Τρίτη άποψη. Αγαθός κύκλος

Δημ. Α. Σιδερής*, dimitris.sideris@gmail.com

Ηπειρωτικός Αγών, 25 Οκτωβρίου 2018.

Όλοι ξέρομε το φαύλο κύκλο. Το αποτέλεσμα μιας αιτίας γίνεται αιτία του αποτελέσματος. H επανάληψη του ίδιου κύκλου αυτοσυντηρείται. Αυτά στον τέλειο, νοητό κόσμο. Στον πραγματικό κόσμο επικρατεί ο νόμος της εντροπίας με την τριβή. Ο φαύλος κύκλος χάνει διαρκώς ενέργεια και έρχεται το τέλος. Διαρκής επιτάχυνση των διαδικασιών αποδόμησης, δημιουργία αταξίας από την τάξη. Ο φαύλος κύκλος είναι περίπου συνώνυμος με τη θετική ανάδραση.

Στο Σύμπαν παρατηρούμε απρόσμενα συνεχή δημιουργία τάξης από την αταξία. Στο χάος εμφανίζονται γαλαξίες, μέσα τους διαμορφώνονται ηλιακά/πλανητικά συστήματα, σε κάποιο, οικείο, από αυτά οργανώνεται η ύλη σε ζωή που φθάνει στην αυτοσυνείδηση, στον άνθρωπο που αναρωτιέται τι σημαίνουν όλα αυτά και καταλήγει σε συνειδητή κοινωνία, σε πολιτεία. Αυτή η πορεία ονομάζεται δημιουργία. Παρατηρούμε πως αυτή η πορεία διαρκώς επιταχύνεται. Πώς γίνεται; Μήπως υπάρχει και ένας μηχανισμός αγαθού κύκλου, μια αγαθή θετική ανάδραση; Γι΄ αυτήν θα συζητήσω σήμερα.

Τα αντανακλαστικά λειτουργούν συχνά σαν αναδράσεις. Ερεθίσματα διεγείρουν τις αισθήσεις μας, ο εγκέφαλό μας τα επεξεργάζεται και καταλήγουν σε αποκρίσεις, κινήσεις ή εκκρίσεις. Οι ανταποκρίσεις κατά κανόνα επενεργούν στα ερεθίσματα και μειώνουν την έντασή τους, σε μια αρνητική ανάδραση, που εξασφαλίζει τη σταθερότητα και, έτσι, την επιβίωσή μας. Με τρυπάει ένα αγκάθι και κάνω κινήσεις για να το απομακρύνω. Συνοδεύονται από αισθήματα, π.χ. πόνο, που γίνονται δυσάρεστα αντιληπτά. Υπάρχουν όμως και θετικές αναδράσεις. Ο ερεθισμός των γεννητικών μας οργάνων συνεπάγεται κινήσεις και εκκρίσεις που αυξάνουν την ένταση της διέγερσης και συνοδεύονται από αισθήματα, π.χ. ηδονή, που γίνονται ευχάριστα αντιληπτά. Χάρη σε τέτοιες θετικές αναδράσεις, εξασφαλίζεται η διαιώνιση των ειδών. Αυτή η θετική ανάδραση είναι λογικά φαύλος κύκλος, αφού το αποτέλεσμα γίνεται αιτία, αλλά η κατάληξή του είναι δημιουργική. Είναι όμως ένας αγαθός, όχι φαύλος, κύκλος. Όταν τα ερεθίσματα μιας αρνητικής ανάδρασης σε ζωτικές λειτουργίες μας γίνονται ακραία ισχυρά αγγίζοντας μια κρίσιμη τιμή (ουδό=κατώφλι), η αρνητική ανάδραση μετατρέπεται σε θετική, σε φαύλο κύκλο που, αν δεν σταματήσει έγκαιρα, οδηγεί στην καταστροφή, στο θάνατο. Μια κουρασμένη καρδιά συνεπάγεται στάση του αίματος και οίδημα στους πνεύμονες, που δυσκολεύει τον αερισμό του αίματος, με συνέπεια επιδείνωση της καρδιακής λειτουργίας και ταχεία έλευση θανάτου, αν δεν διακοπεί έγκαιρα με κάποιον τρόπο ο φαύλος κύκλος.

Προχωρώντας στην πνευματική και στην κοινωνική οργάνωση συναντάμε τέτοιους φαύλους, αλλά και αγαθούς, κύκλους. Υπήρξα ακαδημαϊκός δάσκαλος της ιατρικής. Καθήκοντά μου ήταν η παραγωγή και μετάδοση της ιατρικής γνώσης σε συνδυασμό με παροχή ιατρικών υπηρεσιών. Τρεις στόχοι θα μπορούσαν να είναι ανταγωνιστικοί, αφού καθένας απαιτεί το δικό του χρόνο και προσπάθεια. Κι όμως δεν είναι. Δεν μπορώ να διδάξω, να κάνω έρευνα, να παράσχω ιατρικές υπηρεσίες, αν δεν έχω σχετικές γνώσεις. Τις γνώσεις τις αποκτώ από τους δασκάλους μου που μου τις μεταδίδουν. Τις αποκτώ όμως και μόνος μου αναζητώντας τες. Γιατί; «ο άνθρωπος φύσει του ειδέναι ορέγεται». Αυτή είναι η φύση του, απαντά ο Αριστοτέλης. Η Αριστοτελική «όρεξη» για μάθηση ταλαντώνεται από μόνη της (φύσει) αλλά διεγείρεται και από κατάλληλα ερεθίσματα. Στην περίπτωσή μου με διήγειραν για απόκτηση γνώσεων οι ανάγκες μου να κάνω έρευνα, εκπαίδευση και παροχή υπηρεσιών στους αρρώστους μου. Έτσι, αιτία καλού αποτελέσματος (έρευνα, εκπαίδευση, παροχή υπηρεσιών) ήταν η γνώση, που αιτία είχε το καλό αποτέλεσμά της. Να ο αγαθός κύκλος.

Στο νοητό αιώνιο κόσμο, κυριαρχεί σαν τέλειο σχήμα ο κύκλος, που λατρεύτηκε από τον Πυθαγόρα και τον Πλάτωνα. Στον πραγματικό κόσμο όμως του Ηράκλειτου, δεν υπάρχουν κύκλοι, αλλά συνεχής εξ-έλιξη. «Τα πάντα ρει». Ο Hegel και ο Marx πήγαν να συμβιβάσουν την κυκλική κίνηση με την πρόοδο και κατέφυγαν στην έλιξη. Και αργότερα ο VanDerPol εισήγαγε την ταλάντωση χάλασης σαν καλύτερο μοντέλο που προτυπώνει την εξέλιξη στον πραγματικό κόσμο. Η ταλαντούμενη έννοια κυμαίνεται ανάμεσα σε δύο ουδούς, στους οποίους η βραδεία αρνητική ανάδραση μεταπίπτει στην ταχεία θετική ανάδραση και τανάπαλιν. Αυτή η ταλάντωση, αντίθετα από την απλή αρμονική, καταναλώνει ενέργεια επιπλέον της αναπόδραστης απώλειας λόγω των τριβών, που υπάρχει σε κάθε κίνηση στον αισθητό κόσμο.

Εκείνο που θέλω να τονίσω είναι ότι με την ταλάντωση, όπως και με την έλιξη, δεν επαναλαμβάνεται κάθε φορά ο ίδιος κύκλος, αλλά το τελικό αποτέλεσμα είναι η συνεχής πορεία περνώντας κάθε φορά περιοδικά από παρόμοιες, όχι τις ίδιες, φάσεις. Και ακόμη, ότι, στον πραγματικό κόσμο, όπως του Ηράκλειτου, μόνιμη ευδαίμων κατάσταση δεν υπάρχει. Ταλαντώνεται μεταξύ κάποιων ουδών, αποτελώντας τη μεσότητα που πρόβαλε ως το άριστο ο Αριστοτέλης. Καθώς οι ίδιες φάσεις επαναλαμβάνονται, έτσι που καθεμιά είναι αιτία της επόμενης, υπάρχουν οι συνθήκες ενός είδους κύκλου που είναι αγαθός, αφού η γενική πορεία είναι δημιουργικά εξελισσόμενη.

Σε όλη αυτή την πορεία κάποτε η ταλάντωση ενδέχεται να υπερβεί τους ουδούς. Τότε αναπτύσσεται μια θανάσιμη θετική ανάδραση, ένας απρόβλεπτος φαύλος κύκλος που καταλήγει σε εξάντληση της ενέργειας του συστήματος, την οριστική αποδιοργάνωσή του. Ισοδυναμεί με το θάνατο. Εκτός αν συμβεί μια ποιοτική μεταβολή ή επενεργήσει έγκαιρα μια εξωτερική απρόβλεπτη δύναμη, που ανακόπτει τη μοιραία εξέλιξη. Τέτοια απρόβλεπτη δύναμη ισοδυναμεί με το θαύμα.

Πάνω σ΄ αυτό το μοτίβο λειτουργεί η ζωή ενός ανθρώπου ή μιας κοινωνίας. Η φυσιολογία μας διαθέτει πλήθος τέτοιων ταλαντώσεων με την περιοδικότητα της καρδιακής λειτουργίας, της αναπνοής, της δίψας, της πείνας, του έρωτα κλπ. Ως τη νοσηρή κατάληξη που οδηγεί στο τέλος μας. Το πέρασμά μας όμως από τη ζωή αφήνει ίχνη. Είναι τα παιδιά μας, τα έργα που επιτελέσαμε στη ζωή μας, η μνήμη μας στην κοινωνία. Το ίδιο ισχύει και για τα έθνη. Ταλαντώνονται από την ανάπτυξη στην κατανάλωση, με τις περιοδικές αυξομειώσεις στη διαφορά μεταξύ δικαίου και ηθικής, ώσπου πεθαίνουν, όπως τέλειωσαν όλες οι αυτοκρατορίες. Μετά το θάνατό τους παραμένουν συνήθως θυγατρικές καταστάσεις, αλλά και ιστορία και πολιτισμός. Η νεότερη ιστορία μας ταλαντώθηκε από τη μοναρχία στην ολιγαρχία (που απατηλά ονομάζομε δημοκρατία) και πάλι τα ίδια. Βρισκόμαστε σε φάση που η επιβίωση του έθνους/κράτους μας διακυβεύεται πλησιάζοντας θανάσιμους ουδούς. Μπορεί να ανακοπεί η θανάσιμη πορεία; Ως ποιοτική μεταβολή μπορούμε να καταφύγουμε στη δημοκρατία, εμπνευσμένη από το πολίτευμα των προγόνων μας. Ως εξωτερική δύναμη μπορεί να ενεργήσει η ΕΕ. Αναρωτιόμαστε ενδεχομένως αν έπρεπε να έχουμε ενταχθεί, διότι είχε δυσβάστακτο κόστος. Ωστόσο, το κόστος της εξόδου από τέτοιες δεσμεύσεις είναι πολύ μεγαλύτερο. Θα το συζητήσουμε άλλη φορά.

 

*Ο κ. Δημήτριος Α. Σιδερής είναι ομ. καθηγητής Καρδιολογίας

 

One thought on “Τρίτη άποψη. Αγαθός κύκλος

  1. Ιωάννης Χατζόπουλος, ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου says:

    Εξαιρετική ιεράρχηση και διασύνδεση από τα όργανα του σώματος, στο άτομο, στην κοινωνία, στο έθνος!

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s