ΑΠΟ ΤΟ ΚΕΦΑΛΙ ΒΡΩΜΑΕΙ ΤΟ ΨΑΡΙ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λογος, Τρίκαλα, 24 Ιουνίου 2021

Από την αρχαιότητα, ακόμη σήμερα διχάζονται οι γνώμες. Ποιος φταίει για την παρακμή των πολιτειών; Ο λαός ή οι ηγέτες του; Για τη “συντηρητική” άποψη, ακόμη και σε άκρατο ολοκληρωτισμό, για την αποτυχία της πολιτείας φταίει ο λαός, διότι αυτός ανέχεται τους απόλυτους μονάρχες. “Κάθε λαός έχει ηγέτες αυτούς που του αξίζουν!” είναι η κυνική διακήρυξή των εκλεκτών που νέμονται την εξουσία. Για την “προοδευτική” άποψη, ακόμη και σε μιαν άκρατη δημοκρατία, για την αποτυχία της πολιτείας φταίνε οι ηγέτες και ο λαός βγαίνει άμωμος, αθώος, θύμα.

Ποτέ στην ιστορία δεν υπήρξε άκρατη δημοκρατία. Στη δημοκρατία οι άρχοντες κληρώνονται, ενώ στην ολιγαρχία εκλέγονται (όταν δεν επιλέγονται με κριτήρια π.χ. καταγωγής κλπ). Η πιο ολοκληρωμένη δημοκρατία, η αρχαία Αθηναϊκή, δεν υπήρξε ποτέ άκρατη. Περίπου 5% των αρχόντων εκλέγονταν, ενώ, και αυτό συχνά ξεχνιέται, δεν είχαν τα δικαιώματα του πολίτη όλοι οι κάτοικοι των Αθηνών, οι γυναίκες, οι δούλοι, οι μέτοικοι. Σήμερα, στις περισσότερες λεγόμενες “δημοκρατικές πολιτείες” οι άρχοντες εκλέγονται, δεν κληρώνονται, με ελάχιστες εξαιρέσεις, τους ενόρκους στα ποινικά δικαστήρια, όπου ο θεσμός ισχύει. Τις πολιτείες όμως τις κυβερνά η εκτελεστική εξουσία, οι λοιπές εξουσίες νομοθετούν και αξιολογούν τις πράξεις της. Και τώρα έχομε το εξής (φαινομενικά;) αδιέξοδο. Η εκτελεστική εξουσία, διαθέτει ολόκληρο τον κρατικό μηχανισμό, με αιχμή του δόρατος την αστυνομία, στρατό, υπαλληλικό σύστημα, για να επιβάλει τη βούλησή της στο λαό. Άρα την ευθύνη μιας αποτυχίας την έχει αυτή ακέραιη. Όμως, τους ηγέτες του τους εκλέγει ο λαός, αυτός τους επιβάλλει. Άρα την όποια αποτυχία την έχει ακέραιη ο λαός! Οι Αθηναίοι, με το φωτισμένο ηγέτη τους, τον Περικλή, πήγαιναν καλά, με δημαγωγούς ηγέτες, σαν τον Αλκιβιάδη ή τον Κλέωνα βάδισαν στην καταστροφή. Άρα οι ηγέτες έχουν την ευθύνη της επιτυχίας ή αποτυχίας. Αλλά ο λαός είχε εκλέξει και τον Περικλή και τους δημαγωγούς. Άρα ο λαός έχει την ευθύνη!

Στην ιστορία δεν υπάρχουν φαύλοι κύκλοι. Υπάρχουν ελικοειδείς σπείρες, ή, καλύτερα, ταλαντώσεις. Από την ταλάντωση: “Ο λαός εκλέγει άρχοντές του όποιους θέλει και στη συνέχεια οι άρχοντες επιβάλλουν με καστασταλικά μέτρα στο λαό ό,τι αυτοί θέλουν”, προκύπτει μια πρόοδος, ένα αποτέλεσμα που δεν προϋπήρχε: επιτυχία ή αποτυχία. Το τελικό αποτέλεσμα εξαρτάται σημαντικά από εξωγενείς παράγοντες, στους οποίους οι ταλαντώσεις χάλασης, όπως ονομάζονται (Van der Pol), μπορούν σχετικά εύκολα να επηρεασθούν. Οι εξωγενείς επιδράσεις μπορεί να είναι πόλεμοι ή απειλές πολέμων, οικονομικές πιέσεις, μαζικές μεταναστεύσεις κλπ. Η ευθύνη του αυτορρυθμιζόμενου σχήματος ηγετών-λαού είναι να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά απρόβλεπτες επεμβάσεις. Προφανώς μπροστά σε μια υπέρτερη βία, ούτε ο λαός ούτε οι ηγέτες του ούτε το δίπολό τους μπορούν να κάνουν ο,τιδήποτε.

Σε ομαλές καταστάσεις, όσο μεγαλύτερη διαβούλευση γίνεται μεταξύ όσο γίνεται ευρύτερης μάζας πολιτών, τόσο πιθανότερο είναι να ληφθεί ορθή, δηλαδή όχι μόνο τώρα αλλά και στο μέλλον επωφελής, απόφαση. Υπάρχουν όμως κάποτε υπερεπείγουσες καταστάσεις, όταν η καθυστέρηση στη λήψη μιας απόφασης ισοδυναμεί με λανθασμένη απόφαση. Είναι όπως σε ένα σταμάτημα της καρδιάς η καθυστέρηση στη λήψη απόφασης για το ποια είναι η καλύτερη αγωγή, ισοδυναμεί με θάνατο. Στη νεότερη ιστορία μας, έτυχε όταν ξένες δυνάμεις επιχείρησαν το 1940 να εισβάλλουν στη χώρα μας να έχουμε μοναρχία με δικτατορία. Και αυτή ενέργησε άμεσα και με επιτυχία. Όταν, αντίθετα, σε περίοδο χωρίς εξωτερικές απειλές, εγκαταστάθηκε η επτάχρονη δικτατορία, οδηγηθήκαμε στην εθνική Κυπριακή τραγωδία. Και στις δύο περιπτώσεις, ο λαός δεν είχε την πρωτοβουλία, ενώ στην πρώτη, ακολούθησε με ενθουσιασμό τον ηγέτη του και στη δεύτερη δυσφορούσε.

Χωρίς κάποια εξουσία δεν είναι δυνατό να υπάρξει πολιτεία, με τα ως τώρα δεδομένα. Δεν ξέρω τι θα γίνει στο μέλλον, αν η εκτελεστική εξουσία ανατεθεί σε ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης. Το θεμελιώδες ζήτημα είναι όμως, ποιος είναι ο τελικός σκοπός της πολιτείας. Κατά τους αρχαίους προγόνους μας, ιδεαλιστές και υλιστές, από τον Αριστοτέλη ως τον Επίκουρο, αυτός είναι η ευδαιμονία των πολιτών. Και αυτή είναι αδύνατο να επιτευχθεί, αν η πολιτεία δεν ενεργεί με βάση τη βούληση του λαού. Και επειδή καθένας βούλεται πολλά πράγματα και διαφορετικά από τους άλλους, όταν λέμε βούληση του λαού, εννοούμε τι θέλουν οι περισσότεροι, που επιβάλλεται από την όποια εκτελεστική εξουσία στο σύνολο με κατασταλτικά μέτρα. Και αυτά με πρόνοια ώστε να μη θίγονται η ισοπολιτεία, ισηγορία και ισονομία κανενός πολίτη, ούτε καν του καταδικασμένου στα δικαστήρια ειδεχθή εγκληματία. Ισοπολιτεία=ίση βαρύτητα της βούλησης όλων. Ισηγορία=ίση ελευθερία έκφρασης όλων. Ισονομία=ίσα δικαιώματα όλων απέναντι στο νόμο.

Σε ένα τέτοιο μεικτό σύστημα, ο λαός, π.χ. με κληρωμένους βουλευτές και κληρωμένους ποινικούς δικαστές, νομοθετεί στη βάση εισηγήσεων της κυβέρνησης (βουλή) και αξιολογεί τις πράξεις της και τις πράξεις των πολιτών (δικαιοσύνη). Η κυβέρνηση αποτελείται από άτομα με προαπαιτούμενες γνώσεις και εμπειρία, προεπιλεγμένα γι΄ αυτές τις ικανότητές τους από οργανώσεις των ομαδοποιημένων συμφερόντων, όπως είναι τα κόμματα, και εκλεγμένα μεταξύ αυτών από το λαό. Και η αστική και διοικητική δικαιοσύνη αποτελείται από άτομα με προαπαιτούμενες νομικές γνώσεις και εμπειρία, ενώ η όλη διοίκηση της δικαιοσύνης εποπτεύεται από κάποιον ανώτατο συντονιστή των τριών εξουσιών. Αυτός με δικαιοδοσία συντονισμού των τριών εξουσιών και αρχηγός του στρατού, είναι άμεσα εκλεγμένος από το λαό για συγκεκριμένη βραχεία θητεία (για να μην του δίνεται χρόνος να οργανώσει ιδιοτελή συμφέροντα), αλλά δεν ανήκει σε κόμμα, ώστε, αδέσμευτος, δεν υφίσταται τον κίνδυνο επιβολής πειθαρχικών ποινών (π.χ. διαγραφή) απ΄ αυτό. Μια τέτοια κληρωμένη βουλή, μπορεί σε έκτακτες επείγουσες καταστάσεις, παρακάμπτοντας τη χρονοβόρα δημοκρατική διαδικασία, να εκχωρήσει στην εκτελεστική εξουσία δικαιώματα τάχιστων αποφάσεων τις οποίες θα κυρώσει ενδεχομένως αργότερα.

Οι πιθανότητες να λαμβάνονται ορθές αποφάσεις αυξάνονται με σωστή παιδεία του λαού. Η ευθύνη για τη σωστή παιδεία ανήκει στην πολιτεία, αλλά συμβάλλουν και οι ελεύθερα σκεπτόμενοι άνθρωποι· χρέος τους πάνω από τον κοινό λαό είναι να διατυπώνουν τις σκέψεις τους. Η άφρων συμπεριφορά του λαού είναι αποτέλεσμα αφενός μιας κακονομίας της πολιτείας, αφετέρου όμως της κακοήθειας (μοχθηρίας, κατά τον Αριστοτέλη). Την κακοήθεια όμως κανένας δεν μπορεί να την απαγορεύσει, ενώ την κακονομία μπορεί να την μειώσει η σωστή διοίκηση. Αν ένα μέρος της εξουσίας, που δεν απαιτεί ειδικές γνώσεις, (νομοθετικό σώμα και ποινικός τομέας δικαιοσύνης), αποτελείται από κληρωμένους πολίτες και όχι εκλεγμένους προεπιλεγμένους άρχοντες, μπορεί να αποτελέσει ανάχωμα στο δημαγωγικό-λαϊκιστικό δίπολο.  

ΣΥΝΑΛΛΑΓΗ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 22 Ιουνίου, 2021

               Στη συναλλαγή, στο παρέ-δώσε, γίνεται μια ανταλλαγή αγαθών και/ή υπηρεσιών. Καθώς τα ανταλλασσόμενα δεν είναι ακριβώς όμοια και ίσα, η εντιμότητα της συναλλαγής με ισοτιμία περίπου των ανταναλλασσομένων, είναι υπόθεση περισσότερο υποκειμενική παρά αντικειμενική. Δίνω κάτι που μου περισσεύει, ενώ λείπει από τον άλλον και παίρνω κάτι που από αυτόν περισσεύει και εμένα μου λείπει. Όταν τα ανταλλασσόμενα είναι υλικά αγαθά, η ισοτιμία είναι κάπως πιο εύκολη, καθώς αυτά μπορούν να ζυγίζονται. Όταν όμως είναι υπηρεσίες, η ισοτιμία γίνεται ακόμη πιο δύσκολη.

Μια εξαιρετικά συμφέρουσα, κατά τα φαινόμενα, συναλλαγή, είναι η ανταλλαγή μιας δύσκολης εξυπηρέτησης με μια ευκολότερη. Αυτή άρχισε με την έναρξη του πολιτισμού, πριν από μερικές χιλιάδες χρόνια. Οι άνθρωποι τρέφονταν από έτοιμους καρπούς και θηράματα που κυνηγούσαν στα δάση και στις κοιλάδες. Και κάποτε, εξαφάνισαν την ποικιλότητα του δάσους και στη θέση των εξαφανισμένων φυτών ανέπτυξαν μόνο εκείνα που παρήγαν εδώδιμους καρπούς. Τι ευκολία! Τώρα δεν χρειαζόταν να ψάχνουν για καρπούς όταν πεινούσαν. Οι καρποί ήταν εκεί να τους περιμένουν οποτεδήποτε. Επίσης κυνήγησαν και σκότωσαν τα άγρια θηρία και εξέθρεψαν τα εδώδιμα και παραγωγικά, που τους πρόσφεραν γάλα, αυγά, προβιές και κρέας όποτε ήθελαν. Όλα ωραία και καλά. Και έρχεται μια κακοτυχιά. Τα αρδευτικά έργα τους καταστρέφονται σε ένα σεισμό. Η καλλιεργήσιμη γη τους ξεραίνεται. Και δεν έχουν πια το δάσος για να αναζητήσουν, έστω δύσκολα, εκεί καρπούς για να ζήσουν. Ή, μια επιζωοτία σκοτώνει τα κοπάδια τους, και δεν υπάρχουν πια ελεύθερα θηράματα για να τα κυνηγήσουν, δύσκολα έστω, και να τραφούν.

Ζω στο διαμέρισμά μου. Τα ελάχιστα τελευταία χρόνια της ζωής μου τα πάντα γίνονται πιο εύκολα. Δε χρειάζεται πια να μαζεύω όλο το καλοκαίρι ξύλα από το δάσος για να τα καίω το χειμώνα στο τζάκι. Τώρα έχω ηλεκτρικό. Ζεσταίνομαι το χειμώνα και μαγειρεύω και φυλάω τα τρόφιμα στο ηλεκτρικό ψυγείο. Και ξαφνικά, ένας άνεμος ρίχνει ένα δέντρο πάνω στα σύρματα της ΔΕΗ και εγώ μένω χωρίς θέρμανση, χωρίς μαγείρεμα, χωρίς ψυγείο. ‘Η, δεν χρειάζεται πια ούτε να πάω στη σουπερμάρκετ για να ψωνίσω τα χρειώδη. Από το τηλέφωνο ή τον υπολογιστή μου κάνω την παραγγελία μου κι αυτή έρχεται στο σπίτι, χωρίς την παραμικρή δική μου προσπάθεια. Θεέ μου, τι ευκολία! Και ξαφνικά – κάθε χρόνο στην Αθήνα που ζω, όσο θυμάμαι, λίγες μέρες πριν από το θερινό ηλιοστάσιο έχομε καταιγίδες με κεραυνούς. Και σήμερα, τώρα που γράφω, έχει πέσει το Internet. Στο τηλέφωνο που πήρα από το σταθερό, μια αυτοματοποιημένη φωνή με πληροφορεί, ότι έχει ελέγξει τις γραμμές μου, αλλά, λόγω ιδιαίτερων συνθηκών που επικρατούν, όλες οι τηλεφωνικές γραμμές είναι κατειλημμένες και παρακαλεί η αυτόματη φωνή να ξανακαλέσω αργότερα. Αργότερα όμως επαναλήφθηκε η ίδια ακριβώς μονοτονία. Να ξανακαλέσω αργότερα!

Και σκέφτομαι τώρα επεκτείνοντας το συλλογισμό μου. Ζούμε συγχρωτισμένοι σε τεράστιες μεγαλουπόλεις. Η συμβίωσή μας έχει σοβαρά πλεονεκτήματα. Βρίσκω ευκολότερα δουλειά σε ποικίλες υπηρεσίες. Βρίσκω ερωτικό(ή) σύντροφο πολύ ευκολότερα παρά αν ζούσα στο περιορισμένο περιβάλλον του χωριού των παππούδων μου. Είμαι σχετικά αθέατος στο περιβάλλον της μεγαλούπολης που ζω κι έτσι δεν αισθάνομαι την καταπιεστική εποπτεία των άλλων πάνω μου. Όμως το τίμημα είναι βαρύ. Στην περιοχή μου τίποτε εδώδιμο δεν καλλιεργείται ούτε εκτρέφεται. Σε μια μεγάλη ανωμαλία, ένα πόλεμο με πολιορκία ή με εμπάργκο, τίποτε δεν εισάγεται ούτε εξάγεται και είμαστε τα εκατομμύρια που ζούμε εδώ καταδικασμένοι. Εξάλλου, όπου αθροίζεται ένα είδος, εκεί προσελκύονται και οι εχθροί του, για τους οποίους αυτό το είδος είναι η τροφή τους. Βέβαια έχομε εξασφαλιστεί από τα λιοντάρια, τους λύκους, τα φίδια. Όμως, κατά διαστήματα, ενσκήπτουν οι επιδημίες, τα μικρόβια και οι ποικίλοι ιοί, που, αόρατοι εχθροί, είναι πανίσχυροι. Άσε που μια απρόβλεπτη πυρηνική έκρηξη μπορεί να αφανίσει σε κλάσμα του δευτερολέπτου μυριάδες ή εκατομμύρια ψυχών.  

Με άλλα λόγια θέλω να πω πως στη συναλλαγή με τη σύγχρονη τεχνολογία, πουλάμε τη δυσκολία και αγοράζομε την ευκολία. Αυτή είναι η αισθητή συναλλαγή. Δυστυχώς, αυτή συνδυάζεται με μιαν άλλη, υπόγεια, αόρατη. Εκχωρούμε τη δυνατότητα επιβίωσης έστω και με δυσκολία. Θα προσπαθήσω να το κάνω αντιληπτό με μιαν άλλη αναλογία. Παίρνω ένα δάνειο. Ξαφνικά, ενώ ως πριν από λίγην ώρα, ήμουν χωρίς χρήματα, έχω τώρα στην τσέπη μου αφθονία που την κάνω ό,τι θέλω. Βέβαια, θα πρέπει να αποπληρώσω το δάνειο, και μάλιστα με τόκο. Ναι, αλλά αυτό θα γίνει με δόσεις στο αόρατο μέλλον. Ποιος ζει, ποιος πεθαίνει ως τότε; Ναι, αλλά θα ζουν τα παιδιά μου. Γι΄ αυτά κυρίως, ισχυρίζομαι για να δικαιολογηθώ, συνάπτω τώρα το δάνειο. Και κληρονομώ σ΄ αυτά όχι τα χρήματα που εισέπραξα, αλλά το δάνειο που αυτά πρέπει να αποπληρώσουν.

Την αόρατη συναλλαγή, όπως και τα μέλλοντα κανένας δεν μπορεί να τα γνωρίζει, παρά μόνον ο Θεός, αν πιστεύετε σ΄ Αυτόν. Οι σύγχρονοι σοφοί, όμως, οι επαΐοντες μπορούν να υποπτεύονται τα επικείμενα. “Θεο μν γρ μελλόντων, νθρωποι δ γιγνομένων, σοφο δ προσιόντων ασθάνονται”. (Φιλόστρατος). Αυτοί μπορούν να προΐδουν τις συνέπειες των όποιων συναλλακτικών αποφάσεων παίρνομε. Είναι όμως αυτοί οι κατάλληλοι για να πάρουν τις αποφάσεις; Αυτή είναι η στάση των έντιμων ολιγαρχικών. Αυτοί ξέρουν. Ας τους εμπιστευθούμε λοιπόν!. Κι όμως υπάρχουν κάποια πράγματα εξίσου σημαντικά που αυτοί δεν μπορούν να γνωρίζουν. Αυτά είναι οι παρούσες ανάγκες μας και οι αντοχές μας. Αν έχουμε απόλυτη ανάγκη από ένα δάνειο, θα το συνάψουμε, έστω και αν πρέπει να το αποπληρώσουν οι απόγονοί μας. Στο κάτω κάτω, η υπόγεια συναλλαγή μπορεί να είναι προς όφελός μας και όχι σε βάρος μας. Το δάνειο που πετύχαμε να πάρουμε στη διάρκεια της Επανάστασής μας σήμαινε πως οι πολυδύναμοι δανειστές μας αναγνώριζαν την ύπαρξη κάποιου στοιχειώδους εθνικού κράτους μας, που του αναγνώριζαν την αξιοπιστία της επιστροφής του δανείου. Ενδιαφέρονταν, επομένως, να ελευθερωθούμε. Και η ανάγκη του δανείου για αγορά όπλων και άλλων χρειωδών για τον πόλεμο ήταν αδήριτη.

Η απόφαση οφείλει, λέω, να ληφθεί, από τον ίδιο το λαό. Έχοντας λάβει γνώση των συνεπειών από τους επαΐοντες, τους πολιτικούς, αυτός ο λαός, ο οργανωμένος δήμος, θα αποφασίσει, αυτός θα ωφεληθεί και αυτός θα πληρώσει, αν η επιλογή ήταν λανθασμένη. Οι πολιτικοί, έτσι κι αλλιώς, ακόμη κι αν ήταν δική τους η λανθασμένη απόφαση, δεν θα πληρώσουν· έτσι κι αλλιώς δεν μπορούν.   

ΣΥΝΑΡΠΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 19 Ιουνίου 2021

Μια φορά κι έναν καιρό ζούσε ένα πλάσμα που το έλεγαν  Άνθρωπο. Έπαιρνε διάφορα ονόματα.  Άλλοτε τον έλεγαν Πυθαγόρα, άλλοτε Δημόκριτο, Πλάτωνα, Ερατοσθένη, Περιστέρη (ή Colombo), Νεάπολη (ή Newton), Μονόπετρο (ή Eistein) κλπ. Με μοναδική ικανότητα να μαθαίνει όχι μόνο από τη δική του εμπειρία, αλλά και από την εμπειρία των άλλων, και με κατασκευή των δύο άκρων του έτσι που να λειτουργούν σα λαβές, κατάφερε να υπερνικήσει τις αδυναμίες του: Την ασταθή στήριξή του στην περιορισμένη βάση των δύο ποδιών του, την απουσία προβιάς για την αντιμετώπιση του κρύου, την υποτροφική ανάπτυξη των νυχιών και δοντιών του κλπ. Με τα εφόδιά του κατασκεύασε εργαλεία. Πιστεύει πως είναι αθάνατος και μ΄ αυτή την πίστη, παλεύει, χρόνια τώρα να κατακτήσει μια Ωραία, την Αλήθεια.

Οι ικανότητές του αποδείχθηκαν σπουδαίες, έτσι που κατάφερε να κατακτήσει τη μάνα του, τη Φύση. Τα τόξα του, σκοτώνοντας από απόσταση, εξουδετέρωσαν τα νύχια και τα δόντια των θηρίων και την ταχύτητα των θηραμάτων, ενώ, ανάβοντας φωτιά, αντιμετώπισε το κρύο. Με τέτοιες επιτυχίες κατάκτησε την Πολυτέλεια, μια γόησσα που τον κρατούσε στην αγκαλιά της να ξαπλώνει, να ρεμβάζει, να ευχαριστιέται όχι μόνο με τη γεύση, την όσφρηση και την αφή, αλλά και με την όραση και την ακοή. Αυτός όμως ήταν ερωτευμένος με την Αλήθεια. Χαζεύοντας διαρκώς, παρατήρησε πως τα απείρως ανόμοια γύρω του έμοιαζαν μεταξύ τους. Αν είναι δυνατόν!

Μια βραδιά λοιπόν, χαζεύοντας, εντυπωσιάστηκε από κάτι. Όλα τα άστρα ήταν σαν καρφωμένα στον ουρανό, που γύριζε σιγά σιγά το ίδιο κάθε βράδυ, στην ίδια πάντα θέση καθένα σχετικά με τα άλλα. Κάποια όμως αστέρια, του φάνηκε πως περιπλανιόνταν, αλλάζοντας θέση στο Στερέωμα. Πλανήτες. Είδε πως η τροχιά τους από το ένα βράδυ στο άλλο έμοιαζε με τον κύκλο της Γεωμετρίας. Πέρασαν 2000 χρόνια για να διαπιστώσει πως η τροχιά τους ήταν έλλειψη, όχι κύκλος, πάντως από το ίδιο σημείο που ξεκινούσαν, στο ίδιο έφταναν τελικά για να ξαναρχίσουν την ίδια πορεία. Φώτα απομακρυσμένα έβλεπε τις νύχτες και πάνω στη γη. Πρόσεξε λοιπόν πως όταν τα φώτα ήταν φωτιές τρεμόσβηναν, ενώ οι φωτισμένες επιφάνειες ακτινοβολούσαν σταθερό φως. Χαζεύοντας και στον ουρανό τις νύχτες πρόσεξε πως οι Πλανήτες, είχαν σταθερό φως. Συμπέρανε λοιπόν πως οι σταθερόφωτοι Πλανήτες ήταν ετερόφωτοι, ενώ οι στίλβοντες Απλανείς ήταν αυτόφωτοι. Οι εξαιρέσεις δεν του άρεσαν. Αυτός χαλάρωνε όταν όλα ήταν σταθερά, ακίνητα. Κάθε φορά που ξεπηδούσε μια εξαίρεση στην άνετη ξεκούρασή του αγανακτούσε, προσπαθούσε να ξεχαστεί η νέα γνώση. Όμως η αθάνατη Αλήθεια πάντα τελικά ξαναεμφανιζόταν μπροστά του, γοητευτική, προκλητικά δύσκολη.

Μιαν άλλη φορά, με το όνομα Αρίσταρχος φαντάστηκε πως δεν γυρίζει ο ήλιος γύρω από τη γη, αλλά η γη γύρω από τον ήλιο. Λίγο αργότερα, με το όνομα Ερατοσθένης, καθιστός στη Μεγάλη Βιβλιοθήκη πληροφορήθηκε πως σε ένα βαθύ πηγάδι στην Αφρική στις 21 Ιουνίου ο ήλιος καθρεφτιζόταν στο νερό το μεσημέρι. Ο ήλιος, μ΄ άλλα λόγια έπεφτε κατευθείαν κάθετα μέσα στο πηγάδι. Τέτοιο φαινόμενο δεν υπήρχε στην Αλεξάνδρεια. Έβγαλε το συμπέρασμα πως ο ήλιος στην πόλη του έπεφτε λοξά. Αυτό μόνο αν η επιφάνεια της γης ήταν καμπύλη και όχι επίπεδη, μπορούσε να δικαιολογηθεί. Από τη λοξότητα των ακτίνων του ήλιου, υπολόγισε την περίμετρό της 39690 χιλιόμετρα αντί των 40048 χιλιομέτρων που ξέρομε σήμερα. Δεν άρεσε αυτή η ανατροπή τέτοιων παγιωμένων αντιλήψεων. Με τέτοιες παράξενες ιδέες που άλλαζαν τα πάνω κάτω, από τη στέρεη ακινησία στην κίνηση, όσα όλοι ήξεραν, οι άρχοντες ένοιωθαν σα να απειλούνται να ανατραπούν και οι ακίνητοι θρόνοι τους. Λησμονήθηκαν τα παράδοξα των σοφών αστρονόμων.

Πέρασαν πολλά. Ένας μισότρελος Άνθρωπος, καπετάνιος, ο Colombo, πιστεύοντας ακράδαντα πως η γη είναι σφαιρική, σκέφτηκε να πάει στο μυθικό ανατολικό παράδεισο των Ινδιών, πλέοντας όλο δυτικά, αντί να ταξιδεύει ανατολικά. Την πάτησε. Νόμιζε πως έφτασε στις Ινδίες, αλλά η ανακάλυψή του ήταν πολύ πιο σημαντική. Είχε αποκαλύψει μια καινούργια Ήπειρο. Μετά τον αρχικό ενθουσιασμό, πέθανε σε δυσμένεια.

Με τέτοια περιπετειώδη δεδομένα, ο Άνθρωπος σκέφτηκε ότι δεν γυρίζει ο ήλιος κι ο ουρανός ολόκληρος γύρω από τη γη, αλλά η γη γύρω από τον ήλιο και γύρω από τον άξονά της. Κάποιοι κατέληξαν να ψηθούν σε αναμμένα κάρβουνα. Παράδειγμα ο Giordano Bruno και παραλίγο ο Galileo Galilei. Ο τελευταίος γλίτωσε ομολογώντας πως η Αλήθεια που έβλεπε δεν ήταν η Αλήθεια.

Μια μέρα μεσημέρι ο Άνθρωπος καθόταν στη σκιά μιας μηλιάς κι είδε να πέφτει ένα ώριμο μήλο. Τι πιο συνηθισμένο! Όμως αυτός, αναρωτήθηκε, γιατί να πέσει το μήλο; Και οι πλανήτες στον ουρανό, σκέφτηκε ότι έμοιαζαν να πέφτουν κάθε φορά στο ίδιο σημείο από όπου ξεκινούσαν. Έκανε το λογαριασμό ο Newton, και βρήκε τον κοινό νόμο που ένωνε την πτώση του μήλου πάνω τη γη και τις κινήσεις των πλανητών στον ουρανό. Ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς.

Πέρασαν πάλι πολλά χρόνια κι ο Άνθρωπος άρχισε να αναρωτιέται, πώς μεταδίδεται το φως. Ήταν σωματίδια ή κύματα; Κι ένας άλλος τρελός, ο Einstein, υποστήριξε πως το φως είναι βαρύ. Αποδείχθηκε σωστός, όταν σε μια έκλειψη ηλίου είδαν τις ακτίνες από το φως που προερχόταν από ένα άστρο να γέρνουν από το βάρος τους προς τον ήλιο. Μια αλυσίδα από συλλογισμούς κατέληξε πως η μάζα μπορεί να γίνει ενέργεια και αντιστρόφως και με ένα συλλογιστικό πήδημα οδήγησε στην εξόντωση εκατοντάδων χιλιάδων αμάχων σε κλάσμα δευτερολέπτου στη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου.

Και συνέχισε ο Άνθρωπος να επινοεί τρόπους για την αυτοκαταστροφή του. Η Πολυτέλειά του, αυτή η πόρνη, του κόστιζε πολύ. Το κόστος μετριόταν σε σκουπίδια που έγιναν τόσο πολλά που άρχισαν να τον πνίγουν. Για την αντιμετώπιση του υποσιτισμού, των λοιμώξεων, για την επικράτησή του πάνω στη Φύση, επινόησε μηχανισμούς που άρχισαν να τον υποδουλώνουν. Η Αλήθεια παραμένει άπιαστη.  Ο Άνθρωπος άρχισε να γερνά. Περισσότεροι άχρηστοι και απαιτητικοί γέροι άρχισαν να επικρατούν πάνω στους δυνατούς και ευφάνταστους νέους. Και τα γερατειά, παραδεχόταν ο Άνθρωπος, όπως και αναγκαστικά ο Θάνατος που τα ακολουθεί, είναι ανίκητα. Κάπου κοντά του, γύρω από το ζευγάρι Ζωής και Θανάτου, κινείται η ωραία Αλήθεια. Για την κατάκτησή της εξορισμού, δεν πετυχαίνουν οι δούρειοι ίπποι. Αυτοί εξωραΐζουν το Ψεύδος. Ναι, φαντασία είναι απαραίτητη. Αλλά η επιδίωξή της χρειάζεται αρετή και τόλμη, χρειάζεται ελευθερία. 

ΠΑΠΠΟΥΣ ΚΑΙ ΕΛΥΤΗΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 17 Ιουνίου 2021

Η κατάσταση της παιδείας μας είναι χάλια.

Ο παππούς μου γεννήθηκε και μεγάλωσε σε ένα ορεινό χωριό της Νάξου, πέντε ώρες μακριά από το λιμάνι. Μητρική του γλώσσα ήταν μια ντοπιολαλιά, που, όταν εγώ, 10 χρονών, την πρωτάκουσα από τη γιαγιά μου, δεν την πολυκαταλάβαινα. Ήταν μια παρεφθαρμένη κοινή Βυζαντινή, περίπου σαν του Ερωτόκριτου και των Ακριτικών τραγουδιών. Ο παππούς μου λοιπόν, 4 χρόνια δημοτικό, 3 σχολαρχείο και 1 υποδιδασκαλείο κάπου στον Παρνασσό, γύρισε κι έγινε δάσκαλος στο γειτονικό χωριό. 1896. Άφησε κάτι σημαντικό, για μένα. Ένα χειρόγραφο 226 σελίδων, όπου αναπτύσσει το ρόλο του δασκάλου και του δημοτικού σχολείου. Εντυπωσιάζει πολλαπλά. Πρώτα για το ότι το έγραψε. Έπειτα για την καλλιγραφία του. Κατόπιν, για τον άριστο χειρισμό της καθαρεύουσας και την απουσία ορθογραφικών λαθών. Αντιλαμβάνεται ότι ο ρόλος του δημοτικού σχολείου και του δασκάλου δεν είναι τόσο να μεταφέρει γνώσεις στο μικρό μαθητή, αλλά να του διαμορφώσει στάσεις, να του εμφυτεύσει κάποιες αρετές. Η μέγιστη μεταξύ τους είναι, κατά τον παππού μου, η υπακοή: Υπακοή στο δάσκαλο, στο βασιλέα, στο Θεό.

Πώς λοιπόν από εκείνη την ιδανική κατάσταση, μέσα σε 125 περίπου χρόνια φθάσαμε στα σημερινά χάλια;

Υπάρχουν πολλών ειδών απαντήσεις, συχνά αντικρουόμενες μεταξύ τους. Μια είναι ότι καταντήσαμε στα “χάλια”, επειδή εγκαταλείψαμε την παράδοση των προπατόρων μας. Μια άλλη, ακριβώς αντίθετη, είναι ότι η κατάστασή μας οφείλεται στο ότι στα σημερινά “χάλια” μας οδήγησε εκείνη η στάση. Μια τρίτη λέει, ότι στα 125 χρόνια που έχουν περάσει συνέβηκαν τόσα πολλά άσχετα γεγονότα, που αυτά μας οδήγησαν εκεί που είμαστε τώρα. Μια τέταρτη λέει ότι η κατάσταση της παιδείας μας ΔΕΝ είναι χάλια. Ποιος τη μελέτησε και πώς τεκμηρίωσε τέτοιο συμπέρασμα; Υπάρχει όμως ένα σημείο στο οποίο, πιστεύω, οι περισσότεροι θα συμφωνούσαν: ότι η κατάσταση της παιδείας μας επιδέχεται διαρκή βελτίωση.

Έχω θεωρήσει, και σε επανειλημμένες επιφυλλίδες μου έχω τονίσει, ότι η βελτίωση της παιδείας μας, που, αν εφαρμοσθεί σήμερα θα αρχίσει να έχει καρπούς μετά από 2 δεκαετίες, οφείλει να στηριχθεί σε δύο, αλλά και στους δύο, πυλώνες. Ένας είναι να αναγνωρισθεί η σημερινή πραγματικότητα. Κι αυτό σημαίνει να καθιερωθεί φωνητική γραφή, όπως είχαν οι αρχαίοι πρόγονοί μας. Με αυτό τον τρόπο, όλοι οι Έλληνες απόφοιτοι της πρώτης δημοτικού θα μπορούν να γράφουν ορθογραφημένα, ενώ σήμερα μπορούν να το πετύχουν αυτό μια ασήμαντη μόνο μειονότητα του πληθυσμού μας, μετά από πολυχρόνια εκπαίδευση. Κι αυτό, με τη σειρά του, σημαίνει ότι όλοι οι Έλληνες πολίτες θα μπορούν να εκφράζουν ισάξια, με σαφήνεια, γραπτά, τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τη βούλησή τους. Και αυτά είναι θεμέλιο της Δημοκρατίας. Η άρνηση αυτού του μέτρου, ισχυρίζομαι, δηλώνει υπολείμματα αριστοκρατικής νοοτροπίας, στην οποίαν, μόνον λίγοι, εκλεκτοί, μπορούν να εκφράζονται σωστά στηρίζοντας με αυτή την ανισηγορία την κρατούσα ολιγαρχία. Ο δεύτερος πυλώνας για βελτίωση της παιδείας μας είναι, λέω, να ενισχυθεί η διδασκαλία της παραδοσιακής γλώσσας, έτσι που οι μαθητές να μπορούν να διαβάζουν και κατανοούν την παραδοσιακή γραμματεία, από τον Παπαδιαμάντη ως τον Όμηρο. Μ΄ αυτό τον τρόπο, όχι μόνο θα μαθαίνουν τις σκέψεις των προγόνων μας (αυτό μπορεί να γίνει και με μεταφράσεις), αλλά και θα πλουτίζουν τη γλώσσα τους οι μαθητές με την απέραντη γλωσσική τρισχιλιετή κληρονομιά των προγόνων μας. Η εκφραστική τους ικανότητα έτσι θα βελτιώνεται. Τονίζω, να διαβάζουν και να κατανοούν, όχι να γράφουν. Δε χρειάζεται να γράφουν, αφού κανένας από τους αρχαίους μας δε ζει να διαβάσει τα γραφόμενά τους. Να διαβάζουν και να κατανοούν, χωρίς να γράφουν, όπως ο Άγγλος μαθαίνει το Shakespeare, χωρίς να μιλάει τη γλώσσα του ή όπως ο αρχαίος Αθηναίος μάθαινε τον Όμηρο, χωρίς να μιλάει και να γράφει όπως ήταν γραμμένα τα έπη του.

Η δίπολη αυτή πρότασή μου μού φαίνεται λογική και δεν έχω δει κανένα ισχυρό λογικό επιχείρημα να την αντικρούει. Η ύπαρξη ομόηχων λέξεων (π.χ. η φωνητικά γραμμένη λέξη “αφτή” μπορεί να σημαίνει “αυτή”, “αυτοί” ή “αφτί”) δεν εμποδίζει την κατανόηση του φωνητικού κειμένου, επειδή το νόημα βρίσκεται στην πρόταση και όχι στις λέξεις που συμβολίζουν έννοιες, όχι νοήματα. Έχει μετρηθεί και αποδειχθεί ότι η κατανόηση ενός κειμένου γραμμένου με φωνητική γραφή είναι ίδια όπως και του ίδιου κειμένου γραμμένου με παραδοσιακή γραφή. Εξάλλου, το επιχείρημα αντισταθμίζεται με την ύπαρξη ομόγραφων, αλλόσημων λέξεων, που δεν ξεχωρίζουν με την παραδοσιακή γραφή, ενώ ξεχωρίζουν με τη φωνητική (π.χ. “βιάζομαι” μπορεί να σημαίνει “επείγομαι” ή “υφίσταμαι βιασμό”. Με τη φωνητική γραφή, όπως την πρότεινε ο Βηλαράς, η έννοια του “υφίσταμαι βιασμό” εκφράζεται με το τετρασύλλαβο “βη-ά-ζο-με”, ενώ του “επείγομαι” με το τρισύλλαβο “βιά-ζο-με). Το επιχείρημα λοιπόν δεν ευσταθεί. Η ετυμολογία χρειάζεται πρώτιστα για να μαθαίνουμε την ιστορία των λέξεων και επομένως το ποικίλο συναισθηματικό, γενικότερα ιστορικό, φορτίο κάθε λέξης. Αυτή η χρησιμότητα δεν θίγεται με τη φωνητική γραφή. Χρειάζεται όμως σήμερα και για να ξέρουμε πώς να γράφουμε μια λέξη. Αυτή η χρεία φυσικά καταργείται με τη φωνητική γραφή. Το να μαθαίνουμε την ετυμολογία από την ορθογραφία δεν ισχύει, διότι, η ορθογραφία έχει προκύψει από σύμβαση που μπορεί να μας οδηγήσει σε λανθασμένη ετυμολόγηση. Και όμως η πρότασή μου σκοντάφτει σε ένα αδιαπέραστο τείχος που το εκφράζει καλύτερα από κάθε άλλον ο Μεγάλος Οδυσσέας Ελύτης: “Ἡ πολυαιώνια παρουσία τοῦ ἑλληνισμοῦ πάνω στἀ δῶθε ἢ ἐκεῖθε τοῦ Aἰγαίου χώματα ἒφτασε νἀ καθιερώσει μιὰν ὀρθογραφία, ὃπου τὸ κάθε ὠμέγα, τὸ κάθε ὓψιλον, ἡ κάθε ὀξεῖα, ἡ κάθε ὑπογεγραμμένη δὲν εἶναι παρὰ ἓνας κολπίσκος, μιἀ κατωφέρεια, μιἀ κάθετη βράχου πάνω σὲ μιἀ καμπύλη πρύμνας πλεούμενου, κυματιστοί ἀμπελῶνες, ὐπέρθυρα ἐκκλησιών…“. Κανένα λογικό επιχείρημα δεν αντικρούει την παραπάνω πρόταση, διότι δεν εκφράζει λογικό επιχείρημα, αλλά συναισθηματική βούληση. Κι εμείς; Παραφράζοντας το Θουκυδίδη “Φιλοκαλοῦμεν ἂνευ εὐτελείας και φιλοσοφοῦμεν μετἀ μαλακίας”. Η λογική δεν ξεριζώνει μια πίστη. Οσοδήποτε και αν τεκμηριώνεται επιστημονικά, δεν μπορεί να αποδείξει ότι δεν υπάρχει Θεός. Εξίσου, καμιά λογική δεν αποδεικνύει ότι υπάρχει Θεός, τον οποίον “οὐδεὶς  ἑώρακε  πώποτε” (Ιωάννης). Υπάρχουν θέματα που στηρίζονται στην πίστη που μένει ακλόνητη μπροστά σε οποιαδήποτε λογική επίθεση και αν δεχθεί. Παράλληλα, η πίστη συνοδεύεται από την πεποίθηση πως είναι τεκμηριωμένη γνώση και επομένως επιτρέπεται, ή της επιβάλλεται, να προχωρεί σε υλοποίησή της, και μάλιστα με κάθε μέσο. Το δεχόμαστε;

ΕΝΗΛΙΚΙΩΣΗ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 15 Ιουνίου 2021

Παντρεύτηκε. Την πρώτη νύχτα πήδησε από το παράθυρο και γύρισε στους γονείς της. Η μητέρα της τής είπε μερικά πράγματα (που έπρεπε να της τα είχε πει πριν από το γάμο), εκείνη γύρισε στον άντρα της και δεν ξαναπήδησε από το παράθυρο. Ήταν 13 χρονών. Ήταν η γιαγιά της γιαγιάς μου.

Όταν έγινε 16 ετών, τον κάλεσε ο πατέρας του. “Ώρα να παντρευτείς. Έχεις βάλει κάποια στο μάτι να τη ζητήσω από τον αφέντη της;” Είχε. Όλα εξελίχθηκαν κατευχήν. Ήταν ο πατέρας του παππού μου. Κάπως έτσι υπάρχω εγώ, αυτός που είμαι.

Ξαφνικά, γύρω στα 12 χρόνια, λίγο νωρίτερα στα κορίτσια παρά στα αγόρια, αρχίζουν να εμφανίζονται πρωτόγνωρες, ακούσιες εκκρίσεις, αίματος στις κοπέλες, σπέρματος τη νύχτα στα κοπέλια. Ταυτόχρονα, το ίδιο πρωτόγνωρα, αρχίζει να γιγαντώνεται η ευαισθησία των αισθήσεων που σχετίζονται με την αφροδίσια λειτουργία. Εμφανίζονται και άλλες σωματικές εκδηλώσεις, τριχοφυΐα, ανάπτυξη μαστών στις γυναίκες, αλλαγή φωνής κλπ. Με όλα αυτά το άτομο γίνεται ικανό για αναπαραγωγή.

Στα θερμόαιμα ζώα, με αντίστοιχες εξελίξεις το τέκνο χειραφετείται από τη μητέρα του. Στον άνθρωπο, όχι. Ο άνθρωπος ανέπτυξε κοινωνία, που σημαίνει άθροιση κεφαλαίου που τίκτει τόκο και αναπαράγεται, κοπαδιών, καλλιεργήσιμης γης, καραβιών, εργοστασίων, τραπεζών κλπ. Το κεφάλαιο μοιάζει με το θησαυρό, αλλά δεν είναι. Ο θησαυρός, μια άθροιση αγαθών, δεν αναπαράγεται. Μετά το θάνατο του ιδιοκτήτη, το κεφάλαιο κινδυνεύει  είτε να σκορπισθεί ή να μετατραπεί σε θησαυρό και έτσι να καταναλωθεί. Για να μη συμβεί αυτή η καταστροφή στην κοινωνία, απαιτείται κάθε μέλος της να είναι γνωστό ποιους έχει γονείς, ώστε το όποιο κεφάλαιο να μεταβιβασθεί στα παιδιά: Γάμος. Η σύγχρονη κοινωνία αναγνωρίζει άτυπα πως για να συνάψει ένα ζευγάρι γάμο, πρέπει να είναι σε θέση να δημιουργεί ένα στοιχειώδες κεφάλαιο και αυτό απαιτεί σπουδές, εκπαίδευση. Καθώς τους τελευταίους αιώνες, ιδίως μετά τη Γαλλική Επανάσταση, επικρατεί το κράτος-έθνος, απαιτείται και ειδική εθνική εκπαίδευση. Πριν από τη συμπλήρωσή της, το άτομο δεν είναι ώριμο, ενήλικο, ώστε να έχει όλα τα δικαιώματα ενός πολίτη. Σήμερα απαιτείται κάποιος χρόνος υποχρεωτικής παιδείας, που στον τόπο μας είναι 9 έτη, μετά τα 6 που πρωτοπηγαίνει το παιδί στο σχολείο. Έχω υποστηρίξει ότι η πολιτική ωριμότητα συμπληρώνεται με υποχρεωτική παιδεία που παρέχεται με μια εθνική θητεία συγκεκριμένου χρόνου, στην οποία, άνδρες και γυναίκες είναι υποχρεωμένοι να έχουν θέσει στην υπηρεσία της πατρίδας τυφλά τη ζωή τους και αποσκοπεί όχι μόνο στην άμυνα έναντι κάποιου ξένου επίδοξου κατακτητή, αλλά και έναντι άλλων κινδύνων. Με κλήρωση κάποιος(α) πρέπει να κατατάσσεται στις ένοπλες δυνάμεις ή στην αστυνομία, δασονομία, πυρόσβεση, δεσμοφύλαξη, δόμηση, βρεφοκομία, νηπιοφροντίδα, νοσηλεία, γηροκομία κλπ. Αυτό το διάστημα οφείλει να αποκτήσει κάποιες κοινωνικά χρήσιμες, μη ειδικές, εμπειρίες, καθώς και να αποκτήσει στοιχειώδη, κοινωνικά αναγκαία πειθαρχία. Τα έχω συζητήσει αλλού (Θητεία. Γυναικεία θητεία και κοινωνία. dimitrissideris.wordpress.com). Ο ψυχολόγος και φιλόσοφος W.James προτείνει ότι κάθε άνθρωπος, πλούσιος ή φτωχός, πρέπει να προσφέρει δυο χρόνια από τη ζωή του στο κράτος, όχι σκοτώνοντας άλλους ανθρώπους, αλλά υπερνικώντας αρρώστιες, αποστραγγίζοντας τέλματα, αρδεύοντας ερήμους, σκάβοντας διώρυγες και γενικά συμμετέχοντας με δημοκρατικούς όρους στα περιβαλλοντικά και κοινωνικά έργα με τα οποία ανοικοδομείται, τόσο αργά και επώδυνα, ό,τι καταστρέφει ο πόλεμος τόσο γρήγορα. Με την εκπλήρωση της εθνικής παιδείας, ο πολίτης αποκτά όλα τα δικαιώματα που έχει κάθε ώριμος πολίτης. Ανάμεσα στα δικαιώματα είναι και το δικαίωμα να παντρευτεί ένας νέος, χωρίς την άδεια των γονιών του. Ένα κορίτσι 14 ετών έμεινε έγκυος. Το “τέρας”, ο “παιδεραστής”, μπορεί να ήταν ο καθηγητής του ή ένας συμμαθητής του 16 ετών, ανήλικος κι αυτός.

Και τώρα έρχομαι στην αντίφαση που υπάρχει ανάμεσα στο κοινωνικό και το αισθητό Εγώ. Το αισθητό Εγώ είναι έτοιμο να απολαύσει τις χαρές του έρωτα και, βιολογικά, αν είναι κορίτσι, τις ευθύνες ενός νέου όντος, δηλαδή από τα 12 περίπου χρόνια του. Το κοινωνικό Εγώ είναι έτοιμο να αναλάβει ευθύνες μετά τα 18 έτη περίπου για πολλές κοινωνίες. Στο μεταξύ η κοινωνία υποχρεώνει το άτομο να αυτοϊκανοποιείται ή να επιδίδεται σε ομόφυλες σχέσεις ή σε ετερόφυλες λαβαίνοντας μέτρα με τη σύγχρονη τεχνολογία να αποφευχθεί η κύηση. Και η κοινωνία κάνει πως δεν βλέπει. Εκτός αν το κορίτσι μείνει έγκυος κι αυτό είναι έγκλημα.  Έγκλημα; Η αφαίρεση ζωής, αυτονόητα είναι έγκλημα. Η δημιουργία ζωής όμως μπορεί να είναι;

Η κατάλληλη ηλικία για να γίνει κάποιος γονιός είναι όταν έχει αποκτήσει επαγγελματικές δυνατότητες για να δημιουργήσει οικογένεια. Στη σύγχρονη κοινωνία αυτή είναι η ηλικία συνήθως πάνω από τα 18 έτη. Για γιατρός, με ειδικότητα, απαιτούνται περίπου 24 έτη σπουδών, οπότε, μαζί και με τη θητεία, φθάνομε στα 30 έτη της ζωής των πολιτών. Και από το βιολογικό όριο των 12 ως το κοινωνικό των 18-30, η κοινωνία δεν ασχολείται, παρά μόνο ποινικά, αν υπάρξουν ανεπιθύμητες καταστάσεις.

Ομολογουμένως δεν ξέρω ποια είναι η λύση, μόνο που όλοι πρέπει να αρχίσουμε να τη σκεφτόμαστε, ιδίως με τα δημογραφικά δεδομένα, όπως η παράταση του προσδόκιμου επιβίωσης σε όλο τον πλανήτη και η υπογεννητικότητα σχετικά με τη θνησιμότητα που υπάρχει στον τόπο μας (περισσότεροι πεθαίνουν παρά γεννιόνται) συγκριτικά με την  υπεργεννητικότητα που υπάρχει αλλού. Οπωσδήποτε, η κοινωνία πρέπει να μεριμνήσει, χωρίς ποινικές συνέπειες για τρεις κύριες ωριμάνσεις: Βιολογική, με την εμφάνιση εμμηνορρυσίας και σπερματογένεσης· πολιτική, μετά τη συμπλήρωση μιας εθνικής θητείας· και επαγγελματική. Για την πρώτη την ευθύνη την έχουν οι γονείς. Για την πολιτική και επαγγελματική όμως πρέπει να την αναλάβει το κράτος. Θα μπορούσε κάποιος να υποστηρίξει ότι γάμος σε μικρή ηλικία μπορεί εύκολα να διαλυθεί. Όμως, οι γάμοι στους παππούδες μας, που παντρεύονταν πολύ νωρίς, ήταν πιο σταθεροί από σήμερα που οι άνθρωποι παντρεύονται συνήθως μετά τα 25 έτη τους. Φυσικά, η ηλικία δεν είναι ο μόνος παράγοντας που εξασφαλίζει τη σταθερότητά του γάμου.

Για τέτοιες αποφάσεις, είναι πολύτιμη η γνώση των ειδικών. Το αντικείμενο είναι σαφές και μετρήσιμο. Όμως η βιολογική πίεση είναι τόση, που είναι αδύνατο να λάβουν αυτοί τις αποφάσεις. Οι ειδικοί θα εισηγηθούν εναλλακτικές λύσεις. Τις αποφάσεις όμως πρέπει να τις πάρουν οι ίδιοι οι ενδιαφερόμενοι. Καθώς αυτοί δεν έχουν πλήρη κοινωνική συνείδηση ως την αποπεράτωση της υποχρεωτικής εθνικής θητείας τους, οι αποφάσεις πρέπει να ληφθούν τουλάχιστον από εκείνους που δεν μεριμνούν για την επαναψήφισή τους από τους ψηφοφόρους τους σε βάρος των επόμενων γενεών.

ΕΙΜΑΙ, ΓΊΝΟΜΑΙ, ΥΠΑΡΧΩ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 11 Ιουνίου 2021

Ο αισθητός κόσμος είναι κβαντωμένος. Ο Δημόκριτος παρατήρησε ότι δεν μπορεί να διαιρείται εσαεί, αλλά υπάρχουν κάποια ελάχιστα κομματάκια του που δεν μπορούν να τμηθούν παραπέρα, τα άτομα. Σήμερα, δεχόμαστε ότι η ελάχιστη ποσότητα αισθητού κόσμου, είναι μια ελάχιστη δυνατή ποσότητα ενέργειας, το κβάντο (quantum=μικρή ποσότητα, “ποσοτάκι”). Ο νοητός κόσμος όμως μπορεί να είναι συνεχής. Όπως παριστάνει σαν αντικαθρέφτισμα τον αισθητό κόσμο, έτσι μπορεί να παραστήσει και τον κβαντωμένο κόσμο με την ακριβέστερη δυνατή γλώσσα, τα μαθηματικά. Δέχεται λοιπόν ότι υφίσταται μια ελάχιστη δυνατή ποσότητα, που δεν υπάρχει μεταξύ αυτής και του μηδενός άλλη μικρότερή της που να είναι μεγαλύτερη από το μηδέν. Παριστάνει αυτή την ποσότητα ως 0,…1, ή, με τη φυσική έκφραση που καθιέρωσε ο Newton, ως dx. Σημαντική γραμματική διαφορά μεταξύ μαθηματικών και φυσικής είναι ότι στα μαθηματικά οι αριθμοί είναι ουσιαστικά, ενώ στη φυσική είναι επίθετα. Όταν λέω δύο συν τρία ίσον πέντε, οι λέξεις που εκφράζουν αριθμούς είναι ουσιαστικά. Στη φυσική όμως λέω δύο γραμμάρια και τρία γραμμάρια ίσον πέντε γραμμάρια και οι αριθμοί είναι τώρα επίθετα.

Φανταζόμενοι τον αισθητό κόσμο κβαντωμένο, ονομάζομε το κβάντο χρόνου στιγμή και το κβάντο χώρου σημείο. “Είμαι” σημαίνει ότι υπάρχω σε μια μοναδική στιγμή, “τώρα”, και σε ένα μοναδικό σημείο, “εδώ”. Οι στιγμές του χρόνου είναι άπειρες και διαδέχονται η μια την άλλη ασταμάτητα, χωρίς κενά μεταξύ τους και ανεξάρτητα από τη θέλησή μας. Σε μια μοναδική από αυτές στιγμή, τώρα, υπάρχω εγώ. Το ίδιο ισχύει και για τα σημεία του χώρου. Σ΄ αυτό το κείμενο θα περιορισθώ στο χρόνο, με την προσοχή μου στραμμένη στη γραμματική. Κι αυτό, διότι οι διαφορετικοί χρόνοι εκφράζονται στη γραμματική με διαφορετικές καταλήξεις, ενώ δεν γίνεται διάκριση μεταξύ των διαφορών στο χώρο. Τις ίδιες καταλήξεις χρησιμοποιώ τοποθετημένος εδώ και οπουδήποτε αλλού.

Τα ρήματα που χρησιμοποιούμε για τη νοητή ύπαρξή μας είναι τρία κυρίως: “είμαι”, “γίνομαι” και “υπάρχω”. Έχουν γραμματικά σημαντικές διαφορές μεταξύ τους. Μία είναι ότι στον παρόντα χρόνο, τώρα, στον ενεστώτα, τα ρήματα “είμαι” και “γίνομαι” μπορούν να είναι συνδετικά, δηλαδή να συνδέουν ένα υποκείμενο με ένα κατηγορούμενο. “Είμαι γιατρός” και “γίνομαι γιατρός”. Αντίθετα, στον ενεστώτα, το “υπάρχω” δεν ακολουθείται από κατηγορούμενο. Οι χρόνοι πριν και μετά το τώρα, παρελθόν και μέλλοντας, δεν είναι μία στιγμή, αλλά άπειρες στιγμές. Παρόλα αυτά, στο παρελθόν μια ακολουθία από στιγμές αποτελεί το εξακολουθητικό παρελθόν (ή παρατατικό). Μια στιγμή στο παρελθόν εκφράζεται με το στιγμιαίο παρελθόν (ή αόριστο). Καθώς το παρελθόν είναι μια ακολουθία στιγμών, η μία στιγμή αφορά μόνο μια ποιοτική αλλαγή. Έτσι, ενώ για ένα μακρό διάστημα σπούδαζα, “γινόμουν γιατρός” σε χρόνο παρατατικό, κάποια στιγμή, όταν πήρα το πτυχίο μου, “έγινα γιατρός” σε χρόνο αόριστο. Αντίστοιχα ισχύουν στον εξακολουθητικό και στο στιγμιαίο μέλλοντα. Να σημειωθεί ότι η αρχαία Ελληνική δεν είχε τρόπο να ξεχωρίζει τον εξακολουθητικό από το στιγμιαίο μέλλοντα και αυτή είναι μια μικρή υπεροχή της Νεοελληνικής. Έτσι το αρχαίο “λύσω” σημαίνει και “θα λύνω” (συνεχής μέλλοντας) και “θα λύσω” (στιγμιαίος μέλλοντας). Δεν θα ασχοληθώ σ΄ αυτό το κείμενο άλλο με το μέλλοντα.

Αφού το “είμαι” δηλώνει την ύπαρξη τώρα, δεν υφίσταται η έννοιά του στο παρελθόν. Γι’  αυτό το “είμαι” είναι ελλειπτικό ρήμα. Παρόλα αυτά, για μια παρελθοντική ακολουθία στιγμών, μπορεί να υπήρχα διαδοχικά σε κάθε μια τους. Έτσι, το είμαι έχει παρατατικό: “ήμουν”. Είναι αδύνατο όμως να υπήρξα για μία μόνο στιγμή στο παρελθόν. Το παρελθόν είναι πάντοτε μια ακολουθία στιγμών, εκτός από την περίπτωση της ποιοτικής αλλαγής, οπότε αυτή γίνεται σε μία μόνο στιγμή, στον αόριστο. Το “γίνομαι” όπως είπαμε, αναφέρεται πάντοτε σε μια ακολουθία στιγμών, όπου από τη μια στην άλλη συντελείται μια απειροελάχιστη αλλαγή. Μπορεί να λήγει στην τελευταία τους. Η λήξη του “γίνομαι” μπορεί να σημαίνει τη μετάβασή του στο “είμαι”. Έτσι, όσο σπουδάζω, “γίνομαι γιατρός”. Έπαψα να γίνομαι και “είμαι γιατρός” τη στιγμή που πήρα το πτυχίο μου. Τότε, εκείνη τη στιγμή, “έγινα γιατρός”. Έκτοτε σε καθεμιά από τις στιγμές που ακολούθησαν ως τώρα “είμαι γιατρός”. Έτσι, όταν θέλω να εκφράσω την έννοια της ύπαρξής μου στο στιγμιαίο παρελθόν, δεν υπάρχει βέβαια αόριστος του “είμαι”, αλλά δανείζομαι γι΄ αυτό το σκοπό τον αόριστο του “γίνομαι”. Γι΄ αυτό η Γραμματική Τζαρτζάνου της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης γράφει ότι αόριστος του “ειμί” (=”είμαι”) είναι το “εγενόμην” (= “έγινα” ή “υπήρξα” που είναι οι αόριστοι χρόνοι του “γίγνομαι” ή του “υπάρχω” αντίστοιχα). Κάπως σαν το “είμαι” να υιοθετεί ως αόριστό του τον αόριστο του “γίνομαι”. Η Νεοελληνική Γραμματική Τριανταφυλλίδη δεν αναφέρει τέτοια υιοθεσία και σ΄ αυτό διαφέρει συγκριτικά με την αρχαία σα να αφήνει το “είμαι” άτεκνο στον αόριστό του. Ουσιαστικά, ωστόσο, το “έγινα” χρησιμοποιείται ως αόριστος του “είμαι”, όσο το αρχαίο “εγενόμην” ως αόριστος του “ειμί”.

Το “υπάρχω” εννοεί περίπου το ίδιο, αλλά όχι ακριβώς. Αν και δεν είναι ρήμα συνδετικό στον ενεστώτα, μπορεί να είναι στον αόριστο. Δεν έχει νόημα να πω: “Υπάρχω στρατιώτης”, αλλά λέω ότι “υπήρξα στρατιώτης από τότε ως τότε”. Το “υπήρξα” που μπορεί να χρησιμοποιείται κι αυτό ως αόριστος του “είμαι”, σημαίνει μια ύπαρξη που ήταν παγιωμένη για ένα διάστημα. Το “γίνομαι” από την άλλη σημαίνει μια διαδικασία διαρκούς αλλαγής, ενώ το “υπάρχω”, όπως και το “είμαι” υποδηλώνουν παγιωμένη κατάσταση.

Από τα τρία ρήματα, το “είμαι” δηλώνει τη μοναδικότητα της μίας, παρούσας, στιγμής, γι΄ αυτό είναι εκείνο που αναφέρεται πρώτιστα στο παρόν και χρησιμοποιείται σαν βοηθητικό, συνοδεύοντας άλλα ρήματα για πιο σύνθετους χρόνους, όπως είναι οι συντελεσμένοι. Για παρόμοιο σκοπό χρησιμεύουν και το “έχω” και το “θέλω να” (που συντέμνεται σε “θε-να και θα”). Ενώ το “είμαι” εκφράζει το νοητό Εγώ, το “έχω” εκφράζει το αισθητό Εγώ και το “θέλω” το κοινωνικό Εγώ (Είμαι, έχω, θέλω, dimitrissideris.wordpress.com). “Είμαι ό,τι έχω” (J.P.Sartre). Η πλήρης πρόταση θα ήταν “Εγώ ο αισθητός είμαι ό,τι Εγώ ο νοητός έχω”. Προφανώς, ό,τι έχω αποκτήθηκε πριν από τώρα και αναφέρεται στο παρελθόν. Ό,τι έχω αποκτήσει είναι αισθητό από το περιβάλλον μου και γι΄ αυτό αναφέρεται στο αισθητό Εγώ. Μπορούμε επίσης να πούμε “είμαι ό,τι θέλω”, δηλαδή “Εγώ ο κοινωνικός είμαι ό,τι Εγώ ο νοητός θέλω” στο μέλλον. Τελικά, Εγώ είμαι ο υπάρχων (ων), ο έχων και ο θέλων. Όλα μαζί σημαίνουν είμαι.

Ο ΑΣΩΤΟΣ ΙΟΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 10 Ιουνίου 2021

Για να διασκεδάσουμε λίγο στους δύσκολους καιρούς που ζούμε, δανείστηκα την ιδέα από τον Πόλεμο των Κόσμων του H. G. Wells, που έγραψε αριστουργήματα επιστημονικής φαντασίας, αλλά και από γνωστή ιστορία της θρησκευτικής παιδείας μας.

Μια φορά κι έναν καιρό λοιπόν ήταν ένας ιός. Ήθελε να εξαπλωθεί σε όλο τον κόσμο και να διασκεδάσει. Ξόδεψε την οικονομία όλου του κόσμου, πλούτισε κάποιες βιομηχανίες που αρνιόνταν να εκχωρήσουν την πατέντα των φαρμάκων τους, τελικά ηττήθηκε και επέστρεψε ταπεινωμένος κάτω από τον έλεγχο εκείνων που έπρεπε. Ο Μεγάλος Αδελφός του που έβλεπε να ξοδεύεται, για χάρη του άσωτου ιού, το βιος που θεωρούσε δικό του παραπονέθηκε, αλλά δεν του πέρασε. Από τότε ο ιός έμεινε τιθασευμένος σαν μια κοινή ενόχληση, όπως τόσες άλλες. Πρώτο παραμύθι.

Το δεύτερο είναι με UFO. Ενώ οι άνθρωποι αλληλοσκοτώνονται, εμφανίζονται παράξενα όντα από τον ουρανό. Είναι αμείλικτα. Καταστρέφουν τα πάντα στο διάβα τους. Οι άνθρωποι τα πυροβολούν, αλλά αυτά είναι άτρωτα. Ανταποδίδουν με μια ματιά τους και οι στρατοί εξαχνώνονται. Κάποιοι με ηρωικές προσπάθειες και αυτοθυσία καταφέρνουν, γράφει ο Γουέλς, να πάρουν δείγμα του αίματός τους. Οι επιστήμονες το αναλύουν. Προχωρούν στα πειράματά τους, αλλά άδικος κόπος. Ο πανικός έχει καταλάβει όλο τον κόσμο. Τρέχουν να φύγουν, αλλά να πάνε πού; Τίποτε δεν τους συγκρατεί. Στον πανικό τους ποδοπατούν όποιον βρουν μπροστά τους, και τους επιστήμονες, και τελικά αυτοί οι πανικόβλητοι γίνονται πιο επικίνδυνοι ακόμη και από τα UFO. Και τα UFO επεκτείνονται. Κυριεύουν γοργά έναν έναν όλους τους ανθρώπινους τόπους. Η επιστήμη έχει σηκώσει ψηλά τα χέρια. Το ίδιο και οι στρατιωτικοί. Το ίδιο και οι πολιτικοί. Έχει εξανεμισθεί κάθε ελπίδα. Και, ξαφνικά, όταν πια φαίνεται πως τελειώνουν τα πάντα, αρχίζουν να παραλύουν τα εξωγήινα φοβερά όντα και να πεθαίνουν. Τελικά δεν μένει ούτε ένα ζωντανό. Οι άνθρωποι, ιδίως οι επιστήμονες, αρχίζουν να αναθαρρύνουν και κάνουν νεκροτομές. Και τι λέτε ανακαλύπτουν; Το σώμα τους έχει κατακλυσθεί από άσωτους ιούς σαν του προηγούμενου παραμυθιού. Στον τόπο τους οι UFO είχαν απαλλαγεί από κάθε νοσογόνο οργανισμό και έτσι είχαν χάσει κάθε ανοσία που εγκαταλείπει το πέρασμα των ιών. Και μόλις ήλθαν σε επαφή με το πρωτόγονο γήινο RNA δεν μπόρεσαν να αντέξουν. “Πάντα ν σοφί ποίησας, Κύριε“, τραγουδά ο 103ος ψαλμός.

Υπάρχει λοιπόν κάτι που θέλω να πω; Ναι. Πρέπει να πάψουμε να σκεφτόμαστε με αποκλειστικά ανθρωποκεντρικό τρόπο. Η ύπαρξή μας, ξεκίνησε από τη δημιουργία ιών από την ανόργανη ύλη. Και προχώρησε ώσπου έφθασε στο σημείο να κατακτά τον εαυτό της, να χειραφετείται, ή να νομίζει πως χειραφετήθηκε, και να αναρωτιέται για την ύπαρξή της. Ωστόσο, η ζωή δεν έπαψε ποτέ να είναι κάτι το ενιαίο. Δεν υπάρχει ζωή χωρίς θάνατο. Κάθε ζωντανό ον, φυτό, ζώο, πρωτόζωο, ιός, τρέφεται και διατηρείται στη ζωή αφαιρώντας ζωή από άλλο ή καταναλώνοντας προϊόντα του. Τα ζώα τρέφονται από φυτά ή από άλλα ζώα και καταναλώνοντας οξυγόνο, που παράγουν τα φυτά, ενώ εγκαταλείπουν άχρηστη γι΄ αυτά κοπριά και διοξείδιο του άνθρακα. Τα φυτά με τη σειρά τους τρέφονται από την κοπριά των ζώων και καταναλώνοντας διοξείδιο του άνθρακα, ενώ παράγουν το περιττό γι΄ αυτά οξυγόνο. Τα μικρόβια τρέφονται τρώγοντας ιούς, τα μικρούλικα ζωντανά τρέφονται από μικρόβια κλπ. Σε όλη αυτή την αλυσίδα, κάθε ζωική ύπαρξη μεριμνά για τη συντήρησή της, αλλά, τελικά, κι αυτός είναι ο πιο αναπόδραστος νόμος της ζωής, θα πεθάνει. Το σώμα της θα αφομοιωθεί με το περιβάλλον, θα γίνει κοπριά, για να βοηθήσει στη συνέχιση της ζωής. Ή και η ζωή θα συνεχισθεί προξενώντας το θάνατο. Η ουσία είναι να προλάβει να αφήσει απογόνους της που θα είναι ακριβή αντίγραφά της. Που κι αυτά, πού και πού, θα παρεκκλίνουν, θα αποτελούν μικροσφάλματα στην αντιγραφή. Κάθε σφάλμα έχει βαρύ τίμημα, διότι, έτσι μισερό καθώς είναι, δεν αντέχει και γίνεται τροφή της γήινης ζωής πριν αφήσει αντίγραφά του. Και υπάρχουν οι εξαιρετικά σπάνιες πιθανότητες κάποιο από τα λανθασμένα αντίγραφα να τύχει να είναι ισχυρότερο, πιο εύκολα προσαρμόσιμο στο περιβάλλον του, πιο ανθεκτικό. Θα αφήσει τα δικά του αντίγραφα. Κι αυτό είναι το μυστικό στην εξέλιξη της ζωής πάνω στον πλανήτη μας. Όλα αυτά έγιναν στο παρελθόν μέσα στην ιστορία της ζωής που είναι μερικά δισεκατομμύρια χρόνια.

Στο μεταξύ κάθε ζωική ύπαρξη, κάθε στιγμή και σε όποιο σημείο κι αν βρίσκεται αντιμετωπίζει προκλήσεις από φυσικούς παράγοντες, όπως είναι η ζέστη, το κρύο, η ξηρασία, η πλημμύρα, ο καταποντισμός κοκ, αλλά και ζωντανούς παράγοντες, από ιούς αόρατους για τις φωτεινές ακτίνες ως πελώριους σαν τους θρυλικούς δεινόσαυρους που έζησαν πριν μας επισκεφθεί ένας τερατώδης αστρόλιθος πριν από 70 εκατομμύρια χρόνια. Τέτοιες προσβολές δεχόμαστε κάθε στιγμή, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε. Και κάθε στιγμή που επιβιώνομε, εφόσον επιβιώνομε, είμαστε καλύτερα εξοπλισμένοι για να αντιμετωπίσουμε την επόμενη πρόκληση.

Όλα αυτά γίνονταν αυτόματα, ερήμην των ανθρώπων. Και τώρα βρισκόμαστε μπροστά σε μια πρωτόγνωρη κατάσταση. Η ανάπτυξη της άμυνάς μας που γινόταν χωρίς να το καταλαβαίνουμε, σαν είδος ανοσίας, άρχισε να γίνεται σκόπιμα. Από τη στιγμή που για πρώτη φορά εφαρμόσθηκε ο δαμαλισμός, ως τις μέρες μας, όταν μέσα σε λίγους μόνο μήνες παρασκευάστηκαν πολλαπλά εμβόλια κατά του κορωνοϊού και των μεταλλάξεών του, οι άνθρωποι φροντίζομε να προστατευόμαστε από τους μικροσκοπικούς έμβιους εχθρούς μας. Και μάλιστα όχι μόνο σκοτώνοντάς τους όταν μας προσβάλουν, όπως γίνεται με τα αντιβιοτικά, αλλά αυξάνοντας τις αντιστάσεις μας, χωρίς να τους σκοτώνουμε έξω από εμάς. Για την ιστορία, θυμίζω ότι ήταν ο Edward Jenner που το 1798 καθιέρωσε το δαμαλισμό, που κατέληξε στην εκρίζωση της νόσου από όλο τον πλανήτη, αλλά ήδη από το 1701 ο Έλληνας γιατρός Εμμανουήλ Τιμόνης τον εφάρμοζε στην Οθωμανική αυτοκρατορία.

Έτσι κι αλλιώς πρέπει να συμβιβαστούμε με τη σκέψη του αναπόδραστου τέλους μας, εφόσον ζούμε. Και με τη σκέψη της προσπάθειάς μας για την όσο γίνεται αναβολή του, όσο διατηρούμε τη βούληση να το κάνουμε. Και με τη σκέψη πως, ό,τι κι αν κάνουμε, δεν πρέπει να στρέφεται ενάντια στη συνολική ζωή πάνω σ΄ ολόκληρο τον ωραίο πλανήτη μας. Κι αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σήμερα, όταν μέσα σε λίγες δεκαετίες έχουν αφανισθεί μυριάδες είδη φυτών και ζώων από δικές μας ενέργειες. Χωρίς τη Zωή γενικά ούτε εμείς επιβιώνομε.  

ΤΗΛΕΡΓΑΣΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 8 Ιουνίου 2021

Η ακάθεκτη σκόπιμη πορεία της επιστήμης που ονομάζομε πρόοδο την κατέστησε δυνατή. Η εξίσου ακάθεκτη εμφάνιση τυχαίων προβλημάτων στη ζωή την κατέστησε αναγκαία. Η πρόσφατη πανδημία μας ανάγκασε μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα να επιβάλουμε την τηλεργασία, που είχε ήδη δοκιμασθεί περιορισμένα αλλού. Και βρισκόμαστε μπροστά σε μια πρωτοφανή κατάσταση που μοιάζει επανάσταση. Το θέμα αυτή τη στιγμή που γράφω συζητιέται στη βουλή.

Η κοινωνία, για να διατηρείται, απαιτεί εργασία κατανεμημένη στα μέλη της. Άλλο κάνει ο ένας, άλλο ο άλλος και από την εργασία όλων προκύπτει κοινός σκοπός, που στη βάση του είναι η δημιουργία εφεδρειών για εποχές ένδειας. Η βιομηχανική επανάσταση έφερε τις αιματηρές πολιτικές επαναστάσεις, Αμερικανική, Γαλλική κλπ. Κι αυτές ανέδειξαν δύο κύριες τάξεις που συνειδητοποιήθηκε η διαφορά τους με τον K. Marx: τους εργοδότες καπιταλιστές και τους εργαζόμενους προλετάριους. Οι πρώτοι είναι πλούσιοι, ισχυροί και λίγοι. Οι δεύτεροι είναι φτωχοί, πολλοί, με ισχύ που εξαρτάται μόνο από το πλήθος τους. Και ο ανταγωνισμός τους συνεχίζεται ως τις μέρες μας με τις λεγόμενες αριστερή και δεξιά ιδεολογίες. Και το αποδεχτήκαμε. Και συντασσόμαστε με τη μια ή την άλλη τάξη. Και μπορεί να φθάσουμε ως τη βία, όπως στη δική μας ιστορία, με τον εμφύλιο και την επτάχρονη δικτατορία που οι συνέπειές τους εξακολουθούν να μας ταλαιπωρούν. Είναι όμως σωστό;

Οι παράγοντες ενός έργου είναι τρεις, όχι δύο. Είναι βέβαια η εργασία. Έργο χωρίς εργασία δεν γίνεται. Είναι, δεύτερο, και το κεφάλαιο που με την εργασία γεννά (τίκτει) τόκο. Χωρίς κεφάλαιο, η εργασία είναι ατομική υπόθεση, όχι κοινωνική. Αλλά είναι, τρίτο, και το ξεχνάμε, ο δέκτης  της εργασίας, ο χρήστης των υπηρεσιών, ο καταναλωτής των αγαθών. Και αυτός είναι ο πιο αφανής, ως ανοργάνωτος. αλλά και πιο σημαντικός. Είναι λίγο δύσκολο να συλλάβουμε τέτοια ιεράρχηση.

Το νοητό μας Εγώ αρχίζει να υπάρχει με τη γέννησή μας, στη βάση του αισθητού, σωματικού μας Εγώ που γεννήθηκε με τη σύλληψή μας. Θα ακολουθήσει η κοινωνική τελετή με την οποία θα γίνει η είσοδός μας στην κοινωνία και θα εκδηλωθεί το κοινωνικό μας Εγώ. Το αισθητό και το κοινωνικό μας Εγώ υφίστανται τους περιορισμούς του φυσικού και του έλλογου περιβάλλοντός μας αντίστοιχα. Με βάση αυτούς τους περιορισμούς διαμορφώνουν τη φύση του νοητού Εγώ, του χαρακτήρα, της προσωπικότητάς μας. Στο αισθητό και στο κοινωνικό Εγώ στηρίζεται το νοητό μας Εγώ. Κι όμως ταυτιζόμαστε περισσότερο με αυτό, το νοητό Εγώ. Εγώ ο νοητός υπαγορεύω στους μυς και στους αδένες μου πώς να ανταποκριθούν στις προκλήσεις του φυσικού και του κοινωνικού περιβάλλοντός μου. Εγώ είμαι το αφεντικό που εξουσιάζω την αισθητή και την κοινωνική υπόστασή μου. Εγώ ο νοητός θα κρίνω αν είμαι ικανοποιημένος ή ενδεής, εν είμαι ευδαίμων. Είναι σαν τις αρχαίες κοινωνίες, ως τα τέλη του 19ου αιώνα. με δεσπότες και δούλους. Χάρη στη δουλειά των δούλων επιβίωναν τόσο οι αφέντες όσο και οι σκλάβοι του, αλλά ο κύριος ήταν που σκεφτόταν και αποφάσιζε τι να κάνουν, αποφάσιζε ακόμη και για την ύπαρξή τους.

Αυτό ισχύει και σήμερα ανάμεσα στους τρεις παράγοντες της εργασίας. Το σημαντικό είναι ο καταναλωτής, όχι ο εργοδότης ή ο εργαζόμενος. Οι εργοδότες, προκειμένου να αυξήσουν τα κέρδη, γενικά τα οφέλη τους, ουσιαστικά κλέβουν (νόμιμα, αφού αυτοί κάνουν τους νόμους) τους εργαζομένους και τους καταναλωτές. Όπλο τους, το λοκ-άουτ. Κλείνουν την επιχείρηση και απολύουν το πλήθος των εργαζομένων. Οι εργαζόμενοι, με κύριο εκβιαστικό όπλο τους την απεργία, που ταλαιπωρεί το κοινό, απαιτούν μεγαλύτερους μισθούς, ή, για τον ίδιο μισθό, λιγότερες ώρες εργασίας. Όταν μετά από μεγάλη αντιπαράθεση φθάνουν σε μια συμφωνία (οι εργαζόμενοι ζητούσαν 100, ενώ έπαιρναν 1, συμφώνησαν στα 10),  το κόστος μετακυλίστηκε στους καταναλωτές, που θα πληρώσουν την αύξηση των μισθών και των κερδών. Ποιοι είναι όμως οι καταναλωτές; Είναι βέβαια οι άνεργοι, όσοι δεν θέλουν ή δεν μπορούν να εργασθούν. Είναι όμως και οι ίδιοι οι εργοδότες και οι καταναλωτές στο χρόνο που δεν απασχολούνται επαγγελματικά. Είναι ο υπάλληλος που το βράδυ θέλει να κάνει τα ψώνια του, ο διευθυντής που θα διασκεδάσει τη νύχτα.

Η σύγχρονη τεχνολογία επιτρέπει σε σημαντικό βαθμό να γίνεται αυτοματοποιημένη η δουλειά των εργαζομένων. Μοιάζει έτσι ανταγωνιστική της εργασίας. Γι΄ αυτό τα αριστερά κόμματα αντιδρούν. Όμως η αναγκαστική πρόοδος της τεχνολογίας επιβάλλει αδυσώπητη τον αυτοματισμό και, κατ΄ επέκταση, την τηλεργασία. Αν, ξαφνικά, στην αρχαιότητα απαγορευόταν η δουλεία, πώς θα επιβίωναν οι δούλοι έξω από την εξουσία (και τη μέριμνα) του αφέντη τους, χωρίς δική τους περιουσία; Να τον σκοτώσουν και να σφετερισθούν το έχει του, δεν ήταν λύση, διότι τότε αυτοί θα γίνονταν αφέντες και θα χρειάζονταν άλλους δούλους. Αυτό είναι, νομίζω, το κρίσιμο σημείο. Μήπως η τεχνολογία οφείλει να μην είναι το εργαλείο του εργοδότη, αλλά του εργαζομένου; Τα οφέλη μήπως δεν πρέπει να τα απολαμβάνει ο εργοδότης, αλλά ο εργαζόμενος; Ούτε κι αυτός, όμως, νομίζω. Ο τελικός κριτής είναι ο καταναλωτής, το σύνολο δηλαδή του λαού. Και αυτός πρέπει να παίρνει τις αποφάσεις, όχι οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποί του, διότι αυτοί δεν είναι παρά εκείνοι που έχουν εκλέξει τα κόμματα, οι εκπρόσωποι δηλαδή της εργοδοσίας και της εργασίας. Μεταξύ αυτών έχουν υποχρεωτικά εκλέξει κάποιους οι εκλογείς στην κάλπη.

Η τηλεργασία, μαζί με τον τεχνολογικό αυτοματισμό μπορούν να αποδειχθούν η μεγαλύτερη κατάρα στην ανθρωπότητα. είτε διότι είναι τα όργανα μιας ελάχιστης μειοψηφίας πάμπλουτων είτε, ακόμη χειρότερα, επειδή μπορεί να φθάσουν να κυριαρχούν ακόμη και πάνω τους. Μπορούν όμως να αποδειχθούν η μεγαλύτερη ευλογία, αν τεθούν κάτω από τον έλεγχο όλου του λαού. Θα επιτρέψουν αύξηση των κερδών, χωρίς αύξηση του επενδυόμενου κεφαλαίου· αύξηση των μισθών χωρίς αύξηση των ωρών εργασίας ή μείωση των ωρών εργασίας χωρίς μείωση των μισθών· και ανώτερης ποιότητας αγαθά και υπηρεσίες στο κοινό, χωρίς επιβάρυνση στην τιμή τους, παροχή αναγκαίων αγαθών και υπηρεσιών όλο το 24ωρο σε όλους. Κάθε έργο έχει ένα δείκτη απόδοσης. Είναι ο λόγος του ωφέλιμου έργου προς το συνολικό που δαπανήθηκε. Και η τεχνολογία παρέχει τη δυνατότητα αυξημένης απόδοσης της ανθρώπινης εργασίας. Οι άνθρωποι αποφασίζομε, όσο είναι ακόμη καιρός, ποιος θα επωφελείται από την αυξημένη απόδοση. Την ευθύνη αυτή τη στιγμή την έχουν οι πολιτικοί. Λανθασμένες αποφάσεις θα καταστήσουν κι αυτούς δούλους της τεχνολογίας.

ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 4 Ιουνίου 2021

Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε καὶ γεμίσατε τὴν γῆν καὶ κυριεύσατε αὐτήν, καὶ ἐξουσιάζετε ἐπὶ τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ ἐπὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ ἐπὶ παντὸς ζώου κινουμένου ἐπὶ τῆς γῆς“. Η εντολή έχει τηρηθεί. Ποτέ άλλοτε στην ιστορία της ανθρωπότητας δεν είχε αυξηθεί τόσο ο πληθυσμός των ανθρώπων, ποτέ δεν είχε γεμίσει τη γη ούτε την είχε κυριεύσει, ή εξουσιάσει τα ζωντανά πάνω της. Είναι όμως επιτυχία η εξουσία του ανθρώπου πάνω στα πάντα;

 Ο μύθος του Σίσυφου αντανακλά το φόβο του υπερπληθυσμού και στη Ρωμαϊκή εποχή είχε διατυπωθεί η αγωνία μήπως η υπερβολική αύξηση του πληθυσμού δεν θα επιτρέπει στη γη να μας θρέψει. (Σενέκας;). Πολύ αργότερα (1798) ο T.R.Malthus παρουσίασε την άποψή του ότι οι άνθρωποι είχαν την τάση να χρησιμοποιούν την αφθονία που παρήγαν για την αύξηση του πληθυσμού μάλλον παρά για τη διατήρηση μιας υψηλής ποιότητας ζωής. Αυτά είναι προβλέψεις ότι ο πλανήτης μας δεν θα μπορεί να θρέψει τους ανθρώπους που δημιούργησε. Οι προφητείες δεν επαληθεύθηκαν. Οι άνθρωποι πάνω στη γη έχομε υπερβεί τα 7 δισεκατομμύρια και οι λιμοί έχουν σχεδόν εξαφανισθεί. Κι όμως, η ανθρωπότητα, ίσως η ζωή πάνω στον πλανήτη, οδηγείται με μαθηματική ακρίβεια προς τον αφανισμό. Γιατί;

Θάνατος μπορεί να έλθει και από ασιτία και από ειλεό, από αδυναμία είτε για πρόσληψη των αναγκαίων είτε για αποβολή των αχρήστων. Και αυτός είναι ο μεγάλος κίνδυνος που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα αυτή τη στιγμή. Ο πλανήτης μας δηλητηριάζεται από τα απόβλητα των δραστηριοτήτων μας. Η ικανότητα της φύσης να ανακυκλώνει αγγίζει τον κορεσμό χάρη στην εξουσία του ανθρώπου. Τα πλαστικά που χρειάζονται αιώνες για να ανακυκλωθούν, έχουν απλωθεί παντού, ακόμη και στους ωκεανούς, η βιοποικιλία περιορίζεται με εξαφάνιση μυριάδων ειδών μέσα σε λίγες δεκαετίες, η παραγωγή διοξειδίου του άνθρακα και δηλητηριωδών αερίων δεν προλαβαίνει να ανακυκλωθεί και η θερμοκρασία του πλανήτη αυξάνεται σταθερά, με λιώσιμο των πάγων στην Ανταρκτική. Προβλέπεται ότι, αν δεν ληφθούν τώρα κατάλληλα μέτρα διεθνώς, η μέση θερμοκρασία του πλανήτη μας θα ανέλθει κατά 10οC σε λιγότερο από ένα αιώνα. Τέτοια θερμοκρασία είναι ασύμβατη με τη διατήρηση του ανθρώπινου τουλάχιστον είδους. Αφήνω την ικανότητα του ανθρώπου να αφανίσει κάθε ίχνος ζωής αν χρησιμοποιήσει τα πυρηνικά όπλα που έχει στη διάθεσή του. Τέτοιες καταστάσεις δημιουργούν τις συνθήκες για μαζικές μετακινήσεις λαών, με όλες τις συνέπειες που ήδη βιώνομε.

Πίσω από αυτή τη δυσοίωνη πρόβλεψη βρίσκεται ο υπερπληθυσμός. Ενμέρει οι συνέπειες του πληθυσμού δεν οφείλονται σ΄ αυτόν καθαυτόν, αλλά στο συγχρωτισμό που δημιουργεί. Οι άνθρωποι εγκατέλειψαν τη ζούγκλα, τις πεδιάδες, για να ζήσουν σε συστάδες που ονόμασαν πόλεις. Η συγκέντρωση σε πόλεις έχει πολλαπλά πλεονεκτήματα, καθώς διευκολύνει τη συνεργασία τους, την “πρόοδο”, τον πολιτισμό, ενώ η δυνατότητα για ανεύρεση ερωτικού συντρόφου πολλαπλασιάζεται. Ωστόσο, τέτοια συσσώρευση εκθέτει σε κινδύνους. Επιδημίες μόνο σε συγχρωτισμούς αναπτύσσονται. Λιμός είναι ενδεχόμενος σε ανώμαλες περιόδους, όπως σε πόλεμο, όταν κλείνουν οι δρόμοι και στις πόλεις γίνεται μόνο κατανάλωση, όχι παραγωγή αναγκαίων τροφών. Επομένως, αραίωση του πληθυσμού θα μπορούσε να επιτύχει ανακούφιση. Αυτό σημαίνει διεθνώς να στραφεί η παγκόσμια οικονομία στο να γονιμοποιήσει έρημους τόπους, Σαχάρα, Σιβηρία κλπ. Σε εθνικό επίπεδο, σημαίνει να δώσουν οι κυβερνήσεις κίνητρα να εργασθεί ο κόσμος στην ερημιά, π.χ. στην πατρίδα μας στα 6000 σχεδόν νησιά μας από τα οποία σήμερα είναι κατοικημένα διψήφιος αριθμός μόνο. Ακόμη και τα πιο άγονα μέρη διαθέτουν ενέργεια, φυσική, περίπου δωρεάν, ήλιο, ανέμους, κύματα, και βιολογική, ψάρια και άλλα θαλασσινά που μπορούν να καλλιεργούνται. Μπορούν επίσης τέτοια νησιά να γίνουν κέντρα ανακύκλωσης για παραγωγή ζωοτροφών ή κοπριάς ή λιωμένων πλαστικών και μετάλλων. Σωστή κίνηση αυτή τη στιγμή είναι η δημιουργία εγκαταστάσεων της VW στην Αστυπάλαια, ένα νησάκι με λίγο παραπάνω από 1000 κατοίκους. Σημαίνει επίσης εθνικά να δημιουργηθούν αντικίνητρα για απομάκρυνση των πολιτών από τις μεγαλουπόλεις, π.χ. εφαρμόζοντας αυστηρούς πολεοδομικούς κανόνες που θα βελτιώσουν ποιοτικά τη ζωή τους, αλλά η υλοποίησή τους θα στηρίζεται σε φορολόγηση των κατοίκων που θέλουν να παραμείνουν, ενώ εκείνοι που θα γίνει αναγκαία η κατεδάφιση των σπιτιών τους θα αποζημιωθούν πάλι με φορολόγηση των πολιτών.

Η ανακατανομή του πληθυσμού θα προσφέρει ανακούφιση, αλλά όχι θεραπεία, όσο διατηρείται ο υπερπληθυσμός. Κάθε μέτρο κατ΄ αυτού είναι εξαιρετικά οδυνηρό. Μπορεί να αφορά θανατώσεις. Π.χ. γίνεται τρίτος παγκόσμιος πόλεμος. Ή θανατώνονται εκλεκτικά οι γέροι, μια και έχει αυξηθεί πρωτοφανώς το ποσοστό τους, που και ανίκανοι είναι να προσφέρουν οτιδήποτε χρήσιμο στην κοινωνία και το κόστος της διατήρησής τους είναι τεράστιο. Ο αρχαίος νομοθέτης Αριστείδης, ένας από τους 7 Σοφούς, είχε θεσπίσει το «Κείον το νόμιμον». Σύμφωνα με αυτό, όσοι υπερέβαιναν το 60ό έτος της ηλικίας τους «αυτεκωνιάζοντο», δηλ. αυτοκτονούσαν με κώνειο. Ηπιότερα μέτρα θα ήταν π.χ. να περικόβονται οι γεροντικές συντάξεις μόλις φθάσει κάποιος πάνω από μια ηλικία ή να αφήνεται αυτός αβοήθητος σε μια πανδημία που πλήττει ιδιαίτερα τους ηλικιωμένους, όπως του τρέχοντος κορωνοϊού. Εναλλακτικά, μπορούμε να μειώσουμε τα παιδιά. Οδηγούμε π.χ. στον Καιάδα κάθε παιδί που γεννιέται με συγγενή ανωμαλία. Οποιοσδήποτε τρόπος που σημαίνει θανάτωση, είναι απαράδεκτος. Μέτρα όμως εναντίον όντων που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί μπορεί, έστω και ανεπιθύμητα, να γίνονται πιο ανεκτά. Η Κίνα εφάρμοσε για μερικές δεκαετίες μέτρα που δεν επέτρεπαν σε ένα ζευγάρι να έχει πολλά παιδιά. Η διεθνής κοινή γνώμη το είδε με αποτροπιασμό. Ήδη έχει αναθεωρήσει αυτή την πολιτική. Γενικά η άνοδος του πολιτιστικού επιπέδου δρα αποτρεπτικά στη γεννητικότητα, ενδέχεται όμως να μην αρκεί. Θα μπορούσε το κράτος να δίνει γενναία επιδόματα για κάθε παιδί που γεννιέται ως τα δύο παιδιά ανά μητέρα. Με τη γέννηση κάθε παραπάνω παιδιού, θα παύει να επιδοτεί τα επιπλέον. Πιο αυστηρά, θα μπορούσε κάθε παιδί, πέρα από π.χ. τα δύο, να το αναλαμβάνει η πολιτεία αμέσως με τη γέννησή του. Θα δοθεί σε άκληρα ζευγάρια για υιοθεσία ή θα τοποθετηθεί σε ειδικό περιποιημένο χώρο, όπου θα χορηγείται παιδεία εθνική και ανθρωπιστική, ανεξάρτητα από την κληρονομική προέλευση, ως την ενηλικίωση. Όταν τα ζευγάρια δεν θα μπορούν να έχουν πάνω από δύο παιδιά, θα αποφεύγουν να τα αποκτήσουν. Όλες οι λύσεις σημαίνουν περιορισμό των επιθυμιών μας. Προφανώς, υπάρχουν κι άλλες σκέψεις. Εδώ όμως θέλω να τονίσω ότι όλες θα είναι επώδυνες, αλλά αναγκαίες, για να επιβιώσει η ανθρωπότητα.