΄ αυτόν τον ίδιο. Έτσι επέτρεψε τη λειτουργία κομμάτων. Ακόμη και αν ισχύει πραγματική δημοκρατία, στην οποίαν οι αποφάσεις (νόμοι) λαμβάνονται από τον ίδιο το λαό ή τυχαία κληρωμένο δείγμα του, στη βάση εισηγήσεων (νομοσχεδίων) που προτείνονται από έμπειρους γνώστες της πολιτικής (κυβέρνηση), ακόμη και τότε, μια αποτυχία είναι δυνατό να καταλογισθεί στο σύστημα της δημοκρατίας, ενώ θα φταίνε οι εισηγητές και το πρόβλημα διορθώνεται με αλλαγή κυβέρνησης, με κυβέρνηση. άλλου κόμματος.  Μου φαίνεται αναγκαίο κακό η ύπαρξη κομμάτων παρόλη τη δυσώδη πελατειακή διαδικασία που συχνά συνοδεύει τη λειτουργία τους.

Ζητώ συγγνώμη, αλλά, ενώ είναι πολλοί οι διανοητές που διακρίνουν την πελατειακή σχέση ως κύριο παράγοντα κακοκυβέρνησης, κατηγορούν τους πολιτικούς,  αντί για το σύστημα γι΄ αυτή. Μα ο πολιτικός είναι κι αυτός άνθρωπος, με τις ατέλειές του. Όσο, για την ύπαρξή του ως πολιτικού, είναι απαραίτητο να προτείνεται από ένα κόμμα και να επιλέγεται από το λαό μεταξύ των προεπιλεγμένων, πελατειακή σχέση πάντοτε θα υπάρχει.

Ο ΤΡΙΤΟΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordress.com

Ηπειρωτικός Αγών. 4 Σεπτεμβρίου 2021

Θυμάμαι ένα παλιό καουμπόικο με το θρυλικό Τζων Γουαίην. Έχει φθάσει στην πολιτεία ένας δικηγόρος. Εκεί προσπαθεί να φέρει το δίκαιο, που καταπατιέται ασύστολα από τον ισχυρό της περιοχής που σκοτώνει όποιον του αντιστέκεται. Ο άρχοντας Τζων Γουαίην έχει καταφέρει και τάχει βρει με όλους. Δεν ενοχλεί τον κακό, κι αυτός δεν τον πειράζει. Ο δικηγόρος έχει στριμώξει τον κακοποιό, αλλά φθάνει στο σημείο να πρέπει να μονομαχήσει μαζί του. Δεν έχει πιάσει ποτέ προηγουμένως όπλο. Ο Τζων Γουαίην τον συμβουλεύει: “Να σημαδέψεις στην κοιλιά!”. “Μα, εσύ τις προάλλες με έσωσες  πυροβολώντας τον στο χέρι”. “Ναι, αλλά τότε δεν σημάδευε εμένα!”. Φαίνεται αυτονόητο ότι όταν κινδυνεύει η ζωή μου, θα αμυνθώ, ακόμη και σκοτώνοντας αυτόν που με απειλεί. Όσο κι αν σέβομαι την ανθρώπινη ζωή, αν δεν αμυνθώ, ο φόνος δεν αποσοβείται, απλώς αλλάζει το θύμα. Όμως ο νόμος ορίζει ότι άμυνα είναι η αναγκαία προσβολή του επιτιθέμενου στην οποία προβαίνει το άτομο, για να υπερασπισθεί τον εαυτό του Ή ΑΛΛΟΝ από άδικη και παρούσα επίθεση που στρέφεται εναντίον τους. Όταν απειλείται άλλος, δεν κινδυνεύει η ζωή μου. Πόσο ηθικό είναι να σκοτώνω κάποιον για να υπερασπισθώ έναν τρίτο; Ο εντεταλμένος από την πολιτεία αστυνομικός μάλιστα υποχρεούται να το κάνει.

Το θέμα παίρνει ιδιαίτερη σημασία στη διεθνή αρένα. Πόσο ηθικό είναι να σκοτώνουν οι Ρώσοι ή οι Αμερικανοί τους Ταλιμπάν που παραβιάζουν στοιχειώδη υπαρξιακά δικαιώματα των ίδιων των συμπατριωτών τους; Έκαναν σωστά που εγκαταλείφθηκε ο λαός του Αφγανιστάν στους Ταλιμπάν;

Η απάντηση δεν είναι καθόλου εύκολη. Οι Αμερικανοί βέβαια αποφάσισαν στη βάση του δικού τους συμφέροντος. Δεν είναι απεριόριστες οι δυνατότητές τους, όσο μεγάλη δύναμη κι αν είναι. Στην Ασία το πρόβλημά τους είναι κυρίως η Κίνα και η Ρωσία. Με τη Ρωσία δεν έχουν πρόβλημα στη συγκεκριμένη περίπτωση. Οι Ρώσοι απέτυχαν παταγωδώς στο Αφγανιστάν, τότε που οι “ήρωες” αυτοί είχαν εξοπλισθεί καλά από τους Αμερικανούς για να πολεμούν τους Ρώσους. Με την Κίνα όμως υπάρχει πρόβλημα μεγάλο. Δεν αντέχουν οι ΗΠΑ πολλά ανοικτά μέτωπα. Σχεδιάσθηκε η υποχώρηση από τον καιρό του Ομπάμα, συνεχίσθηκε επί Τραμπ και έκανε τη βρόμικη δουλειά της υλοποίησης ο Μπάιντεν. Αλλά εγώ δεν συζητώ τώρα τι συμφέρει την πλανητική ηγέτιδα δύναμη, αλλά την ηθική πλευρά του προβλήματος. Οι Ταλιμπάν παραβιάζουν στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Αυτά έχουν αποφασισθεί από τον ΟΗΕ και, θυμίζω, δεν υπήρξε καμιά αρνητική ψήφος. Βέβαια απείχαν τότε οι χώρες του Ανατολικού μπλοκ. Τα δικαιώματα των γυναικών που, μετά από πολλούς αγώνες, τα αναγνωρίσαμε και εμείς, για τους Ταλιμπάν και όλους τους Μουσουλμάνους δεν αναγνωρίζονται. Γι΄ αυτούς η γυναίκα είναι κατώτερο ον! Για να μη θεωρηθώ ρατσιστής, θυμίζω πως και η δική μας παραδοσιακή άποψη, όπως εκφράσθηκε από τον Αριστοτέλη, θεωρεί ότι ο άνδρας “φύσει” υπερέχει από τη γυναίκα και, ως “φύσει” δεν το συζητάμε. Παραδόξως, ο Πλάτων, παρά τις περίπου φασιστικές ιδέες του με στεγανό διαχωρισμό των τάξεων, αναγνωρίζει ισότητα των δύο φύλων. Οι γυναίκες δεν είναι κτήματα. Είναι κι αυτές κτήτορες. Προχωρεί μάλιστα σε μια περίπου κομμουνιστική κοινοκτημοσύνη, όπου δεν υπάρχουν επίσημα ζευγάρια, αλλά οι γυναίκες είναι γυναίκες όλων των ανδρών και τα παιδιά είναι παιδιά όλης της κοινωνίας. Ο ίδιος αναγνώρισε πως δεν υπάρχει τόπος με τέτοιο σύστημα, είναι Ου-τοπία. Όμως την εκτίμησή του για το γυναικείο φύλο την επεκτείνει αναγνωρίζοντας αρκετές γυναίκες με υψηλό νοητικό επίπεδο, και ικανότητες μαθηματικές και φιλοσοφικές. Οπωσδήποτε, τα λεγόμενα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι παρά συμφωνία κάποιων πολιτειών, τίποτε άλλο. Και μάλιστα, χωρίς να προβλέπεται καμιά ποινή για την παραβίασή τους. Μένει η ηθική υποχρέωση των κρατών που τα έχουν υπογράψει να τα περάσουν ως θεμελιώδεις νόμους στα Συντάγματά τους. Το δικό μας Σύνταγμα τα προβλέπει.

Το δίλημμα της στάσης απέναντι στον τρίτο παραμένει. Ποια πρέπει να είναι η στάση των ισχυρών εταίρων μας όταν βλέπουν ότι μια γειτονική χώρα μας απειλεί; Μια συμβιβαστική λύση είναι εκείνη του Τζων Γουαίην. Όσο εγώ ο ίδιος δεν απειλούμαι, προσπαθώ να αποδυναμώσω τον άδικα επιτιθέμενο, χωρίς να τον σκοτώσω. Αυτό πραγματικά επιθυμούμε κι εμείς έναντι της Τουρκίας. Να την αποδυναμώσουν οι φίλοι μας οικονομικά και στερώντας της τη δυνατότητα να εξοπλίζεται. Φοβερά δύσκολο.

Υπάρχουν αντικειμενικοί παράγοντες που, όσο ανήθικοι κι αν μας φαίνονται, ισχύουν. Κύριος ανάμεσά τους είναι το “δίκαιο του ισχυροτέρου”. Όταν προσπάθησαν τα ζώα να γίνουν ίσα, λέει ο Αίσωπος, οι λαγοί παραπονέθηκαν στο λιοντάρι, το βασιλιά. Κι αυτός τους απάντησε: “Δείξτε μου τα νύχια και τα δόντια σας”. Αν είναι έτσι, όμως, γιατί δεν υπάρχει μία μοναδική, η ισχυρότερη, δύναμη στον κόσμο να τον κυβερνά ως απόλυτη κρατική μοναρχία;

Ο Σόλων όταν έφερνε το δημοκρατικό πολίτευμα στην Αθήνα επέβαλε τιμον εναι (τοι ἀπεστερημένον τν πολιτικν δικαιωμάτων) τν ν στάσει μηδετέρας μερίδος γενόμενον.” Καταδικάζει την ουδετερότητα στις αντιπαραθέσεις. Συνήθως οι αντιπαραθέσεις αφορούν σε μια ομάδα λίγων (ή ενός) ισχυρών με τους πολλούς ανίσχυρους. Αλλά το πλήθος, ενωμένο, αυξάνει την ισχύ. Κανένας και κανένα κράτος δεν είναι τόσο ισχυρό, ώστε να τα βάλει με όλους μαζί τους άλλους ή όλα μαζί τα άλλα κράτη. Η προτροπή να μετέχουν όλοι στις αντιπαραθέσεις σημαίνει ότι θα ισχυροποιηθούν οι πολλοί αντί των λίγων ισχυρών.

Τα μαθήματα για μας σημαίνουν πολλά. Πρώτον, οι μεταξύ μας αντιπαραθέσεις να μη φθάνουν στο σημείο να λύνονται με βία. Αντιπαραθέσεις θα έχουμε. Αλλά να λύνονται με διάλογο και όχι με βία. Δύσκολο, διότι, αντιμετωπίζοντάς μας ως τρίτους οι άλλοι ισχυροί εξοπλίζουν εκείνους που τους δέχονται ως προστάτες. Δεύτερο, να έχουμε στοιχειώδη νύχια και δόντια, για να μην είμαστε η εύκολη λεία όποιου ξένου επιβουλεύεται την ύπαρξη και ακεραιότητά μας. Με τη στοιχειώδη αμυντική ικανότητα εμποδίζομε την επίτευξη τετελεσμένων, που κανένας δεν είναι πρόθυμος να τα ανατρέψει. Ο χρόνος είναι συνήθως σύμμαχος των πολλών και, κατά τεκμήριο, δικαιοτέρων. Οι Σοβιετικοί με εκατόμβες νεκρών καθυστέρησαν την προέλαση των Ναζιστών, ώσπου έφθασε ο στρατηγός Χειμώνας κι έπηξαν τα λάδια στα τανξ τους και ακινητοποιήθηκαν. Οι Βιετναμέζοι πολέμησαν μόνοι για πολλές δεκαετίες εναντίον πρώτα των Γάλλων ύστερα των Αμερικανών, ώσπου οι ξένοι δεν μπόρεσαν να αντέξουν άλλο ούτε την τεράστια δαπάνη ούτε την αυξανόμενη δυσφορία των δικών τους ανθρώπων. Στοιχειώδης αμυντική ικανότητα λοιπόν και μακροπρόθεσμη συνεπής επιδίωξη του όσο γίνεται αντικειμενικά ηθικά δίκαιου σκοπού.