ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com

Ηπειρωτικός Αγών, 18 Οκτωβρίου 2019

Ανθρώπινα δημιουργήματα που διεγείρουν το συναίσθημα θετικά ή αρνητικά. Περιλαμβάνω τις εικαστικές τέχνες στο χώρο, π.χ. ζωγραφική, γλυπτική, αρχιτεκτονική και τις μουσικές στο χρόνο, π.χ. μουσική, ποίηση, χορό.

Όπως το νοητό Εγώ μας (“ψυχή”), άβατο για όλους, έχει είσοδο, τη γνώση, έξοδο, τη βούληση και διάμεσο ρυθμιστικό στοιχείο, το συναίσθημα, έτσι και η κοινωνία έχει επιστήμη, ηθική και καλλιτεχνία. Όπως το συναίσθημα στον καθένα, έτσι και οι καλές τέχνες στην κοινωνία στρέφουν την προσοχή του κοινού προς (ή αποστρέφουν από) το αντικείμενό τους με θετική ή αρνητική ανάδραση. Στα άτομα αυτή η στροφή γίνεται αντανακλαστικά για τα γευστικά, οσφρητικά και απτικά ερεθίσματα, όχι όμως για τα οπτικά και ακουστικά. Το άρωμα μιας γαρδένιας με κάνει να εισπνεύσω βαθύτερα, ενώ μια πικρή γεύση να φτύσω ό,τι έχω στο στόμα μου. Τα οπτικά και ακουστικά ερεθίσματα, αν και δεν προκαλούν άμεσα θετική (ευχάριστη) ή αρνητική (δυσάρεστη) ανταπόκριση, μπορούν όμως να προκαλούν γενικευμένη χαλάρωση ή διέγερση. Και η χαλάρωση ή διέγερση μπορούν να είναι ευχάριστες ανάλογα με τις συνθήκες. Ο οργανισμός μας ταλαντώνεται κυρίως με τη νυχθημερινή εναλλαγή χαλάρωσης (ύπνος) και διέγερσης (εγρήγορσης). Ένα χαλαρωτικό ερέθισμα προσλαμβάνεται ευχάριστα στη φάση της γενικής χαλάρωσης, όπως το λίκνισμα και το νανούρισμα βοηθούν το βρέφος να κοιμηθεί. Είναι όμως δυσάρεστo στη φάση της διέγερσης, όπως όταν αγωνίζεται κάποιος, παλεύει, τρέχει ή οδηγεί στην εθνική οδό.

Χαλαρωτική επίδραση έχουν ερεθίσματα ήπια, χωρίς απότομες μεταβολές στο χώρο ή στο χρόνο, ρυθμικά, σαν το λίκνισμα, οι καμπύλες, σαν τους τρούλους των ορθόδοξων εκκλησιών, η σύγχρονη ακρόαση ήχων με απλή αριθμητική σχέση, όπως 3:4:5 (μείζων συγχορδία) των συχνοτήτων τους. Διεγερτικά επιδρούν ερεθίσματα ισχυρά, με απότομες μεταβολές, η αστραπή, η βροντή, οι οξείες γωνίες, σαν τα καμπαναριά στο γοτθικό ρυθμό, οι συγχορδίες με τυχαία σχέση συχνοτήτων τους, οι συνδυασμοί αντίθετων χρωμάτων κλπ. Σ΄ αυτές τις αρχές στηρίζονται κυρίως η καθαρή (χωρίς τραγούδι) μουσική, και οι αφηρημένες εικαστικές τέχνες, ζωγραφική, γλυπτική κλπ που δεν μοιάζουν καθόλου με κάποιο φυσικό πρόσωπο ή αντικείμενο.

Πέρα από την άμεση αισθητηριακή επίδραση των ερεθισμάτων, αυτά μπορούν συνειρμικά να αναδύουν από τη μνήμη παραστάσεις που συνδέονται με ευχάριστα ή δυσάρεστα συναισθήματα. Εδώ υπάγονται καλές τέχνες με λόγο ή παντομίμα που εκφράζουν ποικίλες καταστάσεις. Ποίηση, τραγούδι, χορός κλπ. Ωστόσο, αυτός ο διαχωρισμός δεν είναι απόλυτος. Μια μουσική φράση μπορεί να μοιάζει με φυσικό ήχο, όπως με το κελάηδημα του αηδονιού στην Ποιμενική συμφωνία (Beethoven). Από την άλλη, η ποίηση κανονικά ακούεται, δεν διαβάζεται, και ο λόγος της είναι ήχος που μπορεί να έχει μελωδία ή χασμωδία, ρίμα, ρυθμό κλπ. Η τέχνη είναι σαν μια φωτογραφία ενσταντανέ των συναισθημάτων της διαρκώς εξελισσόμενης ζωής.

Τα παραπάνω αφορούν το έργο τέχνης καθαυτό. Η τέχνη όμως μας συγκινεί και για άλλους λόγους, έξω από το έργο. Ένας είναι ο χώρος του. Μια εικόνα στην εκκλησία με συγκινεί προτρέποντάς με να προσκυνήσω. Η ίδια εικόνα στο εικονοστάσι του σπιτιού μου μού εγείρει το αίσθημα ασφάλειας που είχα παιδί όταν η μητέρα μου θύμιαζε το εικονοστάσι. Η ίδια εικόνα σε μια πινακοθήκη με κάνει να θαυμάζω την αισθητική της. O διάσημος βιολιστής Joshua Bell έπαιξε έργα Bach σε ένα σταθμό του μετρό στη Νέα Υόρκη. Σε μια ώρα μάζεψε μερικά δολάρια. Το ίδιο βράδυ έπαιξε σε μια αίθουσα συναυλιών όπου το εισιτήριο ήταν 100 δολάρια! Άλλος ο Bach στο μετρό κι άλλος στην αίθουσα συναυλιών. Ζήτηση. Από όλα τα έργα του Van Gogh πουλήθηκε όσο ζούσε μόνο ένα για ένα ευτελές ποσό. Σήμερα τα έργα του κοστίζουν ολόκληρη περιουσία. Η πρωτοτυπία ενός έργου, που το κάνει μοναδικό, δίνει αξία στο έργο. Το πρωτότυπο με συγκινεί περισσότερο, έστω και αν ένα αντίγραφο μπορεί να είναι αισθητικά ωραιότερο, διότι ο αντιγραφέας διόρθωσε μικρολάθη που διέλαθαν στο πρωτότυπο. Η πρωτοτυπία όμως μπορεί να επισύρει και αρνητικά συναισθήματα, καθώς η μίμηση είναι βολική, όπως στη μόδα. Κάθε ζωντανή συναυλία είναι μοναδική. Χειροκροτώ επειδή μου άρεσε το έργο, αλλά και επειδή χειροκροτούν οι άλλοι. Τέλος, η ιστορική εμπειρία μου από προγενέστερα έργα έχει διαμορφώσει τα καλλιτεχνικά κριτήριά μου. Αν ένα έργο τέχνης ταιριάζει μ΄ αυτά, με συγκινεί, αλλιώς αδιαφορώ.

Τα έργα τέχνης απευθύνονται στο συναίσθημα. Δεν επιδέχονται αυστηρά λογικά κριτήρια της αξίας τους. Υπάρχει τελικά κριτήριο; Η Τέχνη είναι κοινωνική λειτουργία. Όσο περισσότερο κόσμο συγκινεί διαχρονικά ένα έργο, τόσο μεγαλύτερη είναι η αξία του. Σε οσοδήποτε πολλούς και αν αρέσει ένα σύγχρονο έργο τέχνης, δεν μπορεί να συγκριθεί με τον Οιδίποδα Τύραννο (Σοφοκλής) ή την 9η συμφωνία του Beethoven, διότι τέτοια, κλασικά όπως ονομάζονται, έργα συγκινούν στους αιώνες και σε όλο τον πλανήτη πολύ περισσότερο κόσμο από οποιαδήποτε σύγχρονη επιτυχία. Η λαϊκή τέχνη έχει επίσης διαχρονική καλλιτεχνική αξία, αλλά σε περιορισμένο τόπο. Οι ειδικοί της τέχνης μελετούν τέτοια έργα καταξιωμένα από το πλήθος του κόσμου το οποίο συγκίνησαν και από τα χαρακτηριστικά τους συνάγουν πώς πρέπει να είναι ένα σύγχρονο έργο για να αρέσει, να γίνει ασμένως αποδεκτό από τον κόσμο. Κατά κανόνα αποδεικνύονται σωστοί. Όχι όμως πάντοτε, καθώς η πρωτοτυπία ενός έργου έγκειται ακριβώς στο ότι ξεφεύγει από τους καθιερωμένους κανόνες. Ο I.Stravinsky αποκρούστηκε από τους κριτικούς της εποχής του, η μουσική του όμως ξεσήκωσε τον κόσμο και συνέβαλε στη διαμόρφωση νέων κριτηρίων στη μουσική.

Οι καλές τέχνες καθώς συγκινούν με τον ίδιο τρόπο μέγα πλήθος, συμβάλλουν όσο καμιά άλλη κοινωνική εκδήλωση στην ενότητα της κοινωνίας. Όταν όλοι χαιρόμαστε ή λυπόμαστε ή εξοργιζόμαστε με το ίδιο καλλιτεχνικό είκασμα ή άκουσμα, ενωνόμαστε συναισθηματικά. Αυτός είναι ο λόγος που καλλιτέχνες κάθε είδους κυνηγήθηκαν αλύπητα από ολοκληρωτικά καθεστώτα. Βέβαια πρωτοποριακά έργα χωρίς αισθητηριακή ωραιότητα (avant garde) δεν μπορούν να συγκινούν μεγάλα πλήθη. Κάθε τέχνη είναι αφαίρεση. Η υπερβολική αφαίρεση καταλήγει σε τόσο γενικευμένα σχήματα που δεν θυμίζουν την πρότυπη φυσική εικόνα που τα ενέπνευσε. Όμως αυτή η υπερβολική αφαίρεση που μπορεί να φθάνει ως την απλή διασταύρωση γραμμών, επιτρέπει να θυμίζουν συνειρμικά πολύ διαφορετικά πράγματα σε πλήθος ανθρώπων. Ένας γαλανόλευκος σταυρός με 5 οριζόντιες γραμμές συγκινεί κάθε Έλληνα όπου κι αν βρίσκεται. Συχνά απαιτούν προπαίδεια για να συγκινήσουν, αλλά είναι μεγάλο γεωγραφικά το εύρος των επαϊόντων που μπορούν να τα προσλάβουν συναισθηματικά.  Η Γκουέρνικα του Πικάσο διήγειρε τον κόσμο περισσότερο από οποιοδήποτε μέσο πληροφόρησης.

 

 

Advertisements

ΨΗΦΟ. ΣΕ ΠΟΙΟΥΣ;

  • Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com
  • Κοινή Γνώμη, 15 Οκτωβρίου 2019

Σημαντικό στοιχείο της δημοκρατίας η ψήφος. Όχι το μόνο. Η κλήρωση για την επιλογή των αρχόντων είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της. Με την ψήφο όμως λαμβάνονται οι αποφάσεις, είτε από το σύνολο του λαού (εκκλησία του δήμου παλιά, δημοψήφισμα σήμερα) είτε από τους εκπροσώπους του (επιλεγμένους με εκλογή στην ολιγαρχία, με κλήρωση στη δημοκρατία). Ποιοι ψηφίζουν όμως; Στην αρχαιότητα, (κάθε πόλη και κράτος), ψήφιζαν οι κάτοικοί της, εξαιρώντας παιδιά, γυναίκες, μετοίκους και δούλους. Οι εξαιρέσεις δεν θεωρούνταν μέλη της πολιτείας, αλλά ανήκαν σε ένα άνδρα.

Ο Πλάτων, που γενικά θεωρούνταν αντιδημοκρατικός, κήρυξε πως οι γυναίκες δεν ήταν κτήματα, αλλά κτήτορες. Ως προς τους δούλους, ο Αλκιδάμας λέει: «Ἐλευθέρους ἀφῆκε πάντας θεὸς, οὐδένα δοῦλον ἡ φύσις πεποίηκε». Και ο Αριστοτέλης γνώριζε ότι: «νόμῳ γὰρ τὸν μὲν δοῦλον εἶναι τὸν δ΄ ἐλεύθερον οὺθὲν διαφέρειν. Διόπερ οὺδὲ δίκαιον. Βίαιον γὰρ…Καὶ πὰσα δουλεία παρὰ φύσιν ἐστὶ». Δεν διαφέρουν από τη φύση τους ο ελεύθερος από το δούλο, αλλά με το νόμο, πράγμα βίαιο και όχι δίκαιο. Κάθε δουλεία είναι παρά φύση. Ωστόσο, όσο δεν μπορούν να γίνονται οι πράξεις αυτόματα με τη διαταγή του ανθρώπου, η δουλεία είναι αναγκαίο κακό. Κι αυτή η θέση επικράτησε γενικά και έμεινε για αιώνες, ακόμη και όταν ο Παύλος κήρυξε ότι «οὐκ ἒνι Ἰουδαῖος οὐδἑ Ἓλλην, οὐκ ἒνι δοῦλος οὐδἑ ἐλεύθερος, οὐκ ἒνι ἂρσεν καὶ θῆλυ, πάντες γὰρ ὑμεῖς εἷς ἐστἑ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ». Ως προς τους μετοίκους, κατά διαστήματα, ανάλογα με τη συμπεριφορά τους, κάποιοι γίνονταν ελεύθεροι πολίτες κι αυτό άρχισε ήδη από την εποχή του Σόλωνα. Αλλά και για τους γηγενείς υπήρχαν περιορισμοί. Όταν υπήρξε υπερπληθυσμός στην Αθήνα, ο Περικλής όρισε ότι πολίτες είναι μόνον όσοι και οι δυο γονείς τους είναι Αθηναίοι. Έτσι τα παιδιά του από την μέτοικο Ασπασία δεν ήταν πολίτες. Μεγαλείο του ανδρός που προτίμησε το γενικό και όχι το προσωπικό, οικογενειακό του, συμφέρον!

Σήμερα ακόμη δεν ξέρομε ποιος πρέπει να ψηφίζει. Έχομε και σήμερα μετοίκους. Μετανάστες νόμιμοι ή και παράνομοι, πρόσφυγες. Μένουν εδώ για χρόνια, εργάζονται παραγωγικά, πληρώνουν φόρους, αλλά δεν είναι σαν και μας. Να ψηφίζουν λοιπόν; Ευτυχώς το πρόβλημα της γυναικείας ψήφου έχει λυθεί. Παρ΄ όλα ταύτα, οι γυναίκες εκπρόσωποι στην εξουσία υπολείπονται σημαντικά έναντι των ανδρών. Για τα παιδιά δεν τίθεται ζήτημα. Είναι ανώριμα (ανίκανα) να αποφασίζουν για τον εαυτό τους. Συζητείται μόνον από ποια ηλικία και έπειτα πρέπει να θεωρούνται ώριμα, ικανά για δικαιοπραξία και για ψήφο. Λύση;

Προσωπική μου άποψη είναι ότι ψήφο πρέπει να έχει όποιος ψηφίζοντας συμβάλλει στη λήψη αποφάσεων που τον θίγουν άμεσα. Ανάδραση. Θα προσπαθήσω να το εξειδικεύσω, μια και, καθώς είμαστε συντεταγμένη πολιτεία, πρέπει να έχουμε νόμους σαφώς διατυπωμένους.

Ο αστικός κώδικας ορίζει τη μόνιμη κατοικία. «Το πρόσωπο έχει κατοικία τον τόπο της κύριας και μόνιμης εγκατάστασής του. Κανένας δεν μπορεί να έχει συγχρόνως περισσότερες από μία κατοικίες». Προφανώς η ων ουκ άνευ απαίτηση για να ψηφίζει κάποιος είναι να συναποφασίζει για τον τρόπο διαβίωσής του στον τόπο της μόνιμης κατοικίας του. Κι οι ξένοι μόνιμοι κάτοικοι στην Ελλάδα; Επιτρέπομε διπλή ιθαγένεια. Μήπως για να διατηρούμε αλυτρωτικές βλέψεις σε άλλα κράτη; Έχει αποδειχθεί ολέθριο το όνειρο της Μεγάλης Ιδέας. Απαιτώ ο ψηφοφόρος να έχει λογικά κάποια εχέγγυα ότι νοιάζεται για ολόκληρο το έθνος στο οποίο ανήκομε. Στοιχειώδεις τυπικές εγγυήσεις είναι, για μένα, πρώτα η μόνιμη κατοικία του, συμπεριλαμβάνοντας τον τόπο του επαγγέλματός του, για επαρκές διάστημα, (>12 χρόνια;), να γνωρίζει ικανοποιητικά Ελληνική γλώσσα, ιστορία και γεωγραφία και, προπάντων, να έχει υπηρετήσει μια υποχρεωτική θητεία, (κάπως σαν δόκιμος πολίτης) στη διάρκεια της οποίας έχει θέσει την ύπαρξή του απόλυτα στην υπηρεσία της Ελληνικής πατρίδας, όπως την εκφράζουν οι εκάστοτε αρμόδιοι. Εφόσον ισχύουν όλα αυτά, και δεν έχει υποπέσει σε ποινικό αδίκημα, θεωρώ σωστό να συμμετέχει στη λήψη αποφάσεων για το σύνολο των Ελλήνων. Και για εμένα.

Το άλλο μείζον πρόβλημα είναι η ψήφος Ελλήνων του εξωτερικού. Πρόβλημα απόστασης δεν υφίσταται. Μπορούν να ψηφίζουν στο προξενείο ή, ακόμη καλύτερα, με ένα από τα επαρκή πια σήμερα συστήματα ηλεκτρονικής τηλε-ψήφου. Το ζήτημα σέρνεται εδώ και χρόνια και η στάση του καθενός καθορίζεται συχνά με τρόπο αγελαίο. Υπακούοντας στον αρχηγό ή ό,τι φωνάζει ο όχλος στα συλλαλητήρια. Έχω παιδιά στο εξωτερικό, είναι τα δικά μου παιδιά, ανήκουν στην εκλεκτή νεότητα της Ελλάδας, έχουν και την εμπειρία του εξωτερικού, άρα πρέπει να ψηφίζουν. Αλλά οι ομογενείς, εδώ και γενιές ολόκληρες, πόση Ελληνική συνείδηση διατηρούν; Να συναποφασίζουν επομένως για το πώς θα ζούμε εμείς που κατοικούμε σε άλλον τόπο από αυτούς; Χωρίς να συναποφασίζουν πώς θα ζουν στον τόπο όπου διαμένουν; Το πραγματικό ερώτημα είναι: η ψήφος τους θα επηρεάσει τον τρόπο της δικής τους ζωής, αν δεν ζουν στον τόπο για τον οποίον ψηφίζουν; Έχουν Ελληνική παιδεία και έχουν υπηρετήσει τη θητεία τους; Πού ασκούν το επάγγελμά τους και προσφέρουν τις γνώσεις και τις ικανότητές τους; Προς όφελος ποιας κοινωνίας; Πληρώνουν φόρους στο Ελληνικό Έθνος; Έχουν ακίνητη περιουσία στο Ελληνικό Κράτος για την οποία νοιάζονται και πληρώνουν φόρο; Πολλά πρέπει να διαμορφωθούν σε σαφή νόμο. Αν δεν ισχύουν όλα αυτά, εγώ δεν τους αναγνωρίζω το δικαίωμα να συναποφασίζουν αυτοί για εμένα, και μάλιστα αφού εγώ δεν μπορώ να αποφασίζω για τον τρόπο της ζωής τους εκεί όπου διαμένουν. Το Ελληνικό κράτος/έθνος όμως (συνέπεια της Γαλλικής Επανάστασης) περιλαμβάνει την ομογένεια. Ειδική διευθέτηση χρειάζεται. Εφόσον τα ξένα κράτη αναγνωρίζουν Ελληνική μειονότητα, απαιτείται συμφωνία με αυτά. Οφείλει να υπάρχει εκπροσώπησή των ομογενών ιδίως για θέματα που αφορούν την ομογένεια με μειωμένη δικαιοδοσία για τη λήψη αποφάσεων στους γηγενείς Έλληνες. Στο σύγχρονο κράτος/μέλος, οι μόνιμοι κάτοικοι του εξωτερικού, μήπως να ψηφίζουν Έλληνες υποψηφίους Ευρωβουλευτές, που νοιάζονται για όλη την Ευρώπη;

Τοπική αυτοδιοίκηση. Μένω μόνιμα στην Αθήνα, διαμαρτύρομαι που ο Δήμαρχος δεν κάνει ό,τι (νομίζω πως) πρέπει στην πόλη μου, αλλά δεν μπορώ να κάνω τίποτε γι΄ αυτό. Ψηφίζω, βλέπεις, στον τόπο που γεννήθηκα και όπου ζω, σαν τουρίστας, 5 μέρες κάθε χρόνο. Παράλογο!

Δε λέω, υπάρχουν κάποιοι χωρίς μόνιμη κατοικία. Αλήτες, νομάδες, τσιγγάνοι, διπλωμάτες, διεθνείς επιχειρηματίες. Παγκοσμιοποίηση. Αυτοί πρέπει, πιστεύω, να αποφασίσουν ποιον θεωρούν τόπο της μόνιμης κατοικίας τους και να αναλάβουν αντίστοιχες υποχρεώσεις και δικαιώματα, μεταξύ τους και την ψήφο.

 

ΦΑΣΙΣΜΟΣ – ΝΑΖΙΣΜΟΣ – ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com

Ηπειρωτικός Αγών, 10 Οκτωβρίου 2019

Ο 20ος αιώνας υπέφερε από δύο συγγενικά κινήματα, φασισμό και ναζισμό. Στο φασισμό υπάρχει ακραίος εθνικισμός, στο ναζισμό ρατσισμός. Κι αυτός δεν στηρίζεται απλώς σε ένα έθνος, που μπορεί να είναι πολυφυλετικό, (π.χ. ΗΠΑ), αλλά στην κληρονομική καθαρότητά της φυλής. Ο καθηγητής Ευρυγένης (1985) έκρουσε τον κώδωνα κινδύνου για τη γοητεία του κακού που, προωθώντας την παροξυσμική βία, εξακολουθούσε να ασκεί ο ναζισμός. Τόνισε ότι η σύμπλευση φασισμού και ρατσισμού δεν είναι αναγκαία: μπορεί κάποιος να είναι φασίστας χωρίς να είναι ρατσιστής, και το αντίθετο. Είναι όμως αδύνατον να είναι κάποιος ρατσιστής και ταυτόχρονα δημοκράτης. Οπωσδήποτε, ο σεβασμός και η νηφάλια προάσπιση μιας εθνικής παράδοσης δεν αρκούν για να επισύρουν την κατηγορία του ρατσισμού. Ο υγιής εθνικισμός στηρίζεται στη διατήρηση της εθνικής παράδοσης που οφείλει να εξελίσσεται, χωρίς να αλλάζει η ταυτότητα του έθνους. Όπως ένας γέρος δεν μοιάζει με ό,τι ήταν βρέφος, αλλά η ταυτότητά του παραμένει αναλλοίωτη· όπως “Οὐκ ἄν δίς τὸν αὐτὸν ποταμὸν ἐμβαίης(Ηράκλειτος), αλλά ο ποταμός εξακολουθεί, διαρκώς αλλάζοντας, να παραμένει ο ίδιος. Ο φασισμός, αντίθετα, προσπαθεί να παραμείνει αναλλοίωτος, εκτρέφοντας ένα λαϊκισμό, στον οποίον το έθνος καθενός είναι ανώτερο από των άλλων και χρέος του είναι, επομένως, να κυριαρχήσει πάνω τους.

Παρά την τρομακτική εμπειρία από την επικράτηση του ναζισμού και του φασισμού σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, αλλά και γενικότερα σε μερίδα των διανοουμένων, ακόμη σήμερα υπάρχει τάση προς τα αποτρόπαια μορφώματα, και μάλιστα κυριαρχώντας σε κάποιες χώρες. Γιατί; Πρώτα, βέβαια, διότι όσοι έζησαν τη λαίλαπα του φασιστοναζισμού έχουν σχεδόν εκλείψει. Άλλο να την έχεις βιώσει και άλλο να τη μαθαίνεις ακούοντας ή διαβάζοντάς την. Δεύτερο είναι η απογοήτευση αφενός από τα σύγχρονα καθεστώτα που ευφημιστικά ονομάζονται δημοκρατίες και αφετέρου από το μόρφωμα Ευρωπαϊκή Ένωση, τόσο που ξεχνάμε τα θετικά της, όπως  ότι για πρώτη φορά υπάρχει ειρήνη σε όλη την έκταση της Ευρώπης για τόσο μακρύ χρονικό διάστημα. Υπάρχει όμως και ένας τεχνικός παράγοντας, που παίζει ρόλο στη σύγχρονη εξάπλωση του νεο-φασισμο-ναζισμού. Ο μεγάλος διώκτης των υπευθύνων του Ολοκαυτώματος, S.Wiesenthal τόνισε ότι ο ολοκληρωτισμός διεισδύει στην ατομική ζωή των πολιτών: οι δημοκρατικές πολιτικές δυνάμεις ζητούν ψήφο κάθε τέσσερα χρόνια, αλλά τα ολοκληρωτικά κόμματα απαιτούν από τους οπαδούς τους υποταγή σε καθημερινή βάση.

Συζητώντας την ανεπάρκεια του συστήματός μας σπάνια αναφέρεται η αρχαία δημοκρατία, μόνο για να θαυμάζεται και για να ονομάζουμε ποικίλα αντιφατικά πολιτεύματα δημοκρατίες (π.χ. φιλελεύθερη, σοσιαλιστική δημοκρατία κλπ), αλλά όχι για να βασιστούμε στις αρχές της και να δημιουργήσουμε ένα σύγχρονο εξίσου θαυμαστό πολίτευμα. Οι σύγχρονες ρεπούμπλικες (π.χ. République Française, Hellenic Republic), δεν είναι δημοκρατίες, αλλά ολιγαρχίες, αφού στη δημοκρατία οι άρχοντες (βουλευτές και δικαστές) κληρώνονται, ενώ στην ολιγαρχία εκλέγονται: Λέγω  δ΄  οἷον  δοκεῖ  δημοκρατικὸν  μὲν  εἶναι  τὸ  κληρωτὰς  εἶναι  τὰς  ἀρχὰς, τὸ  δ΄  αἱρετὰς  ὀλιγαρχικὸν  (Αριστοτέλης). Ο Σταγειρίτης τονίζει ότι είναι επικίνδυνο να εκλέγονται οι άρχοντες από κατάλογο προσώπων που ήδη έχει καταρτισθεί με (προ)εκλογική διαδικασία (χει δ κα περ τν αρεσιν τν ρχόντων τ ξ αρετν αρετούς πικίνδυνον)

Η σύγχρονη ρεπούμπλικα ανεπαρκεί: 1. Για να είναι κάποιος βουλευτής πρέπει να χρισθεί πρώτα υποψήφιος, που σημαίνει πειθαρχία στο κόμμα του, έστω και όταν συνειδησιακά έχει αντιρρήσεις. Αλλιώς, οι πιθανότητες να εκλεγεί βουλευτής είναι πρακτικά μηδενικές, ενώ, όντας επαγγελματίας πολιτικός δεν έχει άλλο βιοποριστικό επάγγελμα. 2. Πρέπει να ψηφισθεί, που σημαίνει αγορά ψήφων πουλώντας εκδουλεύσεις σε ψηφοφόρους και παράγοντες που τους επηρεάζουν (οικονομικούς, επικοινωνιακούς, θρησκευτικούς κλπ). Οι εκδουλεύσεις (ρουσφέτια) γίνονται σε βάρος του συνολικού συμφέροντος, αλλιώς δεν θα χρειάζονταν. 3. Ο χρονικός ορίζοντάς του είναι ως τις επόμενες εκλογές, συνήθως 4ετής. Κι αυτό σημαίνει μέριμνα για τα συμφέροντα των ψηφοφόρων σε βάρος των επόμενων γενεών, όπως άφρων δανεισμός, ανάπτυξη με ρύπανση γης, αέρα, θάλασσας κλπ. 4. Η υπεύθυνη συμμετοχή των πολιτών στην πολιτική είναι στιγμιαία σε κάθε εκλογική αναμέτρηση, αντί να είναι καθημερινή, όπως ήταν στην αρχαία δημοκρατία, όπου κάθε πολίτης είχε πολλές πιθανότητες να κληρωθεί οποτεδήποτε άρχοντας, με τα σημερινά δεδομένα βουλευτής, δικαστής (ένορκος), δήμαρχος, πρόεδρος συνδικαλιστικής οργάνωσης κλπ, καθώς η εναλλαγή της θητείας για κάθε αξίωμα είναι συχνή. Αυτή η ανεπάρκεια του τρέχοντος συστήματος παίζει κεφαλαιώδη ρόλο στη σταθερότητα της δημοκρατίας, όπως τόνισε για τα ολοκληρωτικά καθεστώτα ο Wiesenthal. 5. Η ανεξαρτησία των τριών εξουσιών αίρεται. Το πλειοψηφούν κόμμα στη βουλή ορίζει την κυβέρνηση που διορίζει τους επικεφαλής της δικαιοσύνης.

Η αρχαία δημοκρατία είχε δύο όψεις. Άμεση, εκκλησία του δήμου τότε, δημοψήφισμα σήμερα· και έμμεση, αντιπροσωπευτική, στη βουλή και στο δικαστήριο, με κληρωμένους βουλευτές και δικαστές από το σύνολο των πολιτών. Η άμεση δημοκρατία δεν έχει στατιστικό σφάλμα. Η βούλησή της είναι εξορισμού η βούληση του λαού και αυτό ισχύει και για τις σύγχρονες ρεπούμπλικες. Έχει όμως το μειονέκτημα, λόγω του πλήθους των πολιτών, ότι ο δήμος καλείται να επικυρώσει μια πρόταση, ενώ η αντιπροσωπευτική δημοκρατία, να τη διαμορφώσει, να βουλεύεται, να συζητά μεταξύ των βουλευτών αφενός και αφετέρου μεταξύ βουλευτών και προτεινόντων ή αντιτιθεμένων στην πρόταση (συμπολίτευση και αντιπολίτευση στη βουλή, υπεράσπιση και πολιτική αγωγή στο δικαστήριο). Υπόκειται επομένως το δημοψήφισμα ευκολότερα από τη βουλή στον κίνδυνο λαϊκισμού και δημαγωγίας. Το δημοψήφισμα διατηρεί μεγάλη αξία σε μικρές κοινότητες (π.χ. τοπική αυτοδιοίκηση, γειτονιά), αλλά για ένα ολόκληρο κράτος πρέπει να υπάρχουν προϋποθέσεις, π.χ. εκτεταμένη, ανοικτή στο κοινό, συζήτηση στη βουλή, με οριακή πλειοψηφία. Η βουλή έχει αναγκαστικά στατιστικό σφάλμα, αφού είναι δείγμα του συνόλου. Το τυχαίο σφάλμα στη δημοκρατία και στην ολιγαρχία (ρεπούμπλικα) είναι αναπόφευκτο και περιορίζεται με μεγέθυνση του δείγματος (αριθμού βουλευτών). Η βουλή στην ολιγαρχία όμως έχει επιπλέον αναγκαστικά και συστηματικό σφάλμα (προκατάληψη), αφού οι βουλευτές εξαρτώνται από το κόμμα, από τους ψηφοφόρους και από το χρονικό ορίζοντά τους, που καθοδηγούν τις αποφάσεις τους, ακόμη και των πιο έντιμων από αυτούς.

Από τα σύγχρονα πολιτεύματα, άμεση δημοκρατία (τακτικά δημοψηφίσματα) υπάρχει στην Ελβετία. Στις ΗΠΑ υπάρχει σημαντική ανεξαρτησία των εξουσιών.

Η δημοκρατία δεν είναι ισχυρότερη ή ασθενέστερη από άλλα πολιτεύματα. Νίκησε τη Μηδική μοναρχία, αλλά ηττήθηκε από τη Λακεδαιμονική ολιγαρχία και τη Μακεδονική μοναρχία. Ούτε είναι δίκαιη στους συμμάχους της, καθώς συμπεριφέρθηκε αισχρά στους Μηλιούς και τους Μυτιληνιούς. Είναι, ωστόσο, το πολίτευμα που προώθησε αρμονικά το φυσικό, κοινωνικό και ανθρωπιστικό πολιτισμό, καθώς και την ευδαιμονία των πολιτών της.

 

ΟΙ ΦΙΛΕΣ ΜΑΣ ΤΡΙΒΗ, ΑΔΡΑΝΕΙΑ, ΕΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑ

  • Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com
  • Κοινή Γνώμη, 8 Οκτωβρίου 2019

Τρεις είναι οι φυσικές δυνάμεις που αντιστέκονται στη βούλησή μας: Τριβή, αδράνεια και ελαστικότητα. Η τριβή αντιστέκεται σε κάθε κίνησή μας. Καταβροχθίζει την ενέργειά μας και τη μετατρέπει σε θερμότητα, δηλαδή σε αταξία, που χάνεται στο Σύμπαν. Η αδράνεια αντιστέκεται σε κάθε μεταβολή. Αν είμαστε ακίνητοι, δυσκολεύει το ξεκίνημά μας· αν κινούμαστε, μας εμποδίζει να σταματήσουμε. Δεν καταναλώνει ενέργεια, αλλά μετατρέπει την κινητική σε δυναμική ενέργεια και αντίστροφα. Και οι δύο αυτές δυνάμεις στέκονται εμπόδιο στα θέλω μας. Κι όμως μας είναι απαραίτητες. Δεν θα μπορούσαμε να περπατήσουμε χωρίς τριβή. Θα ήταν σα να βαδίζαμε στην ολισθηρή επιφάνεια μιας παγωμένης πίστας και απείρως πιο ολισθηρή. Κι ούτε θα μπορούσαμε να ζούμε χωρίς αδράνεια, χωρίς να μονιμοποιούμε προσωρινά κάθε κατάστασή μας. Η ελαστικότητα είναι μια αποθήκη που ανέχεται ποσότητες χωρίς μεγάλες μεταβολές στην ποιότητα. Δε σπαταλά ενέργεια. Αμβλύνει τη δύναμη που καταβάλλομε, αλλά και εκείνη που επενεργεί πάνω μας. Ο συνδυασμός αδράνειας με ελαστικότητα καταλήγει στην αρμονική ταλάντωση, σαν του λίκνου, που προσφέρει ηρεμία, χάρη στην όσο γίνεται πιο απρόσκοπτη επανάληψη των ίδιων καταστάσεων. Ο συνδυασμός τριβής με ελαστικότητα καταλήγει στην ταλάντωση χάλασης που προσφέρει εναλλαγή χαλάρωσης-ηρεμίας, αλλά δέχεται, και ανταποκρίνεται σε, εξωτερικές δυνάμεις που μπορούν να την επισπεύδουν.

Σε μια κοινωνία η τριβή αντιστέκεται σε κάθε επιθυμίας μας. Στο “θέλω” μας αντιστέκεται με ένα “πρέπει”, της κοινωνίας τη βούληση, που καταναλώνει τις ενέργειές μας. Εκδηλώσεις της είναι η Ηθική, το Δίκαιο, η Γραφειοκρατία. Από την άλλη, χωρίς το στήριγμα της Ηθικής, δεν θα μπορούσαμε να πορευόμαστε, θα ολισθαίναμε διαρκώς σα να βαδίζαμε σε παγωμένη πίστα.

Η αδράνεια στην κοινωνία ονομάζεται συντηρητισμός, παράδοση. Αντιστέκεται σε κάθε αλλαγή μας. Συνεχίζομε όπως πάμε. Δεν μπορούμε να σταματήσουμε εύκολα, έστω κι αν βαδίζουμε προς το γκρεμό. Κι αν η ζωή μας είναι ανυπόφορη, δεν μπορούμε εύκολα να επαναστατήσουμε για να την κάνουμε καλύτερη. Ο συντηρητισμός όμως δεν καταναλώνει ενέργεια. Την αποθηκεύει και τη χρησιμοποιεί παρακάτω. Όταν κάποτε πάρουμε την επιθυμητή πορεία, αντιστέκεται σε κάθε αλλαγή της.

Η κοινωνία όμως έχει και ανοχές, ελαστικότητα. Η βούληση της κοινωνίας, η ηθική της, αλλάζει διαρκώς, ανάλογα με τις κοινωνικές συνθήκες που διαρκώς μεταβάλλονται. Οι νόμοι όμως, γραπτοί συνήθως ή με οποιονδήποτε άλλο τρόπο έχοντας μονιμότητα, καθυστερούν να προσαρμοσθούν. Αυτό θα σήμαινε σύγκρουση, αν η κοινωνία δεν διέθετε ανοχές. Εφόσον οι συνθήκες διαρκώς και αναπόφευκτα αλλάζουν (Τὰ πάντα ρεῖ, Ηράκλειτος), ενώ το δίκαιο μένει σταθερό, οι ανοχές της κοινωνίας επιτρέπουν τη διατήρηση της ενότητας και ταυτότητάς της, ώσπου η αντίθεση νόμου και ηθικής να αθροισθεί σε μια κρίσιμη ποσότητα, οπότε συνεπάγεται ποιοτική μεταβολή. Και η διαδικασία θα επαναληφθεί, ταλαντώνεται. Τη μεταβολή της ποσότητας σε ποιότητα την επισήμανε πρώτος ο Αριστοτέλης και την ανέπτυξε παραπέρα ο Marx. Η ποιοτική αλλαγή γίνεται ανεξέλεγκτη αν αφεθεί στην τύχη της. Όπως είπαμε όμως, οι ταλαντώσεις χάλασης διεγείρονται πρόωρα από εξωγενείς επιδράσεις. Έτσι, μια προγραμματισμένη περιοδική πολιτική αλλαγή μπορεί να προλαβαίνει μια ανώμαλη κατάσταση, επανάσταση, δικτατορία κλπ. Τέτοια προγραμματισμένη αλλαγή είναι οι περιοδικές εκλογές για αλλαγή βουλής και κυβέρνησης στις σύγχρονες ολιγαρχίες/ρεπούμπλικες.

Η ενότητα και ταυτότητα μιας πολιτείας απαιτεί αφενός την ύπαρξη αρχόντων, που η βούλησή τους απαρτίζει το Δίκαιο και αφετέρου έναν ανώτερο νόμο που δεν αλλάζει εύκολα με κάθε προγραμματισμένη αλλαγή. Τέτοιος ανώτερος νόμος είναι το Σύνταγμα. Κάθε σύνταγμα προβλέπει αναθεώρηση κάποιων άρθρων του, με αντίστοιχη προβλεπόμενη γραφειοκρατία. Π.χ. για τέτοιες αναθεωρήσεις, απαιτούνται διαδικασίες διαδοχικών βουλών. Τα θεμελιώδη άρθρα του όμως δεν υπάρχει κανένας τρόπος να αναθεωρηθούν. Αυτό σημαίνει ότι αυτά τα άρθρα θα ισχύουν εσαεί. Εγώ όμως δεν ξέρω κανένα φαινόμενο στη φύση ή στην ιστορία που να μένει αναλλοίωτο εσαεί. Επομένως η μη πρόβλεψη τρόπου αναθεώρησης και αυτών των άρθρων προδιαγράφει αναπόφευκτα μελλοντική παράνομη βίαιη σύγκρουση μεταξύ Ηθικής και Δικαίου, δηλαδή επανάσταση, δικτατορία, πόλεμο κλπ.

Ποια θα ήταν όμως μια καλύτερη ρύθμιση της τριβής, της αδράνειας και της ελαστικότητας μιας κοινωνίας, ώστε να αποφευχθεί η βία που αναγκαστικά σημαίνει καταστροφές, διάλυσή της; Πρώτο είναι η όσο γίνεται μεγαλύτερη σύμπτωση μεταξύ Δικαίου και Ηθικής. Εφόσον για την ενότητα μιας πολιτείας με σκοπό την ευδαιμονία της είναι απαραίτητη η διαίρεση των πολιτών σε άρχοντες και αρχομένους, ο μόνος τρόπος είναι όλοι οι πολίτες να έχουν ίσες πιθανότητες να γίνονται εκ περιτροπής άρχοντες και αρχόμενοι. Ελευθερία είναι: Ἓν μὲν τὸ ἐν μέρει ἂρχειν καὶ ἂρχεσθαι…ἓν δὲ  τὸ  ζῆν  ὡς βούλεταἱ  τις (Αριστοτέλης). Η κατάλληλη μέθοδος είναι η κλήρωση, όπως γίνεται στη δημοκρατία. Υπενθυμίζω, “Λέγω δ΄ οἷον δοκεῖ δημοκρατικὸν μὲν εἶναι τὸ κληρωτὰς εἶναι τὰς ἀρχὰς, τὸ δ΄ αἱρετὰς ὀλιγαρχικὸν” (Αριστοτέλης). Οι άρχοντες στη δημοκρατία κληρώνονται, στην ολιγαρχία εκλέγονται. Δεύτερο είναι ότι ακόμη και τα θεμελιώδη άρθρα του Συντάγματος πρέπει να προβλέπεται πώς μπορούν να αλλάξουν. Και μόνο το γεγονός ότι ο πληθυσμός μιας πολιτείας ανανεώνεται διαρκώς, αφού άλλοι γεννιόνται και άλλοι πεθαίνουν, ενώ παράλληλα άλλοι έρχονται και άλλοι φεύγουν, σημαίνει ότι σε διάστημα μιας γενιάς (≈25 έτη σήμερα στην Ευρώπη ) υπάρχει ριζική αλλαγή στον πληθυσμό. Θα έλεγα ότι, στρογγυλά, η δυνατότητα αλλαγής και των θεμελιωδών άρθρων του Συντάγματός μας πρέπει να προβλέπεται κάθε 12-25 έτη. Το δικό μας σύνταγμά διατηρεί αναλλοίωτα τα θεμελιώδη άρθρα του εδώ και 45 χρόνια περίπου, Αναρωτιέμαι, μήπως η δεινή κατάσταση στην οποίαν έχει περιέλθει το κράτος μας έχει τη ρίζα της σ΄ αυτή την υπερσυντήρηση, δηλαδή αδράνεια, στο ότι το Σύνταγμά μας, κατάλληλο ενδεχομένως αμέσως μετά την πτώση μιας δικτατορίας και μιας βασιλείας, χρειάζεται πλέον ανανέωση; Εξάλλου, η σύμπτωση Δικαίου και Ηθικής απαιτεί, τουλάχιστον το Σύνταγμα, να έχει την άμεση συναίνεση ολόκληρου του λαού (δημοψήφισμα). Προφανώς πρέπει να έχει προηγηθεί μακρά ανοικτή συζήτηση στη βουλή, όπου ο περιορισμένος σχετικά αριθμός βουλευτών επιτρέπει τη διαβούλευση, διαλεκτική συζήτηση δηλαδή, βουλευτών μεταξύ τους και με επαΐοντες, εισηγητές διαφορετικών αλλαγών και αντιτιθέμενους σε αυτές.

Η διαρκής αλλαγή είναι ο φυσικός νόμος. Η ύπαρξη απαιτεί ταυτότητα, ενότητα και διάρκεια. Η ανθρώπινη ύπαρξη, αποβλέποντας στην ευδαιμονία, επιβάλλει συμβίωση σε πολιτείες. Η φύση, διαθέτοντας τριβή, αδράνεια και ελαστικότητα παρέχει τα πρότυπα για να εξασφαλίζεται η ταυτότητα και ενότητα της κοινωνίας, με διαρκείς ανανεώσεις, διαμέσου κατάλληλων ταλαντώσεων. “Πρέπει να αλλάξουμε για να μείνουμε αυτοί που είμαστε” αναφώναζε ο αριστοκράτης Burt Lancaster στο “Γατόπαρδο”.

 

ΗΔΟΝΗ ΚΑΙ ΟΔΥΝΗ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com

Πρωινός Λόγος, 6 Οκτωβρίου 2019

Ο ερεθισμός ενός αισθητηρίου με ικανή ένταση καταλήγει στη δημιουργία ενός αισθήματος. Πολλές φορές η διέγερση επιστρέφει στον αντικειμενικό, αισθητό από όλους, κόσμο με μια έκκριση ή μια κίνηση: Αντανακλαστικό τόξο. Μερικές φορές η απάντηση στο ερέθισμα επηρεάζει το ερέθισμα, άλλοτε εντείνοντας τη δράση του (θετική ανάδραση) και άλλοτε μειώνοντάς την (αρνητική ανάδραση). Η θετική ανάδραση συνοδεύεται από ένα ευχάριστο αίσθημα (ηδονή), η αρνητική από δυσάρεστο (οδύνη). Το άρωμα μιας γαρδένιας μου προκαλεί βαθύτερη εισπνοή, μια πικρή μπουκιά με κάνει να φτύσω ό,τι έχω στο στόμα μου. Από τα ποικίλα αντανακλαστικά υπάρχουν δύο ζεύγη αμοιβαίων αντανακλαστικών, χάρη στα οποία διατηρείται η ζωή πάνω στη γη. Αναφέρομαι στα θηλαστικά, αλλά παραλλαγές τους υπάρχουν σε όλα τα ζωντανά όντα. Ο ερεθισμός των βρεφικών χειλιών προκαλεί μυζητικές και καταποτικές κινήσεις. Ο ερεθισμός της θηλής του μητρικού μαστού συνεπάγεται αύξηση του όγκου και της σκληρίας της, καθώς και έκκριση γάλακτος. Καθώς το στόμα του βρέφους έχει ανατομική μορφή σαν εκμαγείο της θηλής, ταιριάζουν άριστα μεταξύ τους. Ο θηλασμός είναι ηδονικός τόσο για το βρέφος όσο και για τη μητέρα. Ανάλογες δραστηριότητες και αισθήματα δημιουργούνται στη σχέση μεταξύ του γυναικείου κόλπου και του ανδρικού πέους. Η διεγερσιμότητα των αισθητηρίων μας πολύ συχνά ταλαντώνεται. Η ταλάντωση αυτή (χάλασης, ονομάζεται) είναι ασύμμετρη. Η μέγιστη διεγερσιμότητα υποκειμενικά γίνεται αντιληπτή σαν “θέλω να” και ακολουθείται κανονικά από μια σωματική, αισθητή, πράξη (π.χ. τρώω, πίνω νερό, κάνω έρωτα κλπ) στη διάρκεια της οποίας υπάρχει θετική ανάδραση (“τρώγοντας έρχεται η όρεξη”). Καταλήγει στον κόρο (χόρτασα, ξεδίψασα, έφθασα στον οργασμό κλπ), που διακόπτει τη θετική ανάδραση και μεταπίπτει στην αρνητική ανάδραση (“θέλω να μη”). Σ΄ αυτή τη φάση οσοδήποτε ισχυρό ερέθισμα δεν προκαλεί σωματική ανταπόκριση (ανερέθιστη περίοδος). Βαθμιαία αυτή η φάση εξελίσσεται στη φάση “δεν θέλω να” στη διάρκεια της οποίας δεν γίνεται κανονικά μια αλλαγή, αλλά ένα κατάλληλο ερέθισμα, η θέα ενός νόστιμου εδέσματος ή ενός προκλητικού γυμνού κλπ, αυξάνει απότομα τη διεγερσιμότητα των αισθήσεων. Αλλά και χωρίς ερέθισμα, απλώς με την πάροδο του χρόνου (ταλάντωση), η διεγερσιμότητα των αισθητηρίων μας φθάνει σε μια κρίσιμη τιμή (ουδό=κατώφλι), στην οποία γίνεται αυτόματα μεταβολή από την αρνητική στη θετική ανάδραση.

Η πράξη του θηλασμού, όπως και της συνουσίας, συνδέεται με διπλή συναισθηματική ανταπόκριση. Από τη μια είναι αυτή που συνοδεύει τη διέγερση των αισθητηρίων, όπως αναφέρθηκε. Από την άλλη, υπάρχει η ταλάντωση της αντίστοιχης λειτουργίας. Στη φάση της αρνητικής ανάδρασης το στομάχι του βρέφους ηρεμεί, αλλά βαθμιαία αρχίζει να κάνει περισταλτικές κινήσεις (της πείνας), που όταν φθάσουν στον ουδό γίνονται οδυνηρές. Το βρέφος κλαίει! Αντίστοιχα, ο μαστός της μητέρας συμφορείται και όταν φθάσει στον ουδό γίνεται οδυνηρός. Ο θηλασμός τότε απαλλάσσει αμοιβαία από την οδύνη που συνοδεύει τέτοιες λειτουργίες. Παρόμοια γίνονται στην πράξη της συνουσίας, όπου η σπερματοδόχος κύστη του άνδρα γίνεται επώδυνη όταν υπερπληρώνεται και ανακουφίζεται με την εκσπερμάτιση, ενώ αντίστοιχα ικανοποιείται ο κόλπος με την υποδοχή του σπέρματος. Υπάρχει πλήθος φυσιολογικών λειτουργιών που ακολουθούν αυτές τις φάσεις, όπως η δίψα, η έπειξη για ούρηση ή αποπάτηση κλπ.

Υπάρχουν βέβαια και διεγέρσεις αισθητηρίων που δεν συνδέονται με ταλαντούμενη λειτουργία. Ένα αγκάθι τρυπάει το δέρμα μου, πονώ και κάνω κινήσεις για να απαλλαγώ. Οδύνη με το τρύπημα, ηδονή με την αφαίρεση του αγκαθιού. Η επιτέλεση της σωματικής φάσης μπορεί να είναι πολύπλοκη. Ένα ζώο πρέπει να κυνηγήσει για να βρει την τροφή του ή για να αποφύγει να γίνει τροφή κάποιου θηρευτή. Σε τέτοιες καταστάσεις υπάρχει υπερένταση (στρες). Διεγείρεται το συμπαθητικό νευρικό σύστημα και εκκρίνονται ορμόνες που αυξάνουν την ταχύτητα του μεταβολισμού μας και έτσι την απόδοση των λειτουργιών μας. Αν συνεχισθεί για πολύ αυτή η κατάσταση καταλήγει στον κάματο, όταν η ταχύτητα με την οποίαν απομακρύνονται τα τοξικά απόβλητα των επιταχυσμένων λειτουργιών μας είναι μικρότερη από την ταχύτητα της παραγωγής τους. Σ΄ αυτή τη διαδικασία γίνεται κάτι σημαντικό. Κάποιες ορμόνες που εκκρίνονται στην υπερένταση είναι οι ενδορφίνες, οι οποίες απαμβλύνουν τη διεγερσιμότητα του πόνου. Έτσι, μπορεί να παλέψει ή να τρέξει το άτομο χωρίς να αναστέλλεται από τον πόνο. Υπάρχουν χημικές ουσίες, όπως η μορφίνη, που έχουν δράση σαν των ενδορφινών. Η χρήση τους, καθώς καταστέλλει την οδύνη είναι ηδονική. Είναι ανεκτίμητη η χρησιμότητά τους σε οξείες καταστάσεις πόνου, όπως σε ένα κωλικό ή σε ένα κάταγμα. Ωστόσο, η συστηματική χρήση τους, επειδή συνεπάγονται ηδονή, είναι καταστρεπτική. Η παρουσία τους αναστέλλει την έκκριση των φυσιολογικών ενδορφινών, έτσι που, αν καθυστερήσει η λήψη της ηδονιστικής ουσίας, το άτομο υποφέρει αφάνταστα, καθώς δεν κυκλοφορούν μέσα του οι φυσιολογικές αναλγητικές ορμόνες. Ένας φαύλος κύκλος εγκαθίσταται, ο εθισμός και η εξάρτηση, που καταργούν την ελευθερία του θύματος, καθώς, αντί να νοιάζεται για το πώς θα ικανοποιήσει τις φυσιολογικές ανάγκες του, στρέφει την προσοχή του στο πώς θα λάβει το ηδονιστικό φάρμακο. Τον ίδιο ρόλο με τις ηδονιστικές ουσίες μπορεί να παίζει η κατάχρηση πέρα από τα φυσιολογικά όρια. Π.χ. τα γευστικά ερεθίσματα συνεχίζουν το φαγοπότι πέρα και από το σημείο του κόρου και τα πολλά γενετήσια ερεθίσματα επισπεύδουν τη γενετήσια ταλάντωση πριν από τη φυσιολογική, με το χρόνο, προσπέλαση του ουδού. Τα αποτελέσματα μπορούν να είναι παρόμοια με του εθισμού και της εξάρτησης (ασωτία).

Ο Επίκουρος είναι ο πιο παρεξηγημένος φιλόσοφος. Δίδαξε το ευ ζην από τη φυσιολογική ικανοποίηση των αναγκών μας. Κατηγορήθηκε ως ηδονοθήρας (να φάμε και να πιούμε, αύριο πεθαίνομε!). Βέβαια δίδασκε πως άμα έχω ψωμί και νερό μπορώ να παραβγώ το Δία. Αν παρουσιασθεί μια ευκαιρία απόλαυσης, γιατί όχι; Όμως οφείλομε να είμαστε γαλήνιοι εθισμένοι στο να ικανοποιούμε τις φυσιολογικές ανάγκες μας. Η κατακραυγή εναντίον του είχε κίνητρο το ότι στην εποχή του είχε καταργηθεί η δημοκρατία και επικρατούσε η δεσποτεία. Οι εναλλακτικές φιλοσοφίες τότε, συχνά με μυθική ή υπερφυσική προέλευση δίδασκαν την ολιγάρκεια και αποχή, έτσι που να μην ενοχλούνται οι άρχοντες, που δεν ήταν πια ο λαός. Τα πολυάριθμα συγγράμματά του εξαφανίσθηκαν με μανία και ό,τι ξέρομε είναι κυρίως τι αναφέρουν οι άλλοι γι΄ αυτόν. Υπάρχει και κάτι παραπάνω. Όπως η αισθητηριακή ικανοποίηση μητέρας και βρέφους συνδέεται και με εσωτερική ηδονή, απαλλαγή από γαστρικό πόνο και συμφόρηση του μαστού, έτσι και η ικανοποίηση των αισθήσεων μπορεί να συνοδεύεται με ψυχική ικανοποίηση, ευδαιμονία.

 

 

 

ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΧΘΕΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com

Πρωινός Λόγος, 4 Οκτωβρίου 2019.

Η δημοκρατία γεννήθηκε στην πατρίδα μας πριν από χιλιάδες χρόνια. Λίκνο που ανέθρεψε τον παγκόσμιο σύγχρονο πολιτισμό. Κι όταν λέω πολιτισμό, εννοώ την περισσότερο ισορροπημένη ανάπτυξη φυσικών, κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών, με την παράλληλη εκπληκτική ανάπτυξη της αισθητικής και της ηθικής. Η δημοκρατία δεν γεννήθηκε ξαφνικά στο μυαλό κάποιου σοφού. Ήταν μια βαθμιαία μακρά διαδικασία που έφθασε στην ακμή της με τους νόμους του Κλεισθένη. Στα μυθολογικά χρόνια, ο βασιλιάς του Άργους βρέθηκε στο δίλημμα τι να κάνει με τις ικέτιδες που ήλθαν, ζητώντας προστασία, επειδή τις κυνηγούσαν επίδοξοι Αιγύπτιοι γαμπροί που ο γάμος μαζί τους θεωρούνταν αιμομικτικά ανίερος. Η προσφορά προστασίας θα σήμαινε κίνδυνο πολέμου με τους Αιγυπτίους. Κι ο βασιλιάς κατέφυγε στο δημοψήφισμα. Η δημοκρατία εξελίχθηκε με βαθμιαία εκχώρηση εξουσίας στο λαό. Ποτέ δεν ολοκληρώθηκε. Κι ούτε ποτέ πρόκειται να ολοκληρωθεί, διότι εξορισμού η δημοκρατία ενέχει τη διαρκή αλλαγή. Πέρασαν κάπου 2,5 χιλιάδες χρόνια. Έχει προχωρήσει έκτοτε η ανθρωπότητα; Η εξουσία στις αρχαίες Αθήνες είχε φθάσει να κατανέμεται ισότιμα σε όλους τους πολίτες. Αυτό το υπέροχο ιδανικό, ωστόσο, είχε σαθρά θεμέλια. Πολίτες ήταν μόνο περίπου 10% των κατοίκων της πόλης/κράτους. Από το ρόλο των πολιτών εξαιρούνταν παιδιά, γυναίκες, δούλοι και μέτοικοι. Πολλά άλλαξαν έκτοτε. Πρώτο, δουλεία. Η νόμιμη δουλεία καταργήθηκε σχετικά πρόσφατα και η Ελλάδα υπήρξε πρωτοπόρα σ΄ αυτό, απαγορεύοντάς την ήδη από το 1822. Συγκριτικά, στην Αγγλία καταργήθηκε το 1833 και στις ΗΠΑ το 1865. Φυσικά η παράνομη δουλεία συνεχίζεται για κάπου 25 εκατομμύρια ανθρώπους (παιδική επαιτεία, πορνεία κλπ) με κάποια τροποποίηση του ορισμού της. “Πλήρης εξουσία και έλεγχος ενός ανθρώπου επάνω σε κάποιον άλλο με στόχο κυρίως την οικονομική ή και άλλης μορφής εκμετάλλευσή του”. Εξάλλου, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στην αρχαία Ελλάδα η έννοια της δουλείας ήταν πολύ διαφορετική από εκείνην στη Ρωμαϊκή εποχή ή στις φυτείες των νότιων κυρίως ΗΠΑ. Στην αρχαία Ελλάδα ο δούλος ήταν μέρος της οικογένειας, όπου αντάλλασσε τη φυσική επιβίωσή του εργαζόμενος χειρωνακτικά με την (ακούσια βέβαια) εκχώρηση της βούλησής του στον κύριό του. Σήμερα υπάρχουν άτυπες μορφές νόμιμης, εκούσιας κατά κάποιον τρόπο, δουλείας. Στη θητεία του κάθε πολίτης εκχωρεί τη βούλησή του στην πολιτεία ολόκληρο το 24ωρο για όσον προκαθορισμένο χρόνο υπηρετεί ή, αν υπάρχει πόλεμος, απροσδιόριστο. Επίσης στο επαγγελματικό του ωράριο κάθε εργαζόμενος εκχωρεί τη βούλησή του στον εργοδότη του για όσην ώρα εργάζεται. Φυσικά υπάρχουν όρια. Ψήφος γυναικών. Άργησαν να αποκτήσουν πολιτικά δικαιώματα οι γυναίκες. Αυτό έγινε κυρίως με τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο όταν οι άνδρες πολεμούσαν στο μέτωπο και οι αστικές λειτουργίες έπρεπε να διεξάγονται από γυναίκες. Στην Ευρώπη οι γυναίκες απόκτησαν δικαίωμα ψήφου πρώτα στη Φιλανδία (1906). ΗΠΑ 1920. Ελλάδα 1934 για δημοτικές εκλογές, 1956 για βουλευτικές. Ούτε οι φόβοι ούτε οι ελπίδες του κόσμου δικαιώθηκαν με την ψήφο των γυναικών. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι από την κλασική Ελληνική εποχή ως πρόσφατα, η γυναίκα θεωρούνταν σαν από τη φύση της ένα είδος κατώτερου ανθρώπου. Πραγματικά, ως τις μέρες μας βλέπομε συχνά γυναίκες επιστήμονες, αλλά ελάχιστες ερευνήτριες· γυναίκες ηθοποιούς, αλλά ελάχιστες σκηνοθέτριες· γυναίκες εκτελέστριες μουσικών έργων, αλλά ελάχιστες συνθέτριες. Ως εάν οι γυναίκες να είναι από τη φύση τους λιγότερο ικανές από τους άνδρες για δημιουργική, αναλυτική και συνθετική πνευματική εργασία. Από τον καιρό του Αβραάμ και του Τρωικού πολέμου στην Ελλάδα, οι ανάγκες της βίας για το σφετερισμό ή την υπεράσπιση περιουσιών απαιτούσαν σωματική ρώμη και έτσι έκαναν τον άνδρα βιολογικά ισχυρότερο από τη γυναίκα, κοινωνικά καταλληλότερο για τους πολιτικούς ρόλους. Έτσι οι άνδρες υποδύονταν ατέλειωτη ποικιλία κοινωνικών ρόλων (π.χ. αγρότες, βοσκοί, ναυτικοί, τεχνίτες και επιστήμονες ατέλειωτων ποικιλιών, ιερείς, στρατιωτικοί κοκ) ενώ οι γυναίκες εκτελούσαν όλες μονότονα τις ίδιες περιορισμένες εργασίες συζύγου, μητέρας των παιδιών του ανδρός τους και εστιάδας, φύλακος του σπιτιού. Αυτό σημαίνει πως η αυτόματη παιδεία που λάβαινε κάθε αγόρι ήταν αυτή της μεγάλης ποικιλίας ασχολιών με την αναγκαία κριτική ικανότητα και ελευθερία, ενώ κάθε κορίτσι εκπαιδευόταν στις στενές επιλογές των περιορισμένων ρόλων των γυναικών. Μόλις στις τελευταίες γενιές βλέπομε κυρίαρχες γυναικείες προσωπικότητες, όπως η Μερκελ, η Λαγκάρντ, η Μέη κλπ. Μέτοικοι. Ήδη από την εποχή του Σόλωνα και του Κλεισθένη κάποιοι μέτοικοι γίνονταν πολίτες αν είχαν επιδείξει ιδιαίτερη δραστηριότητα συμφέρουσα στην πολιτεία. Ήταν όμως πάντοτε αυτό μια επιλογή ενός ουσιαστικά ανθρώπου, που την επικροτούσε δημοκρατικά ο δήμος. Τα τελευταία χρόνια, με κατά καιρούς αυξημένες μετακινήσεις λαών (νόμιμοι ή παράνομοι οικονομικοί μετανάστες ή πρόσφυγες) το πρόβλημα έχει προκύψει οξύ, επικρατεί όμως γενικά ότι πρέπει να λυθεί νομοθετικά και όχι αυθαίρετα από τα συμφέροντα κάποιου ηγήτορα. Εκτός από τα παραπάνω, η δημοκρατία προχώρησε στην αναγνώριση των ανθρώπινων δικαιωμάτων (ΟΗΕ, 1948). Με αυτά τίθεται ένας παγκόσμια πια αναγνωρισμένος φραγμός στις αυθαιρεσίες που μπορεί να φθάσει η δημοκρατία με το δικαίωμα απόφασης για το σύνολο από το 50%+1 των ψηφοφόρων. Τι θα γινόταν άραγε αν η πλειοψηφία αποφάσιζε την εκτέλεση όσων ανήκαν στη μειοψηφία; Διάβαζα πρόσφατα τις σκέψεις ενός υμνητή της χούντας που μόνο λάθος που έβρισκε στο δικτάτορα Παπαδόπουλο ήταν η επιείκειά του, αφού δεν εξουδετέρωσε το 26% του Ελληνικού λαού που υπολογιζόταν πως θα λάβαινε το αριστερό κόμμα αν γίνονταν εκλογές. Προχώρησε λοιπόν η δημοκρατία σ’ αυτά τα 2,5 χιλιάδες χρόνια που πέρασαν από την επισημοποίησή της; Δυστυχώς δεν μπορώ να το δεχθώ. Όλα τα παραπάνω που ανέφερα ήταν σπουδαία γεγονότα, που έκαναν πολίτες το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Τα παιδιά δεχόμαστε πως βιολογικά δεν είναι ακόμη ώριμα να έχουν βούληση και να συναποφασίζουν για το σύνολο. Ωστόσο, το τίμημα για όλα αυτά υπήρξε ότι ναι μεν, όλοι οι βιολογικά ικανοί είναι πια πολίτες, αλλά από τους πολίτες αφαιρέθηκε η εξουσία. Θυμίζω τον ορισμό της δημοκρατίας: Λέγω δ’ οἷον δοκεῖ δημοκρατικὸν μὲν εἶναι τὸ κληρωτὰς εἶναι τὰς ἀρχὰς, τὸ δ’ αἱρετὰς ὀλιγαρχικὸν (Αριστοτέλης). Στη δημοκρατία οι άρχοντες κληρώνονται, ενώ στην ολιγαρχία εκλέγονται. Έτσι τα δικαιώματα των πολιτών συρρικνώθηκαν σε μία μόνο στιγμή κάθε 4 χρόνια περίπου, τη στιγμή που ψηφίζουν. Επιπλέον αναστέλλεται η ωρίμανση των πολιτών, που μόνο μετέχοντας εκ περιτροπής στην εξουσία εκπαιδεύονται. Θα χρειασθούν χρόνια και αγώνες για την αποκατάσταση της δημοκρατίας και για την εξέλιξή της, όταν θα αρχίσει να επεκτείνεται και πέρα από τα σύνορα των κρατών.

ΧΩΡΟΣ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com

Ηπειρωτικός Αγών, 5 Οκτωβρίου 2019

Από πολύ παλιά οι σοφοί αγωνίζονται να κατανοήσουν την έννοια του χώρου. Τα εξαρτημένα αντανακλαστικά δίνουν μια ερμηνεία. Το νεογνό κινεί τα μέλη του τυχαία προς όλες τις κατευθύνσεις, σαν να ταλαντώνονται. Έτσι έρχονται σε επαφή το ένα με το άλλο. Από κάθε σημείο της επαφής τους ξεκινούν πολλαπλά σήματα που άγονται στον εγκέφαλό μας. Είναι τα αισθήματα αφής των μελών που αγγίζουν το ένα το άλλο και τα αισθήματα της εντωβάθει αίσθησης που πληροφορούν το βαθμό σύσπασης των μυών που καθορίζουν τη θέση των μελών μας. Ακόμη, υπάρχουν οπτικά σήματα. Αν το βλέμμα μας τύχει να εστιάζεται στο συγκεκριμένο σημείο, τα μάτια μας βλέπουν σαν ενιαίο σημείο μόνον αυτό, ενώ όλα τα άλλα τα βλέπομε διπλά, ενώ έχομε γνώση της εντωθάθει αίσθησης των οφθαλμικών μυών. Σε κάθε μάτι σχηματίζεται λίγο διαφορετική εικόνα, καθώς το ένα βλέπει το σημείο λίγο από αριστερά, το άλλο λίγο από δεξιά. Όλα αυτά τα αισθήματα συνδυάζονται μεταξύ τους με δημιουργία εξαρτημένων αντανακλαστικών και η πρόκληση του ενός συνεπάγεται παράσταση όλων των άλλων. Η ακοή συμβάλλει, αν κάποιο σημείο εκπέμπει ήχο, π.χ. μια κουδουνίστρα στο χέρι του βρέφους, καθώς κάθε αφτί δέχεται από διαφορετική θέση τον ήχο, σε ελαφρά διαφορετική φάση του. Καθένα από τα άπειρα σημεία στην επιφάνεια του σώματός μας έτσι αποκτά μέσα μας μια εικόνα που γίνεται αντιληπτή με ποικιλία αισθήσεων που έχομε μάθει με τις επαναλήψεις τους να συνδυάζονται. Με παρόμοιο τρόπο, ακόμη και χωρίς αφή και εντωβάθει αίσθηση, μόνο με την όραση και την ακοή, τοποθετούμε στο νου μας και τα απεριόριστα σημεία του χώρου έξω από εμάς.

Ο νοητός Εγώ, άβατος για όλους τους άλλους εκτός από εμένα, ζω πάντοτε σε ένα μοναδικό σημείο, εδώ. Το εδώ είναι ένα σημείο που έχει τη μικρότερη δυνατή έκταση, αλλά όχι μηδενική, είναι δηλαδή υπαρκτό, απλώς δεν υπάρχει χώρος μικρότερος από το εδώ και μεγαλύτερος από το μηδέν. Χώρος γύρω μας τώρα είναι λοιπόν η έκταση ανάμεσα στο εδώ και στο άπειρο. Σ΄ αυτό το Χώρο αναγνωρίζομε τρεις διαστάσεις, καθώς καθεμιά έχει φυσιολογική σημασία για μας, διότι είναι ασύμμετρες, αλλά όχι μονόδρομες, όπως είναι ο χρόνος. Η πορεία από πάνω προς τα κάτω είναι ευκολότερη από την αντίθετη, λόγω της βαρύτητας. Η πορεία από πίσω προς τα εμπρός είναι ευκολότερη από την αντίθετη, διότι προς τα εμπρός βλέπομε, όχι όμως προς τα πίσω. Και η οριζόντια πορεία από δεξιά προς τα αριστερά ή αντιθέτως, είναι ευκολότερη, ανάλογα με το αν είναι κάποιος αριστερόχειρας ή δεξιόχειρας.

Ο χώρος αυτός, ανάμεσα στο εδώ και στο άπειρο είναι κενός, αλλά εκεί μέσα υπάρχει ό,τι έχομε. Ενώ ο νοητός Εγώ καταλαμβάνω χώρο ενός σημείου, ο αισθητός Εγώ καταλαμβάνω χώρο που είναι αντιληπτός από το συνολικό περιβάλλον μου. Είναι βέβαια ο χώρος που καταλαμβάνει το σώμα μου. Μέσα στο σώμα μου υπάρχουν όλα τα όργανά μου, αλλά και όργανα που δεν συνδέονται φυσιολογικά με το σώμα μου, όπως η τεχνητή οδοντοστοιχία μου, ο τεχνητός βηματοδότης στην καρδιά μου, κλπ. Και, παραπέρα, είναι το ξύλινο ποδάρι μου, επειδή είμαι ακρωτηριασμένος. Και ακόμη είναι ό,τι, αν το στερηθώ, εγώ ο νοητός υποφέρω. Εδώ ανήκουν το σπίτι μου, η περιουσία μου. Ο Sartre λέει “Είμαι ό,τι έχω”. Η πλήρης πρόταση θα ήταν “Εγώ ο αισθητός είμαι ό,τι Εγώ ο νοητός έχω”. Ο Sartre, αναλύοντας τη σημασία του “έχω”, θεωρεί ότι είμαι ο μόνος που μπορώ να καταστρέψω ό,τι έχω, ο μόνος που μπορώ να επιτρέψω να μου αφαιρεθεί ο προστάτης (έχω καρκίνο) ή το πόδι (έχω γάγγραινα) ή να γκρεμίσω το σπίτι μου.

Η υπόστασή μας όμως, εκτός από το αισθητό και το νοητό Εγώ περιλαμβάνει και το κοινωνικό Εγώ, σε σχέση με το έλλογο περιβάλλον μας στο οποίο κατά κάποιον τρόπο αποτυπώνεται. Τώρα, “Εγώ ο κοινωνικός είμαι ό,τι Εγώ θέλω”. Πραγματικά το σύνορό μου με τον κοινωνικό περίγυρό μου είναι εκεί όπου συναντώνται το δικό μου “θέλω” με το “θέλω” του κοινωνικού περιβάλλοντός μου που το προσλαμβάνω ως “πρέπει”. Με τις παραπάνω προδιαγραφές, ορίζονται τα όρια μιας υποδιαίρεσης του χώρου, ο τόπος μου. Τόπος μου είναι ο χώρος όπου υπάρχει ό,τι έχω και ισχύει ό,τι θέλω. Τόπος μου είναι π.χ. το σπίτι μου, η πατρίδα μου.

Ωστόσο, στον ίδιο τόπο μπορεί να υπάρχουν και άλλα μέλη της οικογένειάς μου και στην ίδια πατρίδα υπάρχουν και άλλα άτομα, συμπατριώτες μου. Και φυσικά ενδέχεται να προκύψουν συγκρούσεις, καθώς τα όσα έχω, με το δικαίωμά μου να τα καταστρέψω, και τα όσα θέλω, που προσκρούουν στα θέλω των άλλων, απαιτούν συμφωνία μεταξύ όλων των μελών που έχουν τον ίδιο με εμένα τόπο. Απαιτείται λοιπόν σαφέστερη περιγραφή του ποιος είναι ο τόπος καθενός. Υπάρχουν ποικίλες απόψεις πάνω σ΄ αυτό το θέμα, χωρίς να αποκλείονται αμοιβαία. Η αντίληψη, που θα την ονομάσω αριστοκρατική, είναι ότι τόπος μου είναι εκεί όπου είναι θαμμένοι οι πρόγονοί μου. Υπάρχει κάποια δικαιολογία σ΄ αυτό. Πρώτοι οικιστές, επώνυμοι, σε μυθικούς χρόνους ήταν εκείνοι που πρώτοι, αντί να τρώνε τα θηράματα και τους καρπούς που συνέλεγαν, τα φύλαγαν ζωντανά για να πολλαπλασιάζονται γι΄ αυτούς. Οι υπόλοιποι, ανώνυμοι, εύρισκαν ευκολότερα τροφή υπηρετώντας τους παρά σαν θηρευτές, καρποσυλλέκτες. Υπήρχαν όμως και οι απόγονοί τους, επώνυμοι κι αυτοί, που, ως απόγονοί τους θεωρούσαν αυτονόητο να είναι τόπος τους ο συγκεκριμένος, με κριτήριο ότι εκεί ήταν θαμμένοι οι πρόγονοί τους. Όφειλαν να θυμούνται τα ονόματα αυτών των προγόνων και γι΄ αυτό ήταν επώνυμοι. Φυσικά υπήρχε και βίαιη κτήση ενός τόπου, όπως από τους φεουδάρχες, που επίσης οι απόγονοί τους εξασφάλιζαν την κυριότητα με βάση τους τάφους των προγόνων τους. Σε αντίθεση με αυτή την άποψη είναι η πληβεία, σύμφωνα με την οποία τόπος καθενός είναι το μέρος όπου γεννήθηκε. Και οι δύο απόψεις έχουν προβλήματα. Ο γιος μιας Τουρκάλας που γεννήθηκε στην Ελλάδα, είναι Ελληνόπουλο; Ο παππούς του Νικολά Διμιτρόφ, υπουργού εξωτερικών της Βόρειας Μακεδονίας ήταν παπάς με το ίδιο όνομα, Νικόλαος Παπα-δημητρίου. Το όνομά του είναι σκαλισμένο στον τάφο του στην Ελληνική (δεν υπάρχει πια άλλη) Μακεδονία. Η δημοκρατική, θα την ονόμαζα, άποψη είναι ότι τόπος κάποιου είναι εκεί όπου επιθυμεί, εφόσον γίνεται δεκτός από τα υπόλοιπα μέλη που είναι επίσης δικός τους ο τόπος.