ΠΟΣΟ ΑΞΙΖΕΙ Η ΖΩΗ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος. Τρίκαλα, 24 Νοεμβρίου 2022

Οι δραστηριότητές μας είναι άλλοτε εκούσιες και άλλοτε ακούσιες. Στις τελευταίες ανήκουν εκείνες που προκύπτουν από τα αντανακλαστικά μας. Κάποτε ο πατέρας μου και η μητέρα μου, υπείκοντας σε μια αλυσίδα αντανακλαστικών δημιούργησαν ένα κύτταρο που δεν προϋπήρχε, ένα γονιμοποιημένο ωάριο. Αν και με τα σημερινά μέσα θα μπορούσαν να είχαν προλάβει τέτοιο ενδεχόμενο ή να είχαν διακόψει έγκαιρα την εξέλιξή του σε νεογνό, πάντως δεν σκόπευαν να δημιουργήσουν αυτό το συγκεκριμένο νέο κύτταρο, που αργότερα θα ήμουν Εγώ. Ούτε Εγώ ρωτήθηκα αν ήθελα να υπάρξω. Μπορώ βέβαια να θέσω τέρμα στη ζωή μου όποτε θέλω, αλλά μια άλλη αλυσίδα αντανακλαστικών με αποτρέπει από το να το κάνω. Τη ζωή μου δεν την αγόρασα, άρα δεν έχει τιμή. Όμως είναι ό,τι πολυτιμότερο υπάρχει για μένα· η αξία της, επομένως, για μένα είναι ανεκτίμητη. Δεν έχει τιμή. Έχει μόνον αξία.

Εδώ και τρία χρόνια γράφω περίπου κάθε εβδομάδα ένα δοκίμιο στον Πρωινό Λόγο των Τρικάλων που το φιλοξενεί. Είχα αρχίσει πριν από 8 χρόνια να δημοσιεύω σε άλλες τοπικές εφημερίδες. Σε ένα από τα άρθρα ένας από τους αναγνώστες μου μού έθεσε το θέμα της “χρηματιστηριακής” τιμής της ζωής. Και γι΄ αυτό γράφω τώρα αυτό το δοκίμιο γιορτάζοντας την επέτειο των δημοσιεύσεών μου στον Πρωινό Λόγο. Προσπαθώ να δω από μια όσο γίνεται πιο εκλαϊκευμένη φιλοσοφική σκοπιά ποικίλα τρέχοντα ζητήματα, αλλά και γενικότερα θέματα που μπορούν να απασχολούν τον καθένα. Τα κείμενά μου δεν είναι αυστηρά φιλοσοφικά. Άλλωστε δεν είμαι σπουδασμένος φιλόσοφος. Κάποιοι τα βρίσκουν δυσνόητα, όπως είναι για πολλούς κάθε τι το φιλοσοφικό. Γενικά όμως από τις ανταποκρίσεις τους, όταν αναρτώ τις δημοσιεύσεις μου στο διαδίκτυο είναι αρκετοί αυτοί που τα βρίσκουν ενδιαφέροντα.

Η μέθοδος που ακολουθώ είναι συχνά εκείνη της αναλογίας. Σε εντελώς διαφορετικά επίπεδα οργάνωσης μπορούν να υπάρχουν κάποιοι κοινοί νόμοι. Έτσι τα ποικίλα κοινωνικά φαινόμενα ακολουθούν νόμους που υπάρχουν και στο ψυχολογικό επίπεδο, που κι αυτό υπακούει στους φυσιολογικούς νόμους της βιολογίας, που κι αυτή στηρίζεται στους νόμους της λειτουργίας των στοιχείων που αποτελούν τη βάση του θεμέλιου λίθου της, δηλαδή του κυττάρου, που κι αυτό υπακούει στους νόμους της φυσικής και της χημείας. Είναι πιο εύκολο να μελετήσω τις σχέσεις ανάμεσα στα στοιχεία που αποτελούν ένα απλό σύστημα και στη συνέχεια να τις μεταφέρω στο πιο πολύπλοκο. Ο Θαλής κατέπληξε τους Αιγύπτιους δασκάλους του όταν από το ανάστημά του και το μήκος της σκιάς του, μετρώντας το μήκος της σκιάς των πυραμίδων μπόρεσε να υπολογίσει το ύψος τους. Όλα αυτά υπακούν σε μια λογική σκέψη που υπάρχει ίδια σε όλα τα συστήματα. Φυσικά, με τις μοναδικές ιδιαιτερότητες που υπάρχουν σε κάθε σύστημα. Η ανθρώπινη λογική όμως έχει τα όριά της. Κάθε φορά που προσεγγίζω το Άπειρο, η σκέψη μου αδυνατεί να συνεχίσει. Φυσικά έχομε μάθει να το χειριζόμαστε κι αυτό. Για παράδειγμα, μπορούμε να φανταστούμε πως μια ευθεία γραμμή αποτελείται από άπειρο αριθμό σημείων που είναι κολλητά το ένα με το άλλο, έτσι που η μεταξύ τους απόσταση είναι τόσο μικρή, που δεν υπάρχει άλλη μικρότερη, αλλά είναι πάνω από το μηδέν. Κι όμως μια άλλη ευθεία γραμμή διπλάσια σε μήκος από την πρώτη, προφανώς αποτελείται από άπειρο κι αυτή αριθμό σημείων που όμως είναι διπλάσιος από εκείνον της πρώτης. Καλά, αφού άπειρο σημαίνει ότι δεν υπάρχει τίποτε μεγαλύτερο από αυτό, πώς είναι δυνατό να υπάρχει ένα άλλο άπειρο διπλάσιο σε μέγεθος από αυτό; Εκεί κάπου χάνει κάποιος τα μυαλά του ή τουλάχιστον είναι υποχρεωμένος να δεχθεί ότι η λογική έχει πεπερασμένα όρια.

Κι έρχεται η βούληση και το συναίσθημα, όπως περίπου τα εκφράζει ο Καζαντζάκης, που μας διατάζουν: “Προχώρα! Ναι, αλλά έφτασα στο τέρμα! Δεν πειράζει, προχώρα! Ναι, αλλά δεν πάει παραπέρα! Δεν έχει σημασία, εσύ προχώρα! Κι ας χαθείς!”

Πώς προχωράς όμως χωρίς λογική; Τώρα μπαίνει στο παιχνίδι και η πίστη. Όλα τα λογικά συστήματα στηρίζονται σε τελική ανάλυση πάνω σε αναπόδεικτα αξιώματα. Αυτά πιστεύομε πως είναι σωστά. Δεν το ξέρομε, το πιστεύομε. Κι αν κάποιος τα αμφισβητήσει ανοίγει ένα καινούργιο δρόμο που οδηγεί άγνωστο πού, πάντως πολύ μακριά. Και αυτός ο νέος δρόμος μπορεί να έχει τεράστια επίδραση στη ζωή μας. Ο Ευκλείδης οικοδόμησε το αριστούργημα της γεωμετρίας του που στηριζόταν στο αξίωμα πως από ένα σημείο εκτός ευθείας μία μόνο παράλληλος άγεται. Ώσπου κάποιοι σκεπτόμενοι είπαν: Ας πούμε πως από ένα σημείο άγονται άπειρες παράλληλοι προς μία ευθεία και ας σχηματίσουμε μια γεωμετρία στηριγμένη σ΄ αυτό το αξίωμα. Και για φανταστείτε δυο θαλασσοπόρους να ξεκινούν από το Βόρειο Πόλο, ο ένας προς την Ανατολή κι ο άλλος προς το Νότο. Κάποτε, αναγκαστικά συναντιόνται στο Νότιο Πόλο. Να που η νέα γεωμετρία βοηθά τη ναυσιπλοΐα καλύτερα από την παλιά, την Ευκλείδια.

Η πίστη έρχεται συχνά σε αντίθεση με τη λογική. Φαινομενική, θα έλεγα. Καθώς δεν επιδέχεται λογική απόδειξη, η μόνη απόδειξη της αλήθειας της είναι ότι μπορεί να πείθει και άλλους. Αυτό είναι τρομακτικά επικίνδυνο. Χωρίς λογική απόδειξη, η πίστη γίνεται το εργαλείο ποικίλων συμφερόντων. Η “Αλήθεια” της πηγάζει όχι από τη διασταύρωση του αισθητού κόσμου, κοινού σε όλους, με το νοητό, μοναδικό για τον καθένα, αλλά από κάποια μεταφυσική αρχή, όπως ο Θεός ή ένας φυσικός νόμος σαν την εντροπία, δηλαδή η τυχαιότητα. Η μεταφυσική αρχή όμως, ιδίως όταν προσωποποιείται, εκφράζεται διαμέσου των εκπροσώπων της που έχουν έτσι απεριόριστη σχεδόν δύναμη να στηρίζουν τα συμφέροντά τους. Και επειδή απόδειξη της Αλήθειας που εκφράζει η πίστη τους είναι η ικανότητά της να πείθει άλλους, η απλή λύση είναι, όποιος δεν πείθεται να σκοτώνεται. “Θάνατο στους απίστους!”. Αυτό δυστυχώς ισχύει για όλες τις θρησκείες, ακόμη και για εκείνη που διδάσκει: “Αγαπάτε τους εχθρούς υμών!”

Μια πίστη που βασίζεται σε φυσικές αρχές, όπως είναι η πίστη ότι η ανθρώπινη ζωή έχει άπειρη αξία, έστω και με περιορισμένη τιμή (μπορώ να πληρώσω έναν επαγγελματία δολοφόνο να αφαιρέσει τη ζωή κάποιου), έχει μέγιστη ισχύ. Αφαίρεση ζωής δεν είναι επιτρεπτή παρά μόνον ως άμυνα, όταν η μη άσκηση άμυνας δεν αποσοβεί τη θανάτωση, απλώς αλλάζει το θύμα. Ξεκινώντας από μια τέτοια αρχή, του άπειρου σεβασμού της ανθρώπινης ζωής μπορούμε να οικοδομήσουμε ένα ηθικό σύστημα με ικανοποιητικά παγκόσμια ισχύ.

Advertisement

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s