ΑΝΑΔΡΑΣΗ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 11 Φεβρουαρίου, 2021

Σε κάθε δράση υπάρχει ίση και αντίθετη αντίδραση. Ίσες και αντίθετες, δράση και αντίδραση, αλληλεξουδετερώνονται. Αυτό δεν σημαίνει ακινησία. Η αντίδραση μπορεί να είναι επιταχυνόμενη κίνηση μιας μάζας, αδράνεια δηλαδή. Μερικές φορές μπορεί  η αντίδραση να επιδρά στη δράση: Ανάδραση, θετική ή αρνητική. Αρνητική ανάδραση είναι ο θερμοστάτης. Όποτε μειώνεται η θερμοκρασία, ανάβει μια φωτιά. Μόλις ανέβει η θερμοκρασία, η φωτιά σβήνει. Έτσι διατηρείται μια θερμοκρασία σχεδόν σταθερή ή ταλαντώνεται σε στενά πλαίσια. Θετική ανάδραση είναι η χιονοστιβάδα, ο φαύλος κύκλος. Από ασήμαντη αφορμή αρχίζει να κατρακυλά λίγο χιόνι από την κορυφή του βουνού. Καθώς κυλά, κολλάει πάνω του κι άλλο χιόνι, η χιονόμπαλα που σχηματίζεται μεγαλώνει, συμπαρασύρει ολοένα περισσότερο χιόνι κι η χιονοστιβάδα τελειώνει όταν φθάσει κάτω στη ρεματιά. Στο μεταξύ έχει πλακώσει χωριά ολόκληρα. Καταστροφή.

Στο βιολογικό κόσμο τα ποικίλα ερεθίσματα γίνονται αντιληπτά από τις αισθήσεις, εξειδικευμένες καθεμιά σε ένα είδος ερεθίσματος και αναίσθητη στα υπόλοιπα. Πολλές φορές η διέγερση των αισθήσεων από το περιβάλλον, μετά από διαδρομή μέσα στο νευρικό σύστημα, καταλήγει σε αντίδραση προς το περιβάλλον (αντανακλαστικό). Η αντίδραση αυτή, έκκριση ή κίνηση, ενδέχεται να επιδρά στην ένταση του ερεθίσματος: Ανάδραση. Πέφτει δυνατό φως στα μάτι μου. Η κόρη του στενεύει περιορίζοντας έτσι την ποσότητα του φωτός που προσπίπτει στο οπτικό νεύρο. Αρνητική ανάδραση που καταλήγει σε ισορροπία. Αντίθετα, ερεθίζονται τα γεννητικά όργανα, ο ερεθισμός τους συνεπάγεται κινήσεις που επιτείνουν τον ερεθισμό ως τον οργασμό. Θετική ανάδραση. Κανονικά οι φυσιολογικές αρνητικές αναδράσεις είναι δυσάρεστες. Πικρή γεύση στο στόμα, φτύνω και απαλλάσσομαι από το αηδιαστικό ερέθισμα. Οι φυσιολογικές θετικές αναδράσεις είναι ευχάριστες και αφορούν κυρίως τη γενετήσια (συνουσία) και τη διατροφική (θηλασμός) λειτουργία. Καταλήγουν σε ύψιστη ευχαρίστηση (οργασμός και κόρος αντίστοιχα) και, στη συνέχεια, σε ανερέθιστη περίοδο, όταν οι αισθήσεις δεν διεγείρονται από κανένα ερέθισμα. Πέρα από κάποια όρια όμως η θετική ανάδραση είναι παθολογική και καταστροφική. Όταν αδυνατίσει η καρδιά, σωρεύεται το αίμα πίσω της σχηματίζοντας οίδημα. Το πνευμονικό οίδημα εμποδίζει την πρόσληψη οξυγόνου από τον αέρα και η ανεπάρκεια οξυγόνου επιδεινώνει την ήδη βλαμμένη καρδιακή λειτουργία, ως το θάνατο, αν δεν σταματήσει έγκαιρα ο φαύλος κύκλος.

Η κοινωνία, οικονομία και πολιτική, έχει ανάδραση. Όταν αυξάνεται η ζήτηση συγκριτικά με την παραγωγή, αυξάνονται οι τιμές των προϊόντων, η ακρίβεια αποθαρρύνει τη ζήτηση κι η ισορροπία προσφοράς-ζήτησης αποκαθίσταται. Το αντίστροφο γίνεται όταν αυξάνεται η διαφορά παραγωγής-ζήτησης, πέφτουν οι τιμές, μεγαλώνει η κατανάλωση και πάλι ισορροπία. Αυτά ισχύουν σε κανονικές συνθήκες και σ΄ αυτή την αρνητική ανάδραση στηρίζεται ο καπιταλισμός. Laissez faire. Αφήστε τα πράγματα χωρίς κρατική παρέμβαση και όλα διορθώνονται. Δυστυχώς, δεν πορεύεται πάντα έτσι η ιστορία. Όταν η διαφορά υπερβεί μια κρίσιμη τιμή, η ανάδραση γίνεται θετική. Αν, σε αυξημένη παραγωγή η πτώση των τιμών δεν πετυχαίνει επαρκή αύξηση της κατανάλωσης, ο παραγωγός αναγκάζεται να μειώσει τις δαπάνες του απολύοντας εργαζομένους. Οι εργαζόμενοι όμως είναι και καταναλωτές. Η απόλυσή τους συνεπάγεται περαιτέρω μείωση της κατανάλωσης. Φαύλος κύκλος, οικονομική κρίση. Αντιστρόφως, μεγάλη ανεπάρκεια παραγωγής συγκριτικά με τη ζήτηση αναγκάζει όσους μπορούν, να σωρεύουν αγαθά από το φόβο εξαφάνισής τους. Αυτή η άθροιση όμως αγαθών (που στο μεταξύ φθείρονται και αχρηστεύονται με το χρόνο) τα εξαφανίζει από την αγορά με ανεξέλεγκτη άνοδο των τιμών (μαύρη αγορά). Να πάλι ο φαύλος κύκλος με παθολογική θετική ανάδραση.

Ανάλογοι μηχανισμοί ισχύουν στην πολιτική. Καθώς η κοινωνία εξελίσσεται, αλλάζει η βούληση του λαού, η ηθική του. Οι νόμοι όμως, γραπτοί, παραμένουν αναλλοίωτοι. Πριν φθάσει η διαφορά νόμων-ηθικής σε εκρηκτική κατάσταση, αλλάζουν νόμιμα βουλή και κυβέρνηση και οι νόμοι προσαρμόζονται στις νέες συνθήκες. Αν όμως, από κάποια αιτία (π.χ. οικονομική κρίση, πόλεμος) καθυστερήσει τέτοια αλλαγή, η βούληση του λαού ξεφεύγει από τον έλεγχο της νομιμότητας. Απεργίες, διαδηλώσεις, συλλαλητήρια, διαταράσσουν τη λειτουργία της πολιτείας. Η κυβέρνηση εφαρμόζει νόμιμη βία για να καταστείλει τις αντιδράσεις του κοινού, αλλά αυτό αντιδρά με περισσότερη βία, διαμαρτυρόμενο όχι μόνο για την κατάσταση, αλλά και αμυντικά κατά της κρατικής βίας. Η βία γεννά βία. Η κυβέρνηση αναγκάζεται να παραιτηθεί. Πολιτική κρίση.

Στα παραπάνω, η ανάδραση άλλοτε επιτρέπει την ομαλότητα και άλλοτε προτρέπει σε ανωμαλία. Η αποφυγή της καταστροφικής ανάδρασης (φαύλου κύκλου) απαιτεί πρώτιστα αντιμετώπιση των αιτίων της. Δεν είναι εύκολο, καθώς η αποφυγή τους έχει κόστος. Εξάλλου, τα παραπάνω φαινόμενα έχουν περιοδικότητα, ταλαντώνονται. Ένας βασικός κανόνας τέτοιας ταλάντωσης είναι ότι η διαταραχή μειώνεται όταν αυξάνεται η συχνότητα των αλλαγών με επιθυμητό, νόμιμα ελεγχόμενο, τρόπο. Η συχνότερη αλλαγή κυβέρνησης και βουλής αποσοβεί πολλές πολιτικές κρίσεις. Και η υποχρεωτικά συχνότερη εναλλαγή μεταξύ λιτότητας με ανάπτυξη από τη μια (π.χ. αύξηση φόρων, μείωση μισθών) και κατανάλωσης από την άλλη (π.χ. παροχές)  μπορεί να αποσοβήσει οικονομικές κρίσεις. Η εφαρμογή τέτοιων μέτρων από μια κυβέρνηση, ακόμη και σε μια “φιλελεύθερη” καπιταλιστική κοινωνία, αν γίνεται στη σωστή φάση της ταλάντωσης, μπορεί να βοηθήσει στην ευδαιμονία της κοινωνίας και καθενός από τους πολίτες της. Σωστή φάση σημαίνει εφαρμογή περιοριστικών μέτρων στην ανερέθιστη περίοδο (πολιτική “περίοδο χάριτος”) αμέσως μετά την αλλαγή κυβέρνησης και χαλάρωσης προεκλογικά.

Η ψηφοφορία για επιλογή προσώπων είναι κανονικά είδος αρνητικής ανάδρασης. Αν οι άρχοντές μου, που με νόμιμη βία με υποχρεώνουν να κάνω ό,τι θέλουν, δεν με ικανοποιούν, τους καταψηφίζω. Αρνητική ανάδραση. Ισορροπία μεταξύ αρχόντων και αρχομένων. Αυτή όμως μπορεί να μεταπέσει σε θετική. Αν η νόμιμη ισχύς των αρχόντων να επιβάλλουν πάνω μου τη βούλησή τους αυξηθεί υπερβολικά, μεταπίπτει σε καταστροφική θετική ανάδραση. Ψηφίζουν π.χ. νόμο τέτοιο που δεν επιτρέπει να διορισθούν όσοι δεν έχουν αστυνομική πιστοποίηση “αφοσίωσης στο κράτος”. Μια ανώνυμη καταγγελία, και η αστυνομία δεν μου δίνει τέτοιο πιστοποιητικό για να διορισθώ. Για να επιβιώσω, αναγκάζομαι να ζητήσω τη συνδρομή βουλευτή του κυβερνητικού κόμματος. Καθώς δεν υπάρχει συγκεκριμένο παράπτωμά μου, ο βουλευτής πιέζει να παρακαμφθεί ο νόμος και εγώ διορίζομαι. Απλούστερα, χάρη στο βουλευτή μου διορίζομαι, ενώ άλλοι συνυποψήφιοι έχουν καλύτερα από εμένα προσόντα. Από ευγνωμοσύνη ή άλλες υποχρεώσεις, εγώ ψηφίζω το βουλευτή του κόμματος που αυξάνει τους περιορισμούς πάνω μου. Θετική ανάδραση. Μέσα μου αγανακτώ. Ώσπου το πλήθος των δυσαρεστημένων αυξάνεται τόσο, που εκτρέπονται σε διατάραξη της κοινωνικής λειτουργίας, συλλαλητήρια κλπ. Η άρχουσα παράταξη αντιμετωπίζει την κατάσταση με μεγαλύτερη βία, δικτατορία. Ήδη υπάρχει φαύλος κύκλος που τελικά οδηγεί σε καταστροφή εθνικών διαστάσεων.

2 thoughts on “ΑΝΑΔΡΑΣΗ

    1. Το ανατροφοδότηση είναι πιο επιλέξει μετάφραση του πρωτότυπου Αγγλικού όρου feedback. Ωστόσο, το ανάδραση αποδίδει εξίσου σωστά την επιθυμητή έννοια, ενώ είναι μια βραχύτερη λέξη, με 4 αντί 7 συλλαβές, και έτσι γίνεται πιο άμεσα υποσυνείδητα αντιληπτή. Ασφαλώς είναι ουσιώδης βιολογική ιδιότητα σε όλα τα επίπεδα, ιδιαίτερα στους νευρώνες.

      Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s