ΓΟΝΟΙ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 9 Σεπτεμβρίου 2026

Τα πολιτεύματα είναι τρία όλα κι όλα: Μοναρχία, ολιγαρχία και δημοκρατία (Αριστοτέλης). Καθένα τους είναι δύο ειδών. Στο καλό η εξουσία νοιάζεται για τους πολίτες του, στο κακό για τον εαυτό της. Η καλή μοναρχία, βασιλεία σε αντιπαραβολή με την τυραννία (δικτατορία), θα ήταν το καλύτερο πολίτευμα αν ο βασιλιάς είχε θεϊκές ιδιότητες, πράγμα αδύνατο βέβαια. Αντίθετα, η τυραννία είναι το χειρότερο, διότι με την τεράστια ισχύ που έχει ο μονάρχης, μπορεί να κάνει τεράστιο κακό στους πολίτες. Δεν είναι πολύ σαφής ο σοφός για το ποιο είναι το καλύτερο πολίτευμα, αφήνοντας να εννοηθεί ότι η «πολιτεία», ένα κράμα δημοκρατίας και ολιγαρχίας, είναι ίσως το προτιμότερο.

Θα σταθώ σήμερα στη μοναρχία. Σ΄ αυτήν η διαδοχή γίνεται με δύο κύριους τρόπους: με κληρονομικότητα και βίαια. Η κληρονομική μοναρχία έχει το πλεονέκτημα ότι δεν αφήνει περιθώρια για πολλούς να ερίζουν μεταξύ τους ποιος θα είναι ο διάδοχος. Αυτός ορίζεται από την κληρονομικότητα, δηλαδή από τη βούληση του Θεού, «ελέω Θεού βασιλιάς». Η ιστορία όμως είναι γεμάτη από εγκλήματα, ιδίως αδελφοκτονίες, γι΄ αυτό το είδος του πολιτεύματος. Ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης, οι δυο γιοι του δύστυχου Οιδίποδα, αλληλοσφάχτηκαν κι έφεραν συμφορές στον τόπο τους. Και ο Νουμίτορας στη Ρώμη φονεύθηκε από τον Αμούλιο, τον αδελφό του. Στους μέσους χρόνους, η μακρότερη βασιλεία ήταν των Οθωμανών, χωρίς αλλαγή δυναστείας, στην οποίαν όμως αναφέρονται γύρω στις 80 αδελφοκτονίες. Επειδή ένας έπρεπε να είναι ο Σουλτάνος, κάθε επίδοξος αμφισβητίας του Σουλτανάτου εκτελούνταν προληπτικά. Μήπως όμως η τυραννία είναι καλύτερη; Μην ξεχνάμε η μοναρχία είναι κατά μέσον όρο, το πιο αποτελεσματικό σύστημα, αφού ένας μόνον, χωρίς χρονοτριβή παίρνει τις αποφάσεις. Ο Σόλων δίνει την απάντηση. Του ζητήθηκε να γίνει τύραννος των Αθηνών, για να εφαρμόσει τις ρηξικέλευθες αλλαγές που είχε κάνει στο σύστημα, αλλά αυτός αρνήθηκε. «Καλὸν χωρίον ἡ τυραννὶς, ἀλλ΄ οὐκ ἒχει ἀπόβασιν.» Δεν έχει διέξοδο η τυραννία. Κι αυτό πέρα από τα μειονεκτήματα που γράφει ο Αριστοτέλης.

Αυτή τη στιγμή που γράφω τα παραπάνω, μαθαίνω ότι το απολυταρχικό, θεοκρατικό, καθεστώς των μουλάδων, μετά το στοχευμένο φόνο του ηγέτη του Χομεϊνί διάλεξε για διάδοχο το γιό του. Τέτοια πράγματα δεν είναι αποδεκτά από τα δημοκρατικά καθεστώτα. Εμείς είμαστε ένα από αυτά. Σε κάθε εκλογή, κανονικά κάθε 4 χρόνια, εξαιρώντας τις αρκετές δικτατορίες που είχαμε τον περασμένο αιώνα, εκλέγομε ελεύθερα τον ηγέτη μας. Και ποιος είναι αυτός;

Μπορεί να είναι ένας Καραμανλής, ποιος όμως;       Ο Κωνσταντίνος, ο Κωστάκης ή ο Κώστας; Μπορεί να είναι ο Μητσοτάκης. Ποιος όμως; Ο Κωνσταντίνος ή ο Κυριάκος; Ή μήπως η Ντόρα; Ή μπορεί να είναι  ο Παπανδρέου. Ποιος όμως; Ο Γεώργιος, ο Ανδρέας ή ο Γιωργάκης; Ή, παλιότερα, Βενιζέλος, ο Ελευθέριος ή ο Σοφοκλής; Ή πάμε παραπέρα σε αρχηγούς κομμάτων. Γεννηματάς, Γιώργος ή Φώφη; Μήπως Βαρβιτσιώτης; Ή, το ίδιο κάνει, Κεφαλογιάννης; Και δεν έχομε τελειωμό. Πόσο λιγότερο οικογενειοκρατική από τη δυναστική μοναρχία είναι η δημοκρατία που έχομε;

Μια απάντηση είναι ότι δεν έχομε δημοκρατία, έχομε ολιγαρχία. Κι ας βαυκαλιζόμαστε πως είμαστε το λίκνο της δημοκρατίας. Ορίζει ο Αριστοτέλης ότι στη δημοκρατία οι άρχοντες κληρώνονται, ενώ στην ολιγαρχία εκλέγονται. Εμείς εκλέγομε τους βουλευτές άρχοντές μας μεταξύ υποψηφίων προεπιλεγμένων από τα κόμματα που επιλέγονται από μια (οικονομική κυρίως) τάξη. Δεν μπορεί να υπάρχει κόμμα χωρίς οικονομική στήριξη. Καλά εμείς. Δεν είμαστε ιδανική δημοκρατία. Τι λέτε όμως για τις λοιπές δημοκρατίες; Πραγματικά, σπάνια έχομε παραδείγματα διαδοχής του Προέδρου στις ΗΠΑ από συγγενείς τους. Δεν βάζω το Ενωμένο Βασίλειο, διότι εκεί υπάρχει κληρονομική βασιλεία. Εντάξει, θυμάμαι τους διαδοχικούς Μπους (Bush) Προέδρους των ΗΠΑ. Ο Ρόμπερτ Κένεντι, δολοφονήθηκε υποψήφιος μετά τη δολοφονία του προέδρου αδελφού του.

Καλά, κακό είναι να γίνει ηγέτης ενός κράτους ο γιος του προηγούμενου ηγέτη; Ίσα ίσα που αυτός μεγαλωμένος από τα γεννοφάσκια του γι΄ αυτό το ρόλο, θα έχει εκπαιδευτεί καλά όταν έλθει η ώρα του. Στο κάτω κάτω, συχνά βλέπομε γιατρούς ή δικηγόρους καθηγητές Πανεπιστημίου, να κάνουν τα παιδιά τους καθηγητές με το ίδιο επάγγελμα. Όχι μόνο από παιδιά έχουν μεγαλώσει στο κατάλληλο περιβάλλον, αλλά και οι γονείς τους έχουν τον τρόπο να τα προωθήσουν. Για παράδειγμα, ψηφίζουν για καθηγητές τους υποψήφιους γόνους συναδέλφων τους με αντάλλαγμα να ψηφίσουν και αυτοί το δικό τους γόνο. Δεν είναι όμως πάντοτε έτσι. Βέβαια, ο Κίμων, το δόρυ των Αθηναίων, που ελευθέρωσε τα παράλια της Μικράς Ασίας και την Κύπρο από τους Πέρσες κατακτητές, ήταν γιος του Μιλτιάδη, του θριαμβευτή του Μαραθώνα. Από την άλλη ο Μάρκος Αυρήλιος υπήρξε ο σοφότερος αυτοκράτορας της Ρώμης. Μετά το θάνατό του όμως αυτοκράτορας έγινε ο γιος του Κόμμοδος, ένας από τους χειρότερους αυτοκράτορες, σωστό κάθαρμα. Στα σύγχρονα χρόνια, στις περισσότερες «δημοκρατικές» χώρες, η κληρονομικότητα των αρχόντων δεν παίζει ρόλο. Όμως δεν είναι αυτό χαρακτηριστικό μόνο της «αστικής» δημοκρατίας. Στη μετατσαρική Ρωσία δεν είχαμε διαδοχή των γόνων των ηγετών. Μάλιστα, ο Στάλιν, δεν δίστασε να θυσιάσει το γιο του για το συμφέρον της πατρίδας του. Υπολοχαγός πολεμούσε στην πρώτη γραμμή και τον συνέλαβαν αιχμάλωτο οι Γερμανοί. Πρότειναν στο Στάλιν να ανταλλάξουν το γιο του με τον στρατάρχη Πάουλους (Friedrich Paulus) που τον κρατούσαν αιχμάλωτο οι Ρώσοι. Ο Στάλιν απάντησε πως δεν ανταλλάσσει έναν υπολοχαγό με ένα στρατηγό. Και οι Γερμανοί δολοφόνησαν τον αιχμάλωτο γιο του Στάλιν. Ούτε οι Κινέζοι έκαναν οικογενειακή υπόθεση την ηγεσία του κράτους τους. Όμως ούτε τέτοιων καθεστώτων χαρακτηριστικό είναι η κατάργηση της οικογενειοκρατίας. Στη Βόρεια Κορέα διάδοχος είναι η κόρη του σημερινού ηγέτη της.

Τελικά, η κληρονομική ηγεσία δεν είναι χαρακτηριστική οποιουδήποτε πολιτεύματος ούτε είναι πλεονέκτημα ή μειονέκτημα. Αν ο γιος κάποιου είναι ικανός, ικανότερος από οποιονδήποτε άλλον υποψήφιο, με γειά του με χαρά του. Θα είναι καλύτερα και για μας όλους τους πολίτες. Σε μια πραγματική δημοκρατία, όπου οι βουλευτές κληρώνονται και δεν εκλέγονται, το ζήτημα ελέγχεται, διότι αυτοί, μαθηματικά τυχαίο, αντιπροσωπευτικό δείγμα του συνόλου των πολιτών, είναι εκείνοι που αποφασίζουν αν ένα νομοσχέδιο που προβάλλεται από την εκλεγμένη κυβερνηση θα γίνει νόμος ή όχι. Όσο για τον Ανώτατο Άρχοντα, θυμίζω πώς στην Αρχαία Αθήνα, ο επιστάτης των πρυτάνεων, που κρατούσε την κρατική σφραγίδα, τα κλειδιά των ιερών και των χρημάτων και των αρχείων, κληρωνόταν και η θητεία του διαρκούσε μία μέρα.

Εγοησμός ή Αλτρουησμός;

Προτοπόρος στην εγκαθήδρηση της φονητηκής γραφής ήταν ο Γιάνης Βηλαράς. Χρησημοπηούσε το «Η» για να παραστήση όλα τα ομόηχα φονήεντα. Σημφονούσε ο Δηονήσηος Σολομός. Κατέπνηκσαν το κήνημα η σηντηρητηκή της εποχής. Ένα εόνα αργότερα επανήλθε ο Μένος Φηλήντας μαζή με τους πιο προοδεφτηκούς δηανοητές της εποχής, Δημήτρη Γληνό, Κλέανδρο Καρθέο, Φότο Γιοφήλη κ.ά. Αφτή ηποστήρηκσαν την ηοθέτηση του Λατηνηκού αλφαβήτου. Η αλαγή πολητηκής κατάστασης ναρκοθέτησε την προσπάθηα. Θεορό ότη το Λατηνηκό αλφάβητο δεν ήνε η καταληλότερη λήση, δηότη αφενός δεν έχη γράματα για όλα τα Εληνηκά φονήματα κε αφετέρου τα γράματά του προφέροντε διαφορετηκά από πηκήλους κσένους. Σηνεχήζο μεταγραμένα στην ηδανηκή γραφή παλιά άρθρα μου.

Δημ. Α. Σηδερής, ομ. καθ. καρδιολογήας dimitrissideris.wordpress.com

• Κηνή Γνόμη, 10. Νοεμβρίου 2015

•  
• 

Από τις πρότες τάκσης του σχολήου μάθαμε την ηθηκή του αλτρουησμού: της ανηδηοτελούς φροντήδας για το καλό τον άλον. Η αφτοθησήα, με πρότηπο εκήνο του Ηησού, ήνε ουράνηα αρετή. Κατά κερούς, οστόσο, αμφησβητήθηκε η ακσήα της. Τελεφτέα έχη κλονησθή έντονα, ηδίος από της θεορήες της Ροσοαμερηκανήδας Άην Ραντ (Ayn Rand). Η Ραντ, μια πρηκησμένη «σατανηκή φηγούρα της δηανόησης» (Τσόμσκη, Noam Chomsky), τόνησε ότη αρετή ήνε ο εγοησμός, αμαρτήα ο αλτρουησμός. Η Ραντ ηπήρκσε μέντορας ανθρόπον με μεγάλη επηροή, όπος ο Γκρηνσπαν (Alan Greenspan), ηπέφθηνος σήμβουλος δηαδοχηκόν Αμερηκανόν προέδρον αρχήζοντας από το Νίκσον (Richard Nixon), με σηνέπηες στης πολητηκές του Ρήγκαν (Ronald Reagan) κε της Θάτσερ (Margaret Thatcher) (που αμφότερη πέθαναν με άνηα), κε τη δηαμόρφοση του νεοφηλελεφθερησμού που βηόνομε παγκόσμηα σήμερα. Η Ραντ στήρηκσε τη θεορήα της στην «αντηκημενηκή» λατρήα της λογηκής κε στους βηολογηκούς νόμους. Μπορήτε να φανταστήτε αλτρουησμό στη σημπερηφορά ενός λιονταριού, ενός σκήλου, ενός μηκροβήου; Αν όχη, τότε να σηνχαρούμε τη μηκρή ομάδα τον σηνανθρόπον μας που δημηουργούν στον πλανήτη μας, δηλαδή την ομάδα τον «εγοηστόν» πλούσηον Αμερηκανόν επηχηρηματηόν, έστο κι αν «μερηκή σ’ αφτή την ομάδα σηγκαταλέγουν στα κατορθόματά τους την απόκτηση πλούτου μεγαλήτερου από το ΑΕΠ ολόκληρον χορόν» (Φήληπος Δραγούμης). Θα σηζητήσο εδό το θέμα κηρήος σε βηολογηκό επήπεδο, όπος έκανε η Ραντ.

Η σημπερηφορά μας (κε όλον τον ζόον) ήνε σηνήθος αντήδραση σε εκσοτερηκά ερεθήσματα, τα αντανακλαστηκά τον ανότερον ζόον. Η αντήδραση αφτή μπορή να σηνηστά ήτε θετηκή ήτε αρνητηκή ανάδραση, επηδρόντας στο ερέθησμα ήτε για να το επητήνη (εφχάρηστο) ήτε να το εκσουδετερόση (δησάρεστο). Αυτή ήνε η βάση του εγοησμού μας. Ενεργούμε κατεφθηνόμενη από την αποφηγή της οδήνης προς τον προσπορησμό ηδονής. Ηπάρχουν όμος κε συμπερηφορές χορής ανάδραση. Κλέμε ή γελάμε, χορής να επηδρούμε στην ετήα του σηνεσθήματός μας. Ο σκήλος κουνάη την ουρά του κε η γάτα γουργουρήζη όταν τα ζόα εφχαρηστούντε ή ανατρηχιάζουν κε τρέμουν όταν δησαρεστούντε, χορής να επηρεάζετε έτση η ετήα που τα αναστατόνη. Κι ακόμη:

Σηχνά η ενέργηές μας καθορήζοντε από μια αλησήδα αντανακλαστηκόν. Ο ερεθησμός τον χηλιόν προκαλή μηζητηκές κηνήσης που ησάγουν μια μπουκιά στο στόμα· η παρουσήα της σηνεπάγετε μάσηση· ο μασημένος βλομός ενεργοπηή την κατάποση που τον φέρνη στο στομάχι· η ήσοδός του εκή προκαλή έκρηση γαστρηκού ηγρού κλπ. Ανάλογη ήνε μια αληλουχήα αντανακλαστηκόν που καταλήγουν στον οργασμό. Αφτές η αλησήδες ονομάζοντε ένστηκτα. Δήο ήνε τα κηρήαρχα: Αφτοσηντήρηση κε αναπαραγογή. Γενιόντε βέβεα μεταφησηκά εροτήματα. Τρόμε επηδή πηνάμε ή για να επηβηόσουμε; Κάνομε έροτα επηδή εσθανόμαστε την ανάγκη για ηδονή ή για να κάνουμε πεδιά; Κε αν ησχήη η σκοπημότητα, πιος φήτεπσε μέσα μας τέτιους σκοπούς; Αλά με μεταφησηκά εροτήματα που περηλαμβάνουν το «πιος;» η επηστήμη δεν ασχολήτε. Απλά μελετά της αλησήδες.

Η ουσήα ήνε ότη εγοηστηκή ήνε η σημπερηφορά του ζοηκού κόσμου που αποσκοπή στην αφτοσηντήρηση του ατόμου. Οστόσο, το κλάμα, το γέλιο ή άλες παραπλήσηες φησηολογηκές εκδηλόσης δεν οφελούν το άτομο. Μεταφέρουν σηνεσθήματα σε άλα ζόα του ήδιου ήδους, τα οπήα τότε αντηδρούν σαν να ήχαν δεχθή αφτά το ερέθησμα που προκάλεσε εκδηλόσης εφχαρήστησης η δησαρέσκηας. Κι αφτή η μεταφορά σηνεσθηματηκής πληροφορήας γήνετε ταχήτερα από τη γνοστηκή μετάδοσή της κε επομένος ήνε πιο αποτελεσματηκή, αν κε όχη εκσήσου ηδηκή. Ένα πουλάκη βγάζη άγρηα κραβγή όταν αντηληφθή την παρουσήα γερακιού. Τα άλα πουλάκια κρήβοντε, αλά εκήνο, με την κραβγή του, ζημηόνετε ηποδηλόνοντας τη θέση του στο γεράκη. Όσο για το ένστηκτο της αναπαραγογής, εκή βρήσκετε η κατεκσοχήν αλτρουηστηκή σημπερηφορά. Η μητέρα τον θερμόεμον σαρκοβόρον ζόον, πηνασμένη από την περηπέτηα της κήησης, όχη μόνο δεν τρόη τα μηκρά που γένησε, αλά κε τα προστατέβη με κήνδηνο της ζοής της από τα αρσενηκά της αγέλης κε άλους θηρεφτές.

Τα αντανακλασηκά του θηλασμού κε του έροτα ήνε αμηβέα, έτση που αποτελούν τα πρότηπα για να δημηουργηθή το σηνέσθημα της ηδηκής αγάπης, της στοργής κε του έροτα αντήστηχα. Τα τηχέα ερεθήσματα που σηνδέοντε χρονηκά με αφτά τα αντανακλαστηκά, ηκόνα, οσμή, άκουσμα φονής, αφή, της μητέρας ή του(ης) εροτηκού(ής) σηντρόφου, αρκούν για να δηεγήρουν σηνεσθήματα αγάπης, ακόμη κε χορής να σηνδέοντε με παρόντα θηλασμό ή εροτηκή πράκση. Αφτά ησχήουν όχη μόνο για τους ανθρόπους, αλά κε για τα λιοντάρια κε τα σκηλιά. Κε μπορή να επεκτήνοντε πέρα από τα όρηα ζόον του ήδιου ήδους, όπος η αμηβέα αγάπη ενός σκήλου με τον κήρηό του. Κε για να πάμε σε ένα ακόμη πιο ακρέο παράδηγμα, ένα μηκρόβηο πολαπλασηάζετε με ένα μοναδηκό τρόπο: δηερήτε στα δήο. Η αναπαραγογή μηκροβήον, προτοζόον κε ηόν γήνετε με δηέρεσή τους, που σημένη ότη πεθένη ο μητρηκός οργανησμός για να γενηθούν η θηγατρηκή. Αφτή ήνε η απόλητη φησηκή θησήα του εγοησμού για χάρη του αλτρουησμού.

Θα μπορούσε να αντητήνη κάπιος ότη η αλτρουηστηκές πράκσης, σαν της βηολογηκές που αναφέραμε, προσπορήζουν εφχαρήστηση στον δότη τους κι επομένος ήνε κε αφτές εγοηστηκές. Η εφχαρήστηση που προκαλή στο δότη η εβεργεσήα του στον άλον ήνε εκήνη που τον παρακηνή να εβεργετήση. Η ελεημοσήνη στο φτοχό δήνη στον ελεήμονα το εφχάρηστο εγοηστηκό έσθημα της ηπεροχής. Οστόσο, η μητέρα ηπερασπήζετε το πεδή της με κήνδηνο της ζοής της. Ο σκήλος θα ηπερασπησθή με κήνδηνο της ζοής του τον κήρηό του όταν αφτός απηλήτε. Η χαρά που γενιέτε από την αφτοθησήα έπετε, δεν προηγήτε. Δεν προσφέρο θησηα τον εαφτό μου βοηθόντας τους άλους για να χαρό. Το ότη χέρομε αν πετήχο, ήνε το αποτέλεσμα, όχη η ετήα της αφτοθησήας μου. Δεν ηπάρχη, οστόσο, αμφηβολήα, ότη η εγοηστηκή κε η αλτρουηστηκή στάση σηνηπάρχουν στη δομή της σημπερηφοράς μας κε όχη σπάνηα βρήσκοντε σε σήγκρουση.

Ο Μαρκσησμός απέβλεπε τεληκά σε ελαχηστοπήηση του κράτους. Κε ο νεοφηλελεφθερησμός σε ελαχηστοπήησή του αποβλέπη, μόνο όσο χρηάζετε για την προστασήα της ηδηοτηκής περηουσήας. Η αλτρουηστική μέρημνα για την πεδήα, την ηγήα, την ησότητα, τη δηκεοσήνη, την επηβήοση τον αδηνάτον αποτελή «αμαρτήα» του κράτους, δηότη εμποδήζη την «ελέφθερη» ανάπτηκση της ηκονομήας. Ο Κεηνσηανησμός, έσοσε τον κόσμο από την ηκονομηκή κατάρεφση του μεσοπολέμου· ο νεοφιλελέφθερος «Ραντησμός» επηκρατή σήμερα σε όλο τον κόσμο, αποδηκνήοντας εκ τον πραγμάτον την ορθότητά του κε σόζοντας τον εαφτό του. Ήσος τα κηνονηκά φενόμενα θα έπρεπε να μελετόντε επηστημονηκά πρότηστα ος αλησήδες κηνονηκόν αντανακλαστηκόν μάλον παρά ος παράγογα ετήας κε σκοπημότητας της κηνονήας. Όπος μελετά η βηολογηκή επηστήμη τα ένστηκτα.

ΕΛΙΑ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 5 Σεπτεμβρίου 2026

“Όπου κι αν λάχω κατοικία, δεν μ΄ απολείπουν οι καρποί…είμ΄ η ελιά η τιμημένη” (Κωστής Παλαμάς).

Κάθε τόπος έχει ιδιαιτερότητες. Σ΄ εμάς έλαχαν δύο. Μια είναι η θέση μας στη διασταύρωση μεταξύ των 3 παραδοσιακών Ηπείρων, Ευρώπης, Ασίας, Αφρικής. Κάποτε, για να ταξιδέψει κάποιος από τη μια Ήπειρο στην άλλη, π.χ. έμπορος, έπρεπε σχεδόν υποχρεωτικά σχεδόν να περάσει από τον τόπο που σήμερα ονομάζεται Ελλάδα. Σ΄ αυτό τον τόπο, κάποιο κέρδος άφηνε. Μπορεί να ήταν αγαθά, αλλά και, προπάντων, συνήθειες από άλλους ξένους τόπους. Η ανακάλυψη των νέων χωρών, Αμερικής, Ωκεανίας κλπ, μείωσε τη σημασία αυτής της ιδιαιτερότητας, χωρίς, ωστόσο, να την εξαλείψει. Αυτός είναι ο λόγος που πάμπολλοι ισχυροί του κόσμου λιμπίζονται τη χώρα μας, αφαιρώντας όσο γίνεται περισσότερο την επίδραση των γηγενών κατοίκων πάνω της. Αυτό το διεθνές ενδιαφέρον έχει επικεντρώσει συχνά πάνω στην πατρίδα μας την προσοχή του κόσμου όλου. Η άλλη είναι για μένα το ίδιο σημαντική, μόνο που έχει μεγαλύτερη σημασία για μας παρά για τους ξένους.

Δεν ξέρω αν πολλοί άλλοι τόποι με γεωγραφική έκταση όσο η Ελλάδα έχουν τόση ανάγλυφη ανομοιομορφία όσο η πατρίδα μας. Αυτό έχει πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Ευθύνη μας είναι να εκμεταλλευτούμε τα θετικά της. Η γεωγραφία ορίζει το κλίμα κάθε περιοχής και, επομένως, τις ασχολίες των κατοίκων. Οι βουνήσιοι είναι κυρίως βοσκοί ή ληστές. Οι πεδινοί κυρίως αγρότες, τσιφλικάδες ή κολίγοι. Οι νησιώτες και παράλιοι κυρίως ψαράδες, έμποροι ή πειρατές. Κι όλοι αυτοί, με διαφορετικές εμπειρίες και συνήθειες, ήταν δίπλα ο ένας στον άλλον, με κοινή γλώσσα. Ο ορεινός όταν άκουε τη λέξη δέντρο σκεφτόταν το έλατο ή την οξιά, ο πεδινός την ελιά και τη συκιά, ο θαλασσινός το αρμυρίκι. Ο Έλληνας όμως επικοινωνώντας με άλλους Έλληνες διέθετε για τη λέξη «δέντρο» ένα τόσο ευρύ φάσμα εικόνων για την ίδια έννοια. Και να ένας από τους λόγους για την ευρύτητα της διανόησης των προγόνων μας. Από την άλλη η επαφή μεταξύ τους μπορεί να ήταν συμπληρωματική (δημιουργικά εμπορική) ή μιμητική (με στοιχεία υποταγής) ή και ανταγωνιστική, συγκρουσιακή. Τόσα χρόνια η Ελληνική Επανάσταση, και οι Έλληνες δεν κατάφεραν να έχουν μια γενικευμένη οργάνωση στρατού, πάλευε καθένας για πάρτη του. Ίδια ήταν η κατάσταση στην αρχαιότητα, όπου κάθε πόλη ήταν διαφορετικό κράτος.

Κι όμως οι συνθήκες με τον καιρό αλλάζουν. Ζούμε τον εφιάλτη της αλλαγής του κλίματος που σε λιγότερο από έναν αιώνα, αν στο μεταξύ δεν αλλάξουμε μυαλά, θα κάνει τον πλανήτη μας ακατοίκητο. ‘Ηδη το βλέπομε. Πυρκαγιές, πλημμύρες, ξηρασία κλπ γίνονται ολοένα και πιο συχνές. Παραδοσιακά η χώρα μας ήταν κατάλληλη για ένα ιερό προϊόν, το λάδι. Το λάδι είναι από τις πιο υγιεινές τροφές που υπάρχουν. Είναι παγκόσμια αναγνωρισμένο, ιδίως με έρευνες που έχουν κάνει Ισπανοί επιστήμονες. Διάβασα στην Καθημερινή ότι σε ένα παγκόσμιο διαγωνισμό τα Ελληνικά ελαιόλαδα αποτελούσαν το 43% του συνόλου των διαγωνιζομένων, αλλά μόνον 6 απέσπασαν την υψηλότερη διάκριση. Ενώ εξακολουθούμε να εξάγουμε σημαντικές ποσότητες ελαιολάδου χύμα, σε χαμηλές τιμές, το επανεισάγομε τυποποιημένο πανάκριβα. Πέρυσι με σημαντική ξηρασία μειώθηκε σημαντικά η παραγωγή λαδιού και η τιμή του ανέβηκε στον ουρανό. Με το θερμαινόμενο και πιο ξηρό κλίμα υπάρχει μια μετακίνηση της ελαιοκαλλιέργειας προς το Βορρά, αλλά και οριζόντια σε όλο τον κόσμο. Σε λίγο θα αγοράζουμε λάδι από τη Βουλγαρία και το Πακιστάν.

Οι πολιτικές σχεδόν όλων των διαδοχικών κυβερνήσεων στον τόπο μας δημιούργησαν ισχυρά κίνητρα για να εγκαταλείψουν οι κάτοικοι την επαρχία και να συγκεντρωθούν στα μεγάλα κέντρα, ιδίως Αθήνα, Θεσσαλονίκη. Συγχρόνως οι εξουσίες μεταφέρουν την ευθύνη στους πολίτες. «Φταίει η αστυφιλία των Ελλήνων». Καλά, την εποχή του παππού μου το Ελληνικό γένος δεν είχε αστυφιλία; Τότε οι πολλοί Έλληνες κατοικούσαν στην περιφέρεια, παρήγαν και έτρεφαν τα άστεα όπου οι κάτοικοι κυρίως κατανάλωναν. Σε πάνω από τα μισά άρθρα που δημοσιεύω τονίζω την ανάγκη να επανοικισθούν τα εγκαταλειμμένα νησιά μας που πρέπει να γίνουν ενεργοπαραγωγά. Να μετατρέπουν τον ήλιο, τους ανέμους, τα κύματα σε ηλεκτρική ενέργεια και το θαλάσσιο πλούτο σε ιχθυο-, οστρακο-, μαλακιο-καλλιέργειες κλπ. Ήδη κρούεται ο κώδωνας κινδύνου. Πρέπει να επανοικισθούν και ζωντανέψουν οι εγκαταλειμμένες περιοχές στα βουνά μας, όπου ερειπώνονται θλιμμένα τα σπίτια που ανέθρεψαν τους γονείς και τους παπούδες μας. Η επέκταση της καλλιέργειας της ελιάς σε υψηλότερα επίπεδα είναι ένας από τους σκοπούς. Η θερμοκρασία σε υψίπεδα των 700 μέτρων είναι σημαντικά χαμηλότερη από ό,τι στις πεδιάδες, όπου επικρατεί ο «λίβας που καίει τα σπαρτά».

Θυμίζω κάποια πλεονεκτήματα της επανοίκισης των εγκαταλειμμένων περιοχών μας, πέρα από τα όσα ανέφερα παραπάνω. Για τα νησιά, η παρουσία οικονομικής δραστηριότητας δικαιολογεί, λέει το διεθνές δίκαιο, την ύπαρξη ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας. Η παραγωγή ενέργειας εκεί γίνεται χωρίς ρύπανση του περιβάλλοντος και χωρίς να ακυρώνει χώρο αφιερωμένο σε άλλους δημιουργικούς σκοπούς. Η δημιουργία ελαιώνων στις πλαγιές των βουνών και στα υψίπεδα εμποδίζει το σχηματισμό χειμάρρων που ξεπλένουν το χώμα επιτείνοντας την ερήμωση, ενώ επιβραδύνει τη ροή των νερών, έτσι που προλαβαίνουν να απορροφηθούν και αποθηκευτούν στις φυσικές υπόγειες δεξαμενές των βουνών.

Η κρατική πολιτική οφείλει να δώσει κίνητρα. Όχι επιδοτήσεις για να πάει να μείνει κάποιος στην επαρχία. Αυτός θα πάρει την επιδότηση για να ζει στη μεγαλούπολη. Τα κίνητρα να είναι π.χ. απαλλαγή από φόρους για όποιον είναι μόνιμα εγκαταστημένος στην περιοχή. Επιδοτήσεις στους αντίστοιχους δήμους για να εκσυγχρονιστούν, π.χ. σε ένα αναπτυξιακό πρόγραμμα άρτια καταρτισμένο, επιδοτούνται τα έργα με ποσά ίσα με εκείνα που μάζεψε από τους πολίτες του ο αντίστοιχος δήμος (ή περιφέρεια). Θυμίζω ότι η επιδότηση δεν είναι δάνειο, είναι δωρεά. Το κράτος ολόκληρο θα ωφεληθεί από την αύξηση της παραγωγής στον τόπο. Παράλληλα, το κράτος στέλνει εκεί υποχρεωτικά δημόσιους υπαλλήλους, γιατρούς, δασκάλους, τραπεζίτες, ταχυδρόμους κλπ. Μια τέτοια ανάπτυξη απαιτεί και βελτίωση των δημόσιων συγκοινωνιών, όπως σιδηροδρομικών γραμμών στη στεριά και πολλών σύγχρονων πλοιαρίων (αντί των παραδοσιακών καϊκιών) για τα νησάκια που κινούνται με ηλεκτροπαραγωγό αιολική ενέργεια (αντί των ιστίων) και φωτοβολταϊκές επιφάνειές τους. Δουλειές για ανέργους.  Ως προς το πόσιμο νερό, για τα βουνά δεν υπάρχει πρόβλημα. Τα δάση και οι ελαιώνες εξατμίζονται με τον ήλιο και δημιουργούν βροχή. Ως προς τα ερημονήσια, η λύση είναι βέβαια η αφαλάτωση του θαλασσινού νερού και μάλιστα με τρόπους που να μην ρυπαίνουν.

ΚΑΤΗΓΟΡΙΟΠΟΙΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΩΝ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 3 Σεπτεμβρίου 2026

Τα αισθητήριά μας κατηγοριοποιούν. Σε χώρο και χρόνο. Καθώς κάθε αισθητικό νεύρο διακλαδίζεται σε πολλαπλά σημεία του δέρματος, ερεθίσματα από αυτά καταλήγουν σε ενιαίο σημείο στο κεντρικό νευρικό μας σύστημα και μοιάζουν με ένα. Δύο ξεχωριστοί ταυτόχρονοι νυγμοί που απέχουν λίγα εκατοστά στη ράχη μας γίνονται αντιληπτοί ως ένας νυγμός. Αντίθετα στις ράγες των δακτύλων μας, ακόμη και ελάχιστων χιλιοστομέτρων απόσταση μεταξύ δύο νυγμών καταλήγει σε αντίληψη δύο ξεχωριστών ερεθισμάτων. Αλλά και χρονικά, το μάτι εξακολουθεί να “βλέπει” ένα αντικείμενο για λίγο ακόμη και όταν έχει πάψει πραγματικά να το βλέπει. Αυτό είναι το μετείκασμα που διαρκεί περίπου 1/10 δευτερόλεπτα. Χάρη σ΄ αυτές τις “ατέλειες” των αισθήσεών μας, πολλαπλά σημεία το ένα πολύ κοντά δίπλα στο άλλο φαίνονται σα μια συνέχεια και μια διακεκομμένη κίνηση μας μοιάζει συνεχής. Σ΄ αυτή την αρχή στηρίζεται ο κινηματογράφος. Με αυτές τις ιδιότητες των εισαγόμενων εικόνων στον εγκέφαλο μας, ένα ψηφιακό σύνολο ομαδοποιείται. Την ασυνέχεια σε ένα κόσμο που φαίνεται συνεχής πρωτοπρόσεξε ο Δημόκριτος που θεώρησε πως ό,τι βλέπομε δεν είναι συνεχές, αλλά αποτελείται από στοιχεία που δεν είναι παραπέρα διαιρετά, είναι άτομα. Στην ίδια αρχή στηρίζεται και η θεωρία των κβάντων. Ακόμη και η ενέργεια δεν είναι επάπειρον διαιρετή, και η μικρότερη ποσότητα που μπορεί να υπάρχει είναι το κβάντο (quantum). Έτσι, έχομε μάθει να κατηγοριοποιούμε τα πάντα.

Κατηγοριοποιούμε λοιπόν και τους ανθρώπους. Εντάσσομε καθέναν σε μια κατηγορία με βάση κάποιο κριτήριο. Τέτοιο κοινό κριτήριο είναι το έθνος. Κατά τον Ηρόδοτο, ο Δημάρατος είπε στον Ξέρξη ότι οι Έλληνες ενώνονται μεταξύ τους, διότι έχουν το “ὁμόηθες, ὁμόθρησκον, ὃμαιμον, ὁμόγλωσσον“, που τους ξεχωρίζει από τα άλλα έθνη. Αυτή η κατηγοριοποίηση βέβαια δεν μπορεί να ισχύει στο ακέραιο, ιδιαίτερα σήμερα. Τα ίδια ήθη με τους προγόνους μας είναι πολύ δύσκολο να προσδιορισθούν και μετρηθούν. Έμμεσες ενδείξεις υπάρχουν αφενός στη βάση της ιστορίας, όπως ανέδειξε πρώτος ο Κ. Παπαρρηγόπουλος και αφετέρου στη βάση των άγραφων παραδόσεων, όπως εμφανίζονται στα δημοτικά τραγούδια, που μελέτησε πρώτος ο Ν. Γ. Πολίτης. Το ομόθρησκο φυσικά δεν υπάρχει πια. Η θρησκεία των προγόνων μας ήταν ειδωλολατρική, όχι η δική μας. Το όμαιμο είναι αδύνατο να αποδειχθεί άμεσα, καθώς δεν έχομε βιολογικό υλικό από εκείνους για να το συγκρίνουμε με το δικό μας. Έμμεσες ενδείξεις υπήρξαν όταν δείχθηκε ότι το DNA από περιοχές που κατοικούνταν παραδοσιακά από Έλληνες ήταν στατιστικά πιο όμοιο μεταξύ τους από άλλων γειτονικών λαών. Το ομόγλωσσο είναι το πιο ισχυρό στοιχείο, αφού έχομε δείγματα γραφής της γλώσσας μας για σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια που δείχνουν ότι αυτή βεβαίως εξελίσσεται, αλλά με τρόπο συνεχή, χωρίς κενά και απότομες μεταβολές, όπως φάνηκε ιδίως με το έργο του Πολίτη και την αβίαστη, προφορική, παράδοση των δημοτικών τραγουδιών.

Στη σύγχρονη ιστορία κριτήριο εθνικής ταυτότητας θεωρήθηκε, συγκριτικά με τους Τούρκους, μόνο η θρησκεία, αδιαφορώντας για τη γλώσσα που μιλούσαν. Αντίθετα, συγκριτικά με τους Αλβανούς, η γλώσσα υπήρξε σημαντικό επιχείρημα μαζί με τη θρησκεία. Σε καμιά περίπτωση δεν λήφθηκε υπόψη ποιο ήταν το εθνικό φρόνημα των ενδιαφερόμενων κατοίκων, δηλαδή αν αισθάνονταν και ήθελαν να είναι Έλληνες ή Αλβανοί. Σε μια μάζωξη Βλάχων στο Μέτσοβο συνάντησα Βλάχους Αλβανούς που μιλούσαν Βλάχικα και Αλβανικά, όχι Ελληνικά, αλλά ήταν Χριστιανοί Ορθόδοξοι και δήλωναν ότι είναι Έλληνες.

Θεωρώ ότι το πιο σημαντικό στοιχείο για την εθνικότητα κάποιου είναι τι θεωρεί ο ίδιος ότι είναι. Αντικειμενικά σημαίνει ότι, αν χρειασθεί, διαθέτει τη ζωή του για το έθνος του, αλλά και μετέχει στις λήψεις αποφάσεων γι΄ αυτό· επικοινωνεί γλωσσικά με τους ομοεθνείς· και διεκδικεί το μερίδιο της δόξας που του ανήκει επειδή ανήκει στο συγκεκριμένο έθνος, αλλά και αναγνωρίζει τις υποχρεώσεις του απέναντι στους αλλοεθνείς, που προκύπτουν από επαίσχυντες πράξεις που, όπως κάθε έθνος, έχει διαπράξει και το δικό του.

Ανάμεσα στα δύο κύρια κριτήρια ένταξης σε ένα έθνος, γλώσσα και θρησκεία, υπάρχει μια σημαντική διαφορά. Τίποτε δεν εμποδίζει να επιβληθεί από το κράτος υποχρεωτική γνώση δύο ή και περισσότερων γλωσσών. Λαμπρό επιτυχημένο παράδειγμα είναι η Ελβετία. Αντίθετα, οι θρησκευτικοί ηγέτες αποκλείουν τη συμμετοχή σε δύο θρησκεύματα. Και έχουν τεράστια ισχύ για να το επιβάλλουν. Οι θρησκείες παραδοσιακά έχουν την ισχύ να αναγνωρίζουν την κοινωνική ταυτότητα κάποιου. Η ονοματοδοσία γίνεται από τη θρησκεία, σ΄ εμάς με τη βάπτιση, σε άλλους με περιτομή κλπ. Η επισημοποίηση του γάμου, δηλαδή το ποιοι θα είναι οι γονείς και κηδεμόνες των παιδιών που θα γεννηθούν, είναι άλλο μέτρο επιβολής. Η λήξη της ζωής με την κηδεία είναι τρίτο ουσιώδες μέτρο. Η επιβεβαίωση της συμμετοχής στη θρησκευτική κοινωνία, π.χ. με τη μετάληψη, είναι άλλο στοιχείο στην ισχύ των θρησκειών. Μ΄ αυτό τον τρόπο, η θρησκεία, από θεωρητική διδασκαλία της αγάπης και ειρήνης γίνεται κίνητρο μεγάλης βίας, διότι είναι μισαλλόδοξη.

Άλλη κατηγοριοποίηση είναι ο τόπος κατοικίας. Μάλλον σπάνια, όμως υπάρχουν, αντιπαραθέσεις μεταξύ πόλεων ή και συνοικιών, ιδιαίτερα με συμμορίες που ελέγχουν περιοχές. Η επαγγελματική κατηγοριοποίηση είναι επίσης μερικές φορές σημαντική, καθώς επαγγελματικές πράξεις που γίνονται από ένα επάγγελμα απαγορεύεται να γίνονται από άλλο. Η υποκειμενική ένταξη κάποιου σε μια π.χ. ποδοσφαιρική ομάδα, όπως γινόταν κάποτε με τους οπαδούς ιπποδρομιακών ομάδων, όσο αστεία και αν φαίνεται, γίνεται κάποτε σημαντική. Μια από τις φονικότερες στάσεις που αναφέρει η ιστορία ήταν η στάση του Νίκα, επί Ιουστινιανού, που ξεκίνησε με την αντιπαράθεση Πράσινων και Βένετων. Η αντιμετώπιση του προβλήματος είναι αναμφισβήτητα δύσκολη. Ένας τρόπος είναι να επιβληθεί μια άλλη διαίρεση, π.χ. η ταξική διαφορά, βασικά σε καπιταλιστές και προλεταρίους, όπως έκανε ο K. Marx. Αυτή η διαίρεση άμβλυνε τις θρησκευτικές και λοιπές αντιθέσεις, αλλά εγκατάστησε άλλου είδους βίαιες αντιπαραθέσεις.

Ο Εμβέρ Χότζα στην Αλβανία είχε καταργήσει τελείως τις θρησκευτικές εκδηλώσεις και αυτό έφερε πραγματικά μια ηρεμία στις σχέσεις ετερόθρησκων λαών, Χριστιανών Ορθοδόξων, Καθολικών, Μουσουλμάνων κλπ. Όμως η θρησκεία δεν είναι μόνο μια κοινωνική λειτουργία, αλλά και μια υπαρξιακή στάση· την έχει ανάγκη καθένας μπροστά στην αμείλικτη απειλή του θανάτου και του αγνώστου που την περιβάλλει. Μια άλλη, ηπιότερη στάση θα ήταν να παρακαμφθεί από το κράτος η ισχύς της θρησκείας. Δηλαδή, οι γάμοι, η ονοματοδοσία, η αναγνώριση του θανάτου να γίνονται υποχρεωτικά από την πολιτεία, π.χ. το δήμο, είτε υπάρχει θρησκευτική τελετή είτε όχι, ενώ μόνη η αντίστοιχη θρησκευτική τελετή είναι νομικά άκυρη.

COVID ΚΑΙ ΕΥΛΟΓΙΑ ΠΡΟΒΑΤΩΝ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 1 Σεπτεμβρίου 2026

Το κάθε τι έχει πολλαπλές όψεις, συνήθως όμως μία είναι η πιο σημαντική. Γι΄ αυτήν

προέχουσα γνώμη έχουν οι ειδήμονες, επιστήμονες, έμπειροι. Η νόσος είναι μια κατάσταση

όπου προέχουσα γνώμη έχουν οι γιατροί. Εφαρμόζουν την κατάλληλη αγωγή για να γίνει

καλά ο άρρωστος. Σε μια επιδημία όμως προέχουσα γνώμη έχουν οι πολιτικοί. Να ένα

παράδειγμα. Όταν ένας άνθρωπος πάθει τυφοειδή πυρετό, αιτία είναι η σαλμονέλα και ο γιατρός θα του δώσει τα κατάλληλα φάρμακα, κυρίως αντιβιοτικό. Η αιτία μιας επιδημίας τυφοειδή πυρετού όμως είναι άλλη, είναι η κακή ύδρευση, αποχέτευση, γενικά υγιεινή του περιβάλλοντος. Η αντιμετώπιση της επιδημίας δεν είναι δυνατή από τους γιατρούς, αλλά από την πολιτεία. Το πρόβλημα είναι τώρα κοινωνικό. Με τις προτάσεις βέβαια των κατάλληλων επιστημόνων, μηχανικών, γιατρών κλπ.

Περάσαμε μια πανδημία με τον ιό COVID. Εκατομμύρια ανθρώπων πέθαναν, οι

μεταδόσεις πολλαπλασιάζονταν, επιχειρήσεις έκλειναν επειδή απαγορευόταν ο συγχρωτισμός.

Τον αντιμετωπίσαμε με ποικίλους τρόπους που ο κυριότερος ήταν ο όσο γίνεται πιο

γενικευμένος εμβολιασμός. Σήμερα η πανδημία έχει μετατραπεί σε επιδημία. Δηλαδή

υπάρχουν κρούσματα, αλλά αφενός είναι ηπιότερα, αφετέρου είναι πολύ λιγότερα. Μια κύρια

ιδιότητα του ιού είναι να μεταβιβάζεται εύκολα από τον ένα στον άλλο. Οι πιθανότητες να

κολλήσω από κάποιον είναι σημαντικά μικρότερες, διότι οι φορείς είναι πολύ λιγότεροι.

Έναντι αυτού, υπάρχουν ανεπιθύμητες ενέργειες, μόνιμες βλάβες ή και θάνατοι από το

εμβόλιο, αλλά ο αριθμός τους είναι ασήμαντος συγκριτικά με εκείνων που ωφελήθηκαν από

τον εμβολιασμό. Ασήμαντος βέβαια για εμάς όλους, όχι γι΄ αυτόν που πέθανε και το άμεσο

περιβάλλον του. Τα εναλλακτικά (μάλλον συμπληρωματικά) μέτρα είναι, όπως σε κάθε

πανδημία, η απομόνωση των πασχόντων, πρακτικά αδύνατη, λόγω του πλήθους τους, η

αραίωση του πληθυσμού με κίνητρα την ανακατανομή των διατιθέμενων κεφαλαίων από τις

πόλεις σε ερημωμένες περιοχές που ιστορικά ήταν ικανές να τρέφουν τους κατοίκους τους. Η

εμφάνιση ενός κρούσματος σε τέτοιες περιοχές αντιμετωπίζεται με απομόνωσή τους, αντί της

απομόνωσης όλης της χώρας, και τη μετάβαση επιτόπου ιατρικών κλιμακίων για την

αντιμετώπιση επιτόπου των ασθενών. Άλλο μέτρο είναι η υποχρεωτική χρήση μάσκας από

όλους κλπ. Ο ανεμβολίαστος δεν κινδυνεύει μόνον ο ίδιος, αλλά, όντας δυνητικά φορέας, απειλεί και άλλους. Όπως κάποιος που κρατά δημόσια ένα πιστόλι. Τι πρέπει να κάνει η πολιτεία; Η μη συμμόρφωσή του δεν σημαίνει βέβαια να τον εκτελέσουμε ή να τον υποβάλουμε βίαια σε εμβολιασμό, σημαίνει όμως να του επιβληθούν βίαια εναλλακτικές λύσεις, όπως αυστηρή απομόνωση για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα ή άλλες. Ο εμβολιασμός φυσικά

δημιούργησε υπέρμετρο πλούτο σε φαρμακοβιομηχανίες, σε βάρος των λοιπών βιομηχανιών,

που επιδόθηκαν σε μια εκστρατεία κατά των εμβολιασμών, με πολλά κέρδη από αυτή την

προσπάθεια.

Δεν ξέρω αν έχει σταματήσει μια άλλη επιδημία, μια επιζωοτία, η ευλογιά προβάτων. Δεν μεταδίδεται, ευτυχώς, στον άνθρωπο. Και ανακαλύψαμε πολιτικά το φάρμακο. Όταν παρουσιασθεί ένα κρούσμα σε ένα κοπάδι, σφάζομαι όλα τα πρόβατα. Τσέλιγκας με 1000 πρόβατα, είδε μέσα σε μια μέρα να μηδενίζεται ο αριθμός των προβάτων του επειδή ένα εξεδήλωσε συμπτώματα ευλογιάς. Όπως, αν βλέπαμε ένα κρούσμα COVID εκτελούσαμε τον άρρωστο και το περιβάλλον του. Το αποτέλεσμα είναι τραγικό και για τον ίδιο το βοσκό, αλλά και για την κοινωνία. Η χώρα μας ήταν παραδοσιακά αγροτοκτηνοτροφική. Ήδη η πρωτογενής παραγωγή βαίνει προς το μηδενισμό, χωρίς μάλιστα να έχει μετατραπεί σε δευτερογενή, όπως σε άλλα κράτη, δηλαδή σε ανάπτυξη της επεξεργασίας των πρωτογενών προϊόντων. Πρόκειται για τραγωδία, πρώτα στο βοσκό με την οικογένεια και τους γύρω του και δεύτερο για τη χώρα μας, που από εξαγωγέας προβάτων μετατράπηκε σε εισαγωγέα για τις ανάγκες του πληθυσμού. Μα αν δεν εφαρμοζόταν ο εμβολιασμός, θα νοσούσαν τα περισσότερα πρόβατα. Όχι όλα, διότι αρκετά έχουν μια φυσική αντοχή στον ιό. Από όσα νόσησαν πολλά θα πέθαιναν, οπωσδήποτε λιγότερα από τη μαζική σφαγή του κοπαδιού. Όσα επιζούσαν έχοντας περάσει τη νόσο θα ήταν άνοσα στον ιό. Προφανώς η σφαγή δεν είναι λύση. Η λύση θα στηριχτεί περισσότερο στην άμεση και ερμητική απομόνωση του κοπαδιού και, ενδεχομένως στον προληπτικό εμβολιασμό.

Πριν από ενάμιση αιώνα η Γαλλία ήταν γεμάτη καταπράσινα λιβάδια, αλλά τα πρόβατα που πήγαιναν να βοσκήσουν εκεί κολλούσαν άνθρακα που τα αποδεκάτιζε. Ο άνθρακας μεταδιδόταν θανάσιμα και στους ανθρώπους. Εξαιρετικά ανθεκτικός, επιβίωνε στα λιβάδια. Ένας αιρετικός χημικός ερευνητής, ο Παστέρ (Louis Pasteur), ανακάλυψε πως τα αίτια των λοιμωδών νόσων ήταν μικρόβια και αθέατοι ιοί. Και πως αν αρρωστούσαν ελαφρά οι ευάλωτοι, γίνονταν άνοσοι έναντι αυτών των μικροβίων. Οι κτηνοτρόφοι του ζήτησαν βοήθεια. Και εκείνος παρασκεύασε το εμβόλιο για τον άνθρακα. Στο δημόσιο πείραμα που έκανε, πέθαναν πολλά από τα μη εμβολιασμένα πρόβατα, αλλά δεν αρρώστησε κανένα από τα εμβολιασμένα! Η χρήση του εμβολίου διαδόθηκε και εφαρμόσθηκε, ακόμη και έξω από τη Γαλλία. Και με τη μαζική εφαρμογή του παρατηρήθηκε  ότι κάποια από τα ζώα αρρώσταιναν και πέθαιναν όχι από τη νόσο, αλλά από το εμβόλιο. Στο μεταξύ όμως οι αριθμοί ήταν τέτοιοι που η επιζωοτία σταμάτησε. Πολλοί στράφηκαν τότε εναντίον του Παστέρ, ιδίως η Ιατρική Εταιρεία. Τι θέλει ένας μη γιατρός να μπαίνει στα χωράφια μας;

Στα δικά μας τώρα. Εναντίον των εμβολιασμών για τον COVID στράφηκαν πολλοί.

ανάμεσά τους η εκκλησία. Ο Θεός μας τα στέλνει όλα, Εκείνος θα μας προστατεύσει. Ο Θεός

όμως δεν ενεργεί με μαγικό τρόπο, αλλά διαμέσου των φυσικών δυνάμεων. Όταν ο Διάβολος

Tου είπε να πηδήξει από ψηλά για να δείξει σε όλο τον κόσμο ότι θα έτρεχαν οι άγγελοι να

Tον προστατέψουν, εκείνος δεν το έκανε. Απάντησε μόνο: Ύπαγε οπίσω μου Σατανά;.

Η απομόνωση του κοπαδιού που ανέφερα θα πρέπει να συνοδεύεται βέβαια από

επιδοτήσεις με τις οποίες θα αγοράζονται ζωοτροφές, αν τα λιβάδια δεν είναι αρκετά για τη

βοσκή. Με τον όρο πως οι επιδοτήσεις θα δίνονται σ΄ αυτούς που τα κοπάδια τους τις

χρειάζονται και όχι σε άλλους των οποίων τις ψήφους χρειάζονται οι πολιτικοί. Κάποτε η

επιζωοτία θα παρέλθει. Θα έλθουν όμως άλλες αρρώστιες. Με την πολιτική που ακολουθούμε

δεν μας πειράζουν οι αρρώστιες που θα έλθουν, διότι δεν θα υπάρχουν πρόβατα. Κάποτε η

κυβέρνηση θα αλλάξει. Θα έλθουν άλλες κυβερνήσεις. Η πολιτική όμως δεν θα αλλάξει, όσο

το σύστημά μας επιτρέπει (μάλλον επιβάλλει) την πελατειακή σχέση των πολιτικών με τους

ψηφοφόρους τους.

Ηκολογήα

Δημ. Α. Σηδερής, ομ. καθ. Καρδιολογήας Dimitrissideris.wordpress.com

31 Αυγούστου 2026

Σηνεχήζο τη μεταγραφή παλιόν άρθρον μου στην ηδανηκή, φονητηκή ορθογραφήα. Άραγε θα πησθούν κάπιη να αρχήσουν κε αφτή να γράφουν στη σοστή αφτή ορθογραφήα; Θα αρχήσουν κάπιη να μην αντηδρούν στην αλαγή ενός κακού έολου σηστήματος που αναγνορήζουν πος ήνε κακό, αλά έχουν σηνηθήση κε εχουν βολεφτή μ΄ αφτό ηποφέροντας; Η δηναμη της αδράνηας ήνε ανηπολόγηστη.

Κηνή Γνόμη, 3 Νοεμβρίου 2015

•  

Ηκολογήα ήνε η επηστημονηκή ανάληση κε μελέτη τον αληλεπηδράσεον μετακσή οργανησμόν κε του περηβάλοντός τους. Ό,τη σημβένη σε ένα ον έχη σηνέπηες στο περηβάλον του, που με τη σηρά του επηρεάζη το ον. Τα ζόα κε τα φητά έχουν ηκανότητα να προσαρμόζοντε σε αλαγές του περηβάλοντός τους, χορής να χάσουν την ταφτότητά τους. Μια περηβαλοντηκή αλαγή από τηχέα ετήα, επηφέρη σημαντηκές μεταβολές στους ζοντανούς οργανησμούς. Κάπιους θα καταστρέπση, άλη όμος θα επηζήσουν έχοντας προσαρμοσθή κατάληλα. Η πτόση ενός τεράστηου αερόληθου πρην από 65 εκατομήρηα χρόνια πάνο στη γη αφανήζοντας τα δάση, κατέστρεπσε ταχήτατα (σε 1000 περήπου χρόνια) τους κηρήαρχους τερατόδης δηνόσαβρους επητρέποντας έτση να αναπτηχθούν τα ασθενέστερα θηλαστηκά. Ο άνθροπος ηδηκά, όχη μόνο προσαρμόζετε, όπος όλα τα ζόα, στο περηβάλον του, αλά κε το δηαμορφόνη προς όφελός του. Δεν πάβη, οστόσο, να αποτελή μέρος του ηκοσηστήματος. Η μεταβολές που επηφέρη στο περηβάλον έχουν σηνέπηες που, τεληκά, μπορούν να αποβούν σε βάρος του.

Η φράσης «προς όφελος» κε «σε βάρος του» προσδήδουν ηθηκή δηάσταση στην επηστημονηκή βασηκά ηκολογήα. Δηλαδή, ό,τη κάνομε έχη ακσήα αν οφελή ή βλάπτη εμάς τους ανθρόπους. Έχοντας νου κε γνόση, ελέφθερη βούληση, έχομε πάρη πάνο μας σε σημαντηκό βαθμό την εφθήνη του μέλοντος. Κε η αγνόηση τον νόμον της ηκολογήας έχει τρομακτηκές σηνέπηες. Μας απηλούν λήκη, αρκούδες, λιοντάρια. Ο Ηρακλής μας απάλακσε από το λέοντα της Νεμέας κι από τα όρνια της Στημφαλήας. Κι αφτά τα ήδη κηνδηνέβουν να εκσαφανησθούν σήμερα πάνο στη γη από τα εκατομήρηα τους επόνημους κε ανόνημους Ηρακλής του κόσμου. Να προστατέφσουμε ληπόν όλα τα ήδη. Ή τουλάχηστον να μην επεμβένουμε όταν αληλοσπαράσοντε. Κρήμα ήνε να βλέπης μια αντηλόπη να την καταβροχθήζη ένα πηνασμένο λιοντάρη, αλά κι αφτό, το καιμένο, πός θα ζήση; Δεν μπορούμε να του κουβαλάμε κονσέρβες κρέας από τη σουπερμάρκετ. Ορέα! Να προστατέφσουμε τη φήση από της ανθρόπηνες παρεμβάσης κε να την αφήσουμε να εκσελήσετε σήμφονα με τους δηκούς της νόμους. Κι έτση θα περησοθούν όπια ήδη ακσήζη να περησοθούν. Να προστατέφσουμε τους κροκοδήλους, τα φήδια, τους αρουρέους. Κε της κατσαρήδες; Κε τα μηκρόβια; Κε τους ηούς; Να προστατέφσουμε να μην αφανησθή από τη γη ο ηός της πολιομηελήτηδας κε της εβλογιάς; Ή μήπος, αντήθετα, να κηρήκσουμε τον πόλεμο στους ηούς που τόσο μας βασανήζουν; Δεν πρέπη βέβεα να κσεχνάμε ότη ζοή χορής ηούς δεν ηπάρχη. Κε το DNA ήδος ηού ήνε. Κι εμής, μιας κε γενηθήκαμε, ήμαστε ηποχρεοτηκά θνητή.

Στα παλιά χρόνια, τα καλά, τον παπούδον μας, κηνούμαστε με τα γαιδουράκια. Από τις καβαλήνες τους, τις βηρβηλιές, τις κουτσουλιές κε τα δηκά μας περιτόματα παραγόταν κοπρηά κι απ΄ αφτήν αναπτήσονταν η ηπέροχες ντομάτες κε τα κηπευτηκά που απολαμβάναμε πεδιά. Χορής καρδιοπάθηες ή καρκήνους που προκαλούν τα σήνχρονα τοκσηκά που χρησημοπηούμε. Νε, αλά στης κοπρηές τον ζόον ήταν που αναπτήσονταν η μήγες κι έτση έφθαναν η χολέρα κι ο τηφος στο νερό, στης τροφές, τεληκά σε μας. Κι από τα ποντήκια μετανάστεβε με τους πσήλους κε μ΄ αφτούς σε μας η πανόλη. Τη θέλομε πραγματηκά τέτια «ηκολογήα»;

Ο άνθροπος! Αυτός ήνε ο αφέντης. Για μας δημηουργήθηκε ο κόσμος. «Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε καὶ γεμίσατε τὴν γῆν καὶ κυριεύσατε αὐτήν, καὶ ἐξουσιάζετε ἐπὶ τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ ἐπὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ ἐπὶ παντὸς ζώου κινουμένου ἐπὶ τῆς γῆς.». Κε ο Θεός τήρησε την υπόσχεσή του. Κε μεις εκσορήκσαμε από τα έγκατα της γης πετρέλεο κε γεμήσαμε την ατμόσφερα κε τους οκεανούς με δηοκσήδηο του άνθρακα. Κανονηκά αφτό θα το κατανάλοναν οι ζούγκλες κε τα φήκια για να παράγουν οκσηγόνο, αλά εμής κέμε τις ζούγκλες κε με τοκσηκά καταστρέφομε τη θαλάσηα χλορήδα. Κε το δηοκσήδηο του άνθρακα αθρήζετε μεταβάλοντας τη γη σε θερμοκήπηο. Όπος πάμε, αν δεν αλάκσουμε πορήα άμεσα, μέσα σε ληγότερο από έναν εόνα η θερμοκρασήα της γης θα έχη ανέλθη κατά 10^ο C, θερμοκρασήα ασήμβατη με την επηβήοση του ανθρόπου, αλά κε όλου του έμβηου κόσμου πάνο στον πλανήτη. Βεβεότητα πρόβλεπσης 99,9%. Οι καταστροφές, απέραντη κσηρασήα εδό, βηβληκή κατακλησμή αλού, καταστρέφουν την αφτορήθμηση του ηκοσηστήματος κε εγκαθηστούν φάβλους κήκλους.

Να αντηκαταστήσουμε το πετρέλεο με πηρηνηκή ενέργηα; Κε το Τσερνομπήλ κι η Φουκοσήμα; Τη λέτε για της ανεμογενήτρηες; Μα διόχνουν τ΄ αγρηοπούλια. Κι ηπάρχουν σορήα παραδηγμάτον. Πός θα στεγαστούμε – οι φτοχή – αν δεν χτήσουμε όπου βρήσκομε ελέφθερο χόρο, κυρήος στα ρέματα; Κε μόλης βρέκση πλημηρήζουν τα ρέματα κι ο δήμαρχος δεν μας φροντήζη. Ή, έχομε λεφτά κε χτήζομε στης κορηφές τον λόφον επάβλης με πησήνες κε «κατακηρηέβομε τη γη κε αρχόμαστε όλον τον γήρο μας», σημπερηλαμβάνοντας πολεοδομήα, τοπηκές αρχές, αστηνομήα, εφορήα, δηκεοσήνη κλπ. Από μας, τους πλούσηους, ζουν όλη αφτή η δηστηχησμένη.

Τεληκά, πού καταλήγομε; Σε ένα νησάκη του Ηρηνηκού ο δήμαρχος ήταν φανατηκός ηκολόγος. Ήχε σημφονηθή το μησό νησή να ήνε ηπό την εποπτήα τον ανθρόπον κε το άλο μησό αφημένο στη φήση. Πανέμορφη ζούγκλα με ελέφαντες κε όλα τα θηρήα βασήλεβαν σ΄ αφτό το άλο μησό. Κε μια χρονιά δεν έβρεκσε. Δέφτερη χρονιά δεν έβρεκσε. Η ζούγκλα κσερενόταν. Σημβούλεφσαν το δήμαρχο να κουβαλήση νερό στη ζούγκλα, εκήνος όμος θεόρησε ότι δεν πρέπη να επεμβένουμε στην ηκολογηκή αφτορήθμηση. Η ελέφαντες πήνασαν, έφαγαν τα δέντρα, πάη η ζούγκλα, πάνε κε η ελέφαντες. Το ανθρόπηνο μησό του νησιού έφερε νερό από άλα νησιά κε επηβήοσε καταπράσηνο.

Ο άνθροπος ήνε μέρος του ηκοσηστήματος. Κε η λογηκή του ήνε μέρος της. Παρεμβένη ληπόν δραστηκά στο ηκοσήστημα. Για να επητήχη τη; Με γνόμονα τα επηστημονηκά δεδομένα, κσεκηνά αναγκαστηκά από το προσοπηκό του σημφέρον, όσο δεν έρχετε σε αντήθεση με το σημφέρον τον σηνανθρόπον του, από τους οπήους σηνεκσαρτάτε, το συμφέρον της φύσης, πανίδας κε χλορήδας, από την οπήαν εκσαρτάτε απόλητα, κε τεληκά το σημφέρον του Σήμπαντος. Η άμηνά του έναντη απηλόν του περηβάλοντος ήνε αφτονόητη. Οστόσο, τα σημφέροντά του οφήλουν να ήνε σημβατά με τα δεδομένα τον επηστημόν. Όσο η επηστημονηκές γνόσης ανεπαρκούν, το Αρηστοτεληκό μέσο ήνε ανεκτό κρητήριο, αποφέβγοντας της ακρότητες. Ηεραρχηκά πρότηστη φροντήδα ήνε η κηνονήα κε το ηκοσήστημα, όχι το ηδηοτηκό όφελος με την ανεκσέλεγκτη «ελεφθερήα» (δηλαδή ασηδοσήα) που αφερή ελεφθερήα από τους άλους· ούτε το Σήμπαν, το μόνο ανεκσάντλητο.

ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΗ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 29 Αυγούστου, 2026

Τώρα είναι απλό. Στέλνεις ένα εσεμές, ένα ημέηλ ή και, αναχρονιστικά, παίρνεις τηλέφωνο. Όταν εγώ ήμουν παιδί, τόσο που ακόμα να θυμάμαι, η δουλειά γινόταν με ταχυδρόμο. Όχι αναγκαστικά με το ταχυδρομείο, αλλά με ταχυδρόμο. Ένας λοιπόν από το χωριό πήγε στο βουλευτή του στην Αθήνα ζητώντας να του βρει δουλειά. Αυτός τον καλοδέχτηκε, του εξήγησε πως δεν έχει διαθέσιμες θέσεις, αλλά μπορεί να έχει διαθέσιμη θέση ο Υπουργός που ήταν φίλος του. Του έδωσε λοιπόν ένα σφραγισμένο γράμμα να το πάει στον Υπουργό. Αυτός τον άκουσε με προσοχή και του έδωσε μια επιστολή να την πάει πίσω στο δικό του βουλευτή. Αυτός το διάβασε και έγραψε δεύτερο γράμμα για τον Υπουργό. Κι αυτός του έδωσε δεύτερη σφραγισμένη γραπτή απάντηση για το βουλευτή. Κι εκείνος έγραψε τρίτη επιστολή να την επιδώσει στον υψηλά ιστάμενο. Ο καημένος ο χωριάτης δεν άντεξε στον πειρασμό. Άνοιξε με προσοχή το φάκελο και διάβασε: «Το ξέρω πως είναι ηλίθιος, αλλά έχει μεγάλη οικογένεια και πρέπει κάτι να κάνουμε». Σεις τι θα κάνατε; Πάντως ο Ηλίθιος ξαναέκλεισε με προσοχή το γράμμα και το πήγε στον παραλήπτη του. Τελικά η περιπόθητη θέση βρέθηκε. Από τότε δεν έχουν αλλάξει πολλά πράγματα. Μόνο που η αλληλογραφία γίνεται με εσεμές ή με ημέηλ ή, έστω, τηλεφωνικά.

Η επιλογή των βουλευτών με κλήρωση, αντί με εκλογή, λύνει, μαχαίρι, το πρόβλημα. Τέρμα οι εξυπηρετήσεις. Όχι πελατεία. Αν οι βουλευτές κληρώνονται μεταξύ όλων των πολιτών, όπως γινόταν στην δημοκρατία εκείνων που περηφανευόμαστε να θεωρούμε προγόνους μας, αίρεται η δυνατότητα συνδιαλλαγής. Ανέπτυσσα τη θεωρία μου αυτή σε κάποιον με πολύ ανώτερη μόρφωση. «Η πελατειακή σχέση χρειάζεται», μου είπε. «Συχνά συμβαίνει να μη γίνεται το σωστό, οπότε καταφεύγεις στο βουλευτή σου για να σου λύσει το πρόβλημα». «Μα θα έχεις το βουλευτή σου», είπα εγώ. «Κάθε νομός θα έχει τόσους βουλευτές όσους και τώρα. Απλώς, θα κληρώνονται μεταξύ των πολιτών του νομού. Έτσι θα υπάρχουν οι βουλευτές του νομού σου να καταφεύγεις σ΄ αυτούς, για να ανακινούν το θέμα σου στη βουλή, αν παράνομα αδικείσαι!»

Αλλά μπορεί ο κάθε τυχών να κυβερνά; Φυσικά δεν μπορεί. Τόσο όμως ταυτίζεται στο μυαλό μας με το σημερινό σύστημα η βουλή με την κυβέρνηση, με το ισχύον σύστημα, που νομίζομε πως οι βουλευτές κυβερνούν. Όμως η βουλή νομοθετεί, η κυβέρνηση κυβερνά. Και οι κυβερνήτες (πρωθυπουργός, υπουργοί) δεν μπορεί να είναι τυχόντες, πρέπει να είναι υποχρεωτικά άνθρωποι με γνώσεις και πείρα. Ένα ελάχιστο, θα έλεγα, πτυχίο ανώτατης σχολής. Και επιπλέον πείρα στη διοίκηση ή στον τομέα που καλούνται να υπηρετήσουν (π.χ. διπλωμάτες για το υπουργείο εξωτερικών κλπ). Οι πολίτες θα πρέπει να ψηφίζουν κάποιο κόμμα, ανάλογα με το πρόγραμμά του και την ποιότητα των υποψηφίων του. Και η κυβέρνηση θα σχηματίζεται από το πλειοψηφικό κόμμα ή συνεργασία κομμάτων με ανάθεση από τον Ανώτατο Άρχοντα (Πρόεδρο Δημοκρατίας), χωρίς να χρειάζεται ψήφος από τη βουλή. Ναι, μα με ακομμάτιστη βουλή, πώς θα προχωρήσει μια κυβέρνηση; Τώρα οι βουλευτές ψηφίζουν ανάλογα με το κόμμα στο οποίο ανήκουν είτε συμφωνούν είτε όχι, αλλιώς υφίστανται πειθαρχικές ποινέςꞏ και αντίστοιχα οι αντιπολιτευόμενοι καταψηφίζουν με παρόμοια διαδικασία κάθε νομοσχέδιο που υποβάλλει η κυβέρνηση. Τέτοια στήριξη δεν θα έχει μια κυβέρνηση ανεξάρτητη από τη βουλή, χωρίς κομματική ένταξη των βουλευτών δηλαδή. Ναι, αλλά ούτε θα συναντά απέναντί της μια πειθαρχικά οργανωμένη αντιπολίτευση.

Ως προς τη δικαστική εξουσία, πρέπει να τη χωρίσουμε σε ποινική από τη μια και αστική και διοικητική από την άλλη. Στην αστική/διοικητική, οι κριτές συγκρίνουν μια πράξη οποιουδήποτε με το νόμο. Άρα πρέπει να γνωρίζουν τους νόμους. Στην ποινική δικαιοσύνη όμως συγκρίνεται ένα πρόσωπο (κατηγορούμενος) με μια παράνομη πράξη, αν είναι αυτός που τη διέπραξε ή όχι. Σ΄ αυτή τη σύγκριση δεν εμπλέκεται νόμος. Μπορεί άριστα να γίνεται με δικαστές κληρωμένους από το λαό (πολίτες) με κύριο κριτήριο την εντιμότητα (λευκό ποινικό μητρώο) και την ύπαρξη κοινού νου. Σε αμφιβολίες για το τελευταίο, μπορεί να γίνεται εξαίρεση των ενόρκων με αίτημα της υπεράσπισης ή της πολιτικής αγωγής. Ένα δύσκολο ερώτημα είναι το πώς εκλέγονται οι επικεφαλής των Ανώτατων (τριτοβάθμιων) Δικαστηρίων (Αρείου Πάγου, Συμβουλίου Επικρατείας, Ελεγκτικού Συνεδρίου). Σήμερα εκλέγονται από το Υπουργικό Συμβούλιο. Δεν ικανοποιεί και έχουν αρχίσει να φουντώνουν οι εκδηλώσεις για έλλειψη εμπιστοσύνης του κοινού στη δικαιοσύνη. Ήδη έχουν εκδηλωθεί διάσπαρτες διαμαρτυρίες από δικαστές, ενώ οι πιο υπεύθυνες φωνές, δηλώνουν ικανοποιημένες από την υπάρχουσα κατάσταση και επιθυμούν τίποτε να μην αλλάξει. Αναμενόμενο. Ούτε οι υπουργοί ούτε οι βουλευτές επιθυμούν να αλλάξει το παραμικρό. Η αλλαγή ωστόσο πρέπει να γίνει για να εκφράζει την καλύτερη εκπροσώπηση γνώσεων με ακαδημαϊκά κριτήρια και της λαϊκής βούλησης, όπως σε ένα ορκωτό ποινικό δικαστήριο και σε μια κληρωμένη βουλή. Το πρόβλημα είναι δυσεπίλυτο. Θα μπορούσαν όμως τα μέλη των Ανώτατων Δικαστηρίων να έχουν εγνωσμένα γνώσεις και πείρα. Η πείρα εξασφαλίζεται αν προϋπόθεση είναι να έχουν προϋπάρξει δικαστές σε πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια δικαστήρια, με όσο γίνεται σαφέστερα κριτήρια. Ως προς τις γνώσεις τους αυτές θα πρέπει να κρίνονται από τους, δικαστικούς όλων των βαθμίδων, καθηγητές Νομικής και δικηγόρους με επιλογή τους από τους δικηγορικούς συλλόγους. Με αυτούς του όρους η δικαστική εξουσία μπορεί να γίνεται δικτατορική, αφού κανένας έξω από αυτήν δεν μετέχει στην επιλογή των μελών της. Το ίδιο γίνεται π.χ. στην επιλογή του Πρύτανη ή του Αρχιεπισκόπου, αλλά αυτά τα ολιγαρχικά σώματα ρυθμίζουν εκείνους που τους εξέλεξαν, ενώ η δικανική εξουσία ελέγχει το σύμπαν, συμπεριλαμβάνοντας κυβέρνηση, βουλή, Ανώτατο Άρχοντα. Περιορισμός των Ανώτατων Δικαστών μπορεί να γίνεται από τους Προέδρους τους, εφόσον αυτοί δεν διορίζονται από καμιάν από τις τρεις εξουσίες, ώστε να αναπτύσσεται η «πελατειακή» σχέση με την οποίαν αρχίσαμε. Αυτοί οι Πρόεδροι μπορούν να κληρώνονται μεταξύ των μελών τους, αλλά δεν αρκεί. Πρέπει ο δήμος να έχει την έσχατη εξουσία πάνω τους, για να υπάρχει δημοκρατία.

Μια λύση είναι να επιλέγονται από τον Ανώτατο Άρχοντα, μεταξύ υποψηφίων που έχουν προταθεί από τα αντίστοιχα Ανώτατα Δικαστήρια. Προϋπόθεση, ο Ανώτατος Άρχοντας σε τέτοια δημοκρατία να είναι το μόνο πρόσωπο που εκλέγεται άμεσα από τους πολίτες. Τόσο ο Ανώτατος Άρχοντας όσο και οι επικεφαλής των Ανώτατων δικαστηρίων πρέπει να έχουν σχετικά βραχεία (π.χ. ενιαύσια) θητεία και ρόλο αυστηρά συντονιστικό, όχι εκτελεστικό.

ΑΝΑΖΗΤΩ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, 27 Αυγούστου 2026

Μόλις γεννηθεί ένα μωρό, αρχίζει να συμπεριφέρεται, να κινείται και να εκκρίνει. Σα να «ξέρει» μερικά πράγματα. «Ξέρει», μόλις κοπεί ο ομφάλιος λώρος, να κάνει την πρώτη αναπνευστική κίνηση, να πάρει αέρα και να τον εκπνεύσει δονώντας τις φωνητικές χορδές του, ενώ εμείς οι γύρω του ακούμε το πρώτο του κλάμα. «Ξέρει» στη συνέχεια να κάνει μυζητικές κινήσεις με τα χείλια του και να βυζαίνει το μαστό της μάνας του. «Ξέρει» να ουρήσει και να αποπατήσει. «Ξέρει» τόσα πολλά πράγματα το μωρούλι μου!

Τίποτε δεν ξέρει! Ό,τι κάνει είναι απλώς αυτόματες αντανακλαστικές αντιδράσεις σε ερεθίσματα, είτε εξωγενή είτε και ενδογενή, οπότε επαναλαμβάνονται περίπου ρυθμικά σαν να ήταν ταλαντώσεις. Ξέρω σημαίνει πως μπορώ να κάνω κάτι που δεν μπορούσα να το κάνω πριν να το μάθω. Και πώς μαθαίνει το μωρό;

Εκτός από τα φυσικά αντανακλαστικά μας με τα οποία γεννιόμαστε, τα θερμόαιμα κυρίως σπονδυλωτά (πτηνά και θηλαστικά) μπορούν να αναπτύσσουν και επίκτητα, «εξαρτημένα» αντανακλαστικά στη βάση των προϋπαρχόντων φυσικών. Δηλαδή, όταν ένα ερέθισμα (εξαρτημένο) επανειλημμένα συμπίπτει χρονικά ή σταθερά προηγείται πριν από την έκλυση ενός φυσικού αντανακλαστικού, συνδέεται μ΄ αυτό. Ύστερα από μερικές επαναλήψεις, αρκεί αυτό το ερέθισμα για να εκλύσει την αντίδραση στο φυσικό αντανακλαστικό, χωρίς αυτό να έχει διεγερθεί από το ειδικά δικό του ερέθισμα. Η τοποθέτηση μιας μπουκιάς τροφής στο στόμα ενός σκύλου (φυσικό ερέθισμα) προκαλεί σιελόρροια (φυσικό αντανακλαστικό). Χτυπά ένα κουδούνι (εξαρτημένο ερέθισμα) πριν από το φυσικό ερέθισμα. Ύστερα από μερικές επαναλήψεις, αρκεί το κουδούνισμα κι αρχίζει η σιελόρροια χωρίς να τοποθετηθεί τροφή στο στόμα του σκύλου. Το ζώο έμαθε, που σημαίνει συνήθισε, να έχει σιελόρροια με το άκουσμα του κουδουνίσματος. Ένα νέο αντανακλαστικό (εξαρτημένο, επίκτητο) δημιουργήθηκε. Η έκφραση «Έξις δευτέρα φύσις» ακριβώς τη δημιουργία ενός εξαρτημένου αντανακλαστικού σημαίνει. Ειδικά ο άνθρωπος μπορεί να σχηματίζει και δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά στη βάση όχι μόνο φυσικών, αλλά και προσχηματισμένων πρωτοβάθμιων εξαρτημένων. Γι΄ αυτό οι μαθησιακές ικανότητες των ανθρώπων αυξάνονται με εκθετικό ρυθμό.

Μόλις γεννιέται το μωρό δέχεται ένα καταιγισμό από πρωτόγνωρα ερεθίσματα που αρχίζουν να του σχηματίζουν εξαρτημένα αντανακλαστικά, να μαθαίνει. Μαθαίνει είτε το θέλει είτε δεν το θέλει. Όσο μεγαλώνει, τόσο μειώνονται οι πιθανότητες να συναντήσει πρωτόγνωρα ερεθίσματα και να σχηματίζει νέα αντανακλαστικά. Παλιός γάιδαρος καινούργια περπατησιά δε μαθαίνει. Αυτές οι γνώσεις αναδεικνύουν την ευθύνη των μεγάλων που, ως ένα βαθμό, μπορούν να ορίζουν τα ερεθίσματα με τα οποία έρχεται σε επαφή το νήπιο. Στις σύγχρονες κοινωνίες τα παιδιά εκπαιδεύονται ομαδικά σε σχολεία. Δεν είναι όπως στην αρχαιότητα όταν κάθε παιδί είχε χώρια το δικό του παιδαγωγό. Καλό ή κακό; Δεν ξέρω. Το σχολείο έχει ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Το παιδί προτρέπεται θετικά (με αμοιβές, επαίνους) και αρνητικά (με ποινές) να μάθει κάποια πράγματα από τους δασκάλους του. Στο γνωστικό πεδίο, η εκπαίδευση αφορά στην ικανότητα για ανάκληση, ερμηνεία γεγονότων και στη λύση προβλημάτων. Στο πρακτικό πεδίο αφορά στη μίμηση των πράξεων του εκπαιδευτή (μάστορα), σε πράξεις στη βάση οδηγιών, και, τελικά, σε αυτοδυναμία στην τέλεση πράξεων. Στο συναισθηματικό πεδίο αφορά στην ικανότητα για στροφή της προσοχής, ανταπόκριση και εσωτερίκευση φαινομένων, που σημαίνει ότι αυτά ταξινομούνται σε μια εσωτερική κλίμακα αξιών. Στην αρχή λοιπόν μιμείται ό,τι λέει ο δάσκαλος, ο οποίος λέει ό,τι προβλέπει το πρόγραμμα που έχει συνταχθεί από κάποια εξουσία. Στη συνέχεια μαθαίνει να ερμηνεύει γεγονότα και τελικά να λύνει προβλήματα. Παράλληλα μαθαίνει τέχνες. Μιμούμενο, εφαρμόζοντας οδηγίες και, τελικά, αυτόνομα. Και βέβαια διαμορφώνει την προσωπικότητά του δομώντας μια εσωτερική κλίμακα αξιών. Η διαδικασία για τη δημιουργία της κλίμακας αξιών, αυτή είναι η παιδεία. Αυτά είναι σε πολύ γενικές γραμμές οι κανόνες της εκπαίδευσης. Αν εφαρμοσθούν τυποποιημένα, το ίδιο σε όλα τα παιδιά αυτό είναι ένα είδος πλύσης εγκεφάλου. Το παιδί χειραγωγείται να του έρχονται στο νου εκείνα που θέλει το πρόγραμμα, να υπακούει αντί να κρίνει. Όταν πρωτοπηγαίνει στο σχολείο έχει διαμορφωμένη ήδη μια έστω δυσδιάκριτη προσωπικότητα. Έχει αρχίσει να έχει κάποια ερωτηματικά και να προτιμά να ασχολείται με κάποια πράγματα διαφορετικά από τα άλλα παιδιά.

Θυμάμαι, πρέπει να ήμουν περίπου 3,5 ετών, πέρασε μπροστά από το σπίτι μας μια κηδεία και με έβαλε σε σκέψεις. Άκουσα ότι το νεκρό θα τον έθαβαν στο χώμα, κάτω από τη γη. Από άλλους όμως άκουσα ότι πήγε στον ουρανό. Μπερδεύτηκα. Τα πίστεψα και τα δυο. Μα πώς ήταν δυνατό; Καθόμουν, θυμάμαι, ώρες και το σκεφτόμουν. Και κάποια στιγμή το βρήκα. Ο Ήλιος είναι που πηγαίνει το βράδυ κάτω από τη γη και ύστερα ανεβαίνει στον ουρανό. Αυτός λοιπόν παίρνει τους πεθαμένους από κει που τους θάβομε και τους ανεβάζει εκεί ψηλά! Ικανοποιήθηκα με τη λύση που ανακάλυψα και έτρεξα να το εξηγήσω στους μεγάλους. Κανένας δεν σκέφτηκε τότε να μου μιλήσει για το μυστήριο του θανάτου. Τότε ακριβώς που είχα εγώ το ερώτημα.

Κάθε παιδί έχει την ιδιαιτερότητά του. Σε κάποιο αρέσει να χορεύει, σε κάποιο να σχεδιάζει, άλλο να έχει μεταφυσικές ανησυχίες, όπως εγώ τότε, άλλο επιδίδεται σε ταξινομήσεις και οργανώσεις πραγμάτων, άλλο σε αθλητικές επιδόσεις. Ο δάσκαλος πρέπει να έχει εκπαιδευτεί έτσι που να καλλιεργήσει τα έμφυτα ταλέντα στα παιδιά, που είναι διαφορετικά στο καθένα. Δύσκολο, το καταλαβαίνω, αλλά ο τρόπος που θα διαμορφωθούν οι ικανότητες του δασκάλου οφείλει να αποτελέσει αντικείμενο της παιδαγωγικής των δασκάλων. Αν το παιδί δεν μαθαίνει μόνο ό,τι του προσφέρεται σα μασημένη τροφή, αλλά ό,τι αποτελεί απάντηση στα ερωτήματα που θέτει το ίδιο, όταν δηλαδή αναζητά τη γνώση, αυτός θα είναι ο τρόπος που θα αποφύγει όσο γίνεται [DS1] ως ενήλικας να μην παρασύρεται από την πλύση εγκεφάλου και την παραπληροφόρηση που του γίνεται από τη δεσπόζουσα κοινωνία.

Τα ταλέντα ως ένα βαθμό μπορεί να είναι μια έμφυτη τάση, αλλά καλλιεργούνται με την εκπαίδευση. Αν τύχει δυο αδέλφια να γεννηθούν το ένα ασθενικό και το άλλο με ισχυρό μυϊκό σύστημα και υποβληθούν από τους γονείς τους στην ίδια ακριβώς γυμναστική αγωγή, το πρώτο συχνά θα αποτυγχάνει οδηγούμενο σε ένα απαισιόδοξο χαρακτήρα, ενώ το δεύτερο θα πετυχαίνει αναπτύσσοντας αισιοδοξία. Η ίδια αγωγή των γονιών καταλήγει σε διαμετρικά αντίθετη προσωπικότητα στα παιδιά, διότι η προσωπικότητα προκύπτει από τη διαπλοκή των συγγενών ικανοτήτων με τις επίκτητες. Το ταλέντο μοιάζει να παριστάνει κληρονομικές διαφορές στην ευκολία σχηματισμού εξαρτημένων αντανακλαστικών.

---

 [DS1]

Αμηβή πνεβματηκού μόχθου

Δημ. Α. Σηδερής, ομ. καθ. Καρδιολογήας. dimitrissideris.wordpress.com

24 Αβγούστου 21026

Αν θέλο να κόπσο ένα δέντρο, να χτήσο ένα σπήτη, να κάνο οτηδήποτε, τη ήνε καλήτερο, να χρησημοπηήσο ένα δήσχρηστο εργαλήο (έτση για να εκσασκούμε στη χρήση τον δήσχρηστον) ή ένα έφχρηστο εργαλήο; Κι αν θέλο να εκφράσο τη σκέπση μου γραπτά τη ήνε καλήτερο, να γράφο με μια πολήπλοκη ορθογραφήα με πολλούς κανόνες, κι επομένος δήσχρηστη, ή με μια ορθογραφήα που έχη μόνο έναν κανόνα; Σηνεχήζο να ξαναδημοσηέβο παλιά άρθρα μου μεταγραμένα στην απλή φονητηκή γραφή με τον ένα μόνο κανόνα.

Κηνή Γνόμη 30.09.2015

•  

Το εσθητό κε το κηνονηκό Εγό δηακηνούν ενέργηα. Όταν καταναλόνουν χρήσημα κε αθρήζουν άχρηστα πιο γρήγορα από όσο αποκαθήσταντε κουράζοντε. «Βίος ἀνεόρταστος, μακρὰ ὁδὸς ἀπανδόκευτος» δηαπήστονε ο Δημόκρητος κε θεσμοθετούσε ο Μοησής με το Σάβατο. Ο εγκέφαλος που νοή καταναλόνη μεγάλη ποσότητα ενέργηας, ήδια ήτε εργάζετε ήτε όχη. Από της πνεβματηκές λητουργήες μας, μόνον η προσοχή καταπονήτε.

Τα προηόντα του εσθητού κε κηνονηκού Εγό, ος μορφές ενέργηας, μπορούν να μετρηθούν κε αποτημηθούν. Τα πνεβματηκά έργα όμος, δημηουργήες του νοητού Εγό, ανακήπτουν από φαντασήα κε έμπνεφση. Επεκσεργασμένα με γνόση κε λόγο, δεν καταναλόνουν ενέργηα για να παραχθούν, όσπου να εκδηλοθούν με σοματηκές δραστηρηότητες. Πός θα αποτημηθούν;

Ήδαμε το κόστος ος ενέργηα που αναλόθηκε από το δημηουργό τον έργον. Η τημή όμος επηρεάζετε κε από την ακσηολόγηση τον αποδεκτόν τους. Όπιος δηπσάη στην έρημο πληρόνη οσοδήποτε για λήγο νεράκη. Πληρόνη ο καταναλοτής, ανάλογα με της ανάγκες του. Η ανάγκες τον αποδεκτόν της σοματηκής κε της κηνονηκής δημηουργήας ήνε ενέργηα κε, επομένος, μετριόντε. Οι πνεβματηκές ανάγκες όμος του νοητού Εγό, δεν αποτημόντε. Πόσο έντονη ήνε μια εφχαρήστηση, μια δησαρέσκηα; Δεν μετριέτε σε κηλά, βατόρες ή εβρό. Οστόσο, η νοητές ανάγκες σηχνά κηρηαρχούν πάνο στη ζοή μας. Η έμπνεφση, επηστημονηκή κε καλητεχνική, δεν ήνε ενέργηα. Δεν αποτημάτε. Ούτε σα μόχθος ούτε σαν ανάγκη. Η τημή της μπορή να αναδηχθή σε απροσδηόρηστο χρόνο. Η περησότερο επηκερδής επένδηση που έχη γήνη στην Ελάδα ήταν ο «άχρηστος» Παρθενόνας. Μετά 2500 χρόνια τεράστηος αρηθμός τουρηστόν πληρόνουν τη χόρα μας, για να δουν το ερήπηο που κάποτε ήταν ένα αρηστούργημα προβαλόμενο στο μαγεφτηκό Ατικό ουρανό. Η απλή εκσήσοση E=mc² έδοσε τη νήκη στους Αμερηκανούς πάνο στους Ηάπονες στο Β΄ Παγκόσμηο πόλεμο. Πός θα έπρεπε να αμηφθούν ο Ικτίνος, ο Καλικράτης, ο Einstein;

Πός πρέπη να αμηφθή ένας ζογράφος, ένας μουσουργός, ένας ερεβνητής που έχη μια πραγματηκά φαηνή ηδέα; Πουλόντας το έργο του, την ηλοπηημένη έμπνεφσή του, θα πήτε. Όμος ο Βαν Γκονγκ (Vincent van Gogh) πούλησε ένα μόνο έργο για 400 φράγκα όσο ζούσε. Σήμερα κάθε πήνακάς του ήνε ολόκληρη περηουσήα – που, οστόσο, ανήκη στον ηδηοκτήτη του έργου κε όχι στο Βαν Γκονγκ ή κληρονόμους του.

Η έμπνεφση τον επηστημόνον αποτημάτε έμεσα. Τη γράφουν, την αποστέλουν σε μέσα ενημέροσης άλον επηστημόνον που την κρήνουν κε δημοσηέβετε. Αφτή καθαφτή η έμπνεφση δεν αποφέρη αμηβή στον ερεβνητή. Η δημοσηέφσης του όμος τον κάνουν γνοστό, έτση που επηλέγετε από δημόσηους ή ηδηοτηκούς φορής για να «πουλάη» σ’ αφτούς την έμπνεφσή του. Αφτή την ηλοπηούν. Κι αφτά δηότη η αποδέκτες του επηστημονηκού έργου ήνε το εσθητό ή το κηνονηκό Εγό κηρήος, που, όπος ήπαμε, η ανάγκες τους μπορούν να αποτημηθούν. Εναλακτηκά μπορούν η ερεβνητές να προσλαμβάνοντε σε εκπεδεφτηκό κε/ή ερεβνητηκό φορέα.

Στην αρχεότητα τα έργα τέχνης είχαν αποδέκτες το εβρή κηνό μάλον παρά ηδηότες. Ναή, αγάλματα, τραγοδήες απεφθήνονταν στο δήμο. Ηδηκά για την κορηφέα καλητεχνηκή εκδήλοση, την τραγοδήα, το κράτος ήχε σηγκεκρημένο ταμήο στον προηπολογησμό του, τα «θεωρικά», που κάληπταν τα ησητήρηα τον θεατόν κε από αφτά τη σηντήρηση του θεάτρου. Ος προς τα έκσοδα της παράστασης κε μάληστα του ποληδάπανου, ποληάνθροπου, χορού, καλήπτονταν από πλουσήους, τους χορ-ηγούς, ηποχρεοτηκά. Με τη χορηγήα τους δηαφημήζονταν, όπος βλέπομε τόρα στην τηλεόραση τα ονόματα τον χορηγόν πηκήλον εκπομπόν. Η χορηγή δεν ήχαν δηκέομα να αρνηθούν ούτε να επεμβένουν στο έργο. Για τα θεορηκά, η πηνή ήταν θάνατος για όπιον τολμούσε να ησηγηθή να δηατεθούν για άλο σκοπό.

Η «χορηγήα» παραμορφόθηκε στην Αναγένηση, με πλούσηους, εβγενής ή αστούς, που έπερναν στην ηπηρεσήα τους καλητέχνες, μουσηκούς, ζογράφους, γλήπτες κλπ. Τους πλήροναν, αλά τα καλητεχνηκά έργα που παρήγαν ήταν κτήματα αφτόν τον «χορηγόν», που βέβεα ηπαγόρεβαν τα έργα που θα εκτελούνταν. Μ’ αφτά αποκτούσαν κήρος στο περηβάλον τους. Ακόμη κε έργα για το κηνό, όπος τα θρησκευτηκά, ανήκαν σε κάπιον που είχε πληρόση γι’ αφτά. Επανάσταση έκαναν οι ημπρεσηονηστές που βγήκαν στο λαό, ανεκσάρτητη από πλούσηους σπόνσορες, κε τα έργα τους ήταν παραστάσης της καθημερηνότητας, ενδηαφέροντας, επομένος, τους πάντες. Κε η μουσουργή στράφηκαν από τη μουσική δοματήου στη σημφονήα που απεφθηνόταν σε χηλιάδες ακροατές, που πλήροναν ησητήριο για να την ακούσουν.

Σήμερα, η δηνατότητα αντηγραφόν έχη φθάση σε αφάνταστο σημήο. Τα έργα ζογραφηκής έχουν κάθε ήδους αντήγραφα που πουλιόντε. Τουλάχηστον τα κάνη σηνήθος κε τα πουλά ο ήδιος ο καλητέχνης. Η σηνθέτες όμος; Η επηθημητή μουσηκή αντηγράφετε από κάθε χρήστη, που την απολαμβάνη έτση δορεάν. Δηαδηκτηακός έλεγχος «δηκεομάτον» ήνε πρακτηκά ανέφηκτος. Μια σημφονήα θα πεχτή μία φορά κε θα βγη σε αναρήθμητα αντήγραφα. Πόσο μπορή να αμηφθή ο σηνθέτης; Δεν μπορή να γράφη πάνο από μια σημφονήα ανά τρηετήα περήπου. Στο μετακσή; Μα χρηάζετε; «Όχη λεφτά για μουσηκή!»;Φανταστήτε όμος απλά έναν κόσμο χορής μουσηκή! Για μνημηόδη έργα, μουσηκά ή ηκαστηκά (σε δημαρχήα, δηκαστήρηα κλπ) δεν ηπάρχη άλος τρόπος από τα «θεορηκά» χρήματα (κράτους, τοπηκής αφτοδηήκησης) κε ηποχρεοτηκή χορηγήα τον πλουσήον, έναντη δηαφήμησής τους. Χορής να αποκλήετε η ηδηοτηκή ενασχόληση του καλητέχνη. Ήπαμε: Τα πολητησμηκά έργα μπορούν μακροπρόθεσμα να ήνε πολή ανταποδοτηκά. Αρκή να: «φιλοκαλοῦμεν μετ΄εὐτελείας κε φιλοσοφοῦμεν ἂνευ μαλακίας». Ό,τη κάνομε χορής πολητέληα (επηδή ήνε χρήσημο), το κάνομε με φηλοκαλήα. Φηλοσοφούμε χορής αυτοηκανοπήηση (για θετηκό σκοπό). Επενδήομε μουσηκά κηνονηκές εκδηλόσης· δηακοσμούμε δημόσηα κτήρηα· ερμηνέβομε κε κατεφθήνομε ηστορηκά αρχεολογηκές αποκαλήπσης· με νοητή έμπνεφση στηρήζομε της εσθητές μας δημηουργήες. Ασφαλός, δεν απαγορέβετε «η τέχνη για την τέχνη κε η γνόση για τη γνόση». Ηδήος σε ανότατα ηδρήματα, αλά πάλη με σκοπό την εκπέδεφση. Όμος δεν μπορή ο ερασητέχνης δημηουργός να προσδοκά αμηβή πρην γήνη αποδεκτό το έργο του από την κηνονήα. Στην πολήπλοκη κηνονήα μας τα «δηκεόματα» του δημηουργού για έργο του που παρουσηάζετε π.χ. στην τηλεόραση ή ραδηόφονο μπορή να καλήπτοντε από κάπιο χορηγό, ενό εκήνος οφήλη στον παρουσηαστή του τη δηαφήμηση που του γήνετε. Κάθε δημόσηα επηδότηση επηχηρήσεον θα μπορούσε να έχη ος όρο ότη ένα ποσοστό της θα γήνετε χορηγήα για πολητησμηκά έργα. Η Τέχνη σηντονήζη σηνεσθηματηκά την Κηνονήα κε η Επηστήμη τη στηρήζη: Ήνε κηνονηκά αναγκέες. Τα θεορηκά κε η χορηγήες ήνε απαρέτητα για μια χόρα που το κήρηο προηόν της ήνε πνεβματηκό. Ο λαός φορέας πνεβματηκού έργου επηβηόνη, μαζή με το έργο του, ακόμη κι όταν ηληκά καταρέφση.