ΗΡΩΙΣΜΟΣ Ή ΜΠΑΜΠΕΣΙΑ;        

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 23 Ιουνίου 2022

Η ιστορία μας πληροφορεί για το παρελθόν βασισμένη σε αυστηρά επιστημονικά, λογικά κριτήρια. Παράλληλα, για το παρελθόν μας δίνει πληροφορίες και η μυθολογία. Η πίστη στη λογική έτεινε να πετάξει στα σκουπίδια τη μυθολογία ως πηγή πληροφόρησης για το παρελθόν. Ώσπου η αρχαιολογία με ευρήματα στην Τροία και αλλού έδειξε ότι πυρήνας αλήθειας μπορεί να κρύβεται στους μύθους. Οσοδήποτε αληθινοί είναι ή φανταστικοί οι μύθοι, μας προσφέρουν μια πληροφορία που δεν την παρέχει επαρκώς η ιστορία: τη συναισθηματική αντίδραση των λαών στο παρελθόν για τα γεγονότα που βίωσαν. Οι μύθοι σώθηκαν κυρίως προφορικά, αλλά και γραπτά. Τουλάχιστον ως προς την άγραφη παράδοσή τους, βοήθησε η τέχνη, η ποίηση, αλλά και εικαστικές παραστάσεις. Να θυμίσω ότι η Ιλιάδα δεν τραγουδήθηκε για να περιγράψει ένα, για τα δεδομένα της εποχής, παγκόσμιο πόλεμο, αλλά για να υμνήσει (ή να θρηνήσει) την οργή του Αχιλλέα: “Μήνιν άειδε, θεά…”. Ποια ήταν λοιπόν τα συναισθήματα των προγόνων μας;

Όλοι οι λαοί υμνούν τελικά τους νικητές. Μόνον ο Χριστιανισμός, στην Ελληνορθόδοξη εκδοχή του τουλάχιστον, υμνεί προπάντων τους μάρτυρες. Οι νικητές κατάφεραν τους άθλους τους άλλοτε με ηρωισμούς αξιοθαύμαστους, παραδείγματα για μίμηση, και άλλοτε με απάτη, μπαμπεσιά, που έτσι εμφανίζεται κι αυτή ως παράδειγμα για μίμηση. Θυμίζω πως η Τροία έπεσε όχι χάρη στους ηρωισμούς του Αχιλλέα και των λοιπών ηρώων, αλλά χάρη στη μπαμπεσιά του Οδυσσέα με το δούρειο ίππο. Παρόμοιοι είναι η ήρωες της Βίβλου. Ο Ιακώβ εξαπάτησε δυο φορές τον αδελφό του τον Ησαύ, κλέβοντάς του τα πρωτοτόκια για ένα πιάτο φακές, και την ευλογία, δηλαδή γονική παροχή, του τυφλού πατέρα τους. Οι απάτες του και των λοιπών διαδόχων του δεν έχουν τέλος. Εκείνο που εντυπωσιάζει είναι ότι ο απατεώνας νικητής Οδυσσέας εξυμνείται ιδιαίτερα και του αφιερώνεται ένα ολόκληρο έπος. Αντίθετα, ο ευφυέστερος από τους Τρωικούς ήρωες, ο Παλαμήδης, δεν αναφέρεται καν. Κι όμως έκανε σωρεία ανακαλύψεων, όπως την από μακριά μετάδοση πληροφοριών με φρυκτωρίες, την ανακάλυψη του άβακα, το Ελληνικό αλφάβητο τροποποιώντας και προσαρμόζοντας στη γλώσσα μας το φοινικικό που είχε εισαγάγει ο μετανάστης Κάδμος και πολλά άλλα. Για τον Παλαμήδη ξέρομε από άλλες πηγές. Ο αγνότερος ήρωας στον πιο διάσημο πόλεμο, ο Τρώας Έκτορας (Εἷς οἰωνὸς ἄριστος ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης), σκοτώνεται από τον Αχιλλέα. Απατεώνας ήταν και ένας από τους επτά σοφούς, ο Πιττακός ο Μυτιληναίος, που, μικροσκοπικός, νίκησε σε μονομαχία τον αντίπαλό του Αθηναίο στρατηγό, πρωταθλητή στο παγκράτιο, πετάγοντάς του ένα δίχτυ. Παρόμοια υμνεί η Γραφή τη νίκη του Δαβίδ στη μονομαχία του με το γιγαντιαίο Γολιάθ. Από την άλλη, ο Ελληνικός Μεσαίωνας υμνεί τραγουδώντας τα κατορθώματα του Διγενή Ακρίτα, ενώ ο Δυτικός τα κατορθώματα των σταυροφόρων.

Έτσι φαίνεται ότι τα διάχυτα λαϊκά συναισθήματα, υμνούν το νικητή είτε από μπαμπεσιά επικράτησε είτε από ηρωισμό. Αυτό μοιάζει να ισχύει για όλους τους μύθους όλου του κόσμου, όσο μπορώ τουλάχιστον να ξέρω. Θα επικεντρωθώ στα δικά μας.

Ο Οδυσσέας ήταν όντως πανούργος, “πολύτροπος”. Αφού εξόντωσε τον προσωπικό του αντίπαλο Παλαμήδη με συκοφαντική σκηνοθετημένη απάτη, αφού κατέλαβε την Τροία με απάτη, αφού από όλους τους συντρόφους του αυτός μόνο μπόρεσε να γυρίσει στην Ιθάκη (από δικές τους ατασθαλίες, λέει ο Όμηρος, αυτοί χάθηκαν), αφού γλέντησε με όμορφες νύμφες, την Κίρκη πρώτα, την Καλυψώ μετά, γύρισε τελικά στον τόπο του. Εκεί, με μπαμπεσιά πάλι, εξόντωσε την αφρόκρεμα της αριστοκρατίας στην Ιθάκη, σκοτώνοντας τους μνηστήρες, και το νησί δεν ξανακούστηκε στην ιστορία. Αυτόν λοιπόν τον απατεώνα βρήκε ο Όμηρος να εξυμνήσει και να θεωρήσει πρότυπο το συναίσθημα των προγόνων μας, που δημιούργησαν τον αξεπέραστο πολιτισμό τους, που οι αρχές του διέπουν ακόμη σήμερα τον κόσμο και ακόμη το ανεπανάληπτο ως σήμερα υπέροχο πολιτικό σύστημά τους, τη δημοκρατία, που γέννησε αυτό τον πολιτισμό; Η απάντηση είναι, όχι! Απλώς η σύγχρονη παράδοσή μας διέστρεψε τα ποιήματα του Ομήρου. Όπως είπαμε, η Ιλιάδα περιγράφει την μάνητα του Αχιλλέα, όχι τον πόλεμο, που αναφέρεται παρεμπιπτόντως. Και η Οδύσσεια υμνεί όχι τις περιπέτειες του Οδυσσέα με τα φανταστικά τέρατα, Κύκλωπες, Λαιστρυγόνες κλπ, που συνάντησε, αλλά το γεγονός ότι “πολλῶν δ᾽ ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω”. Το ότι γνώρισε τις πόλεις και τη σκέψη πολλών ανθρώπων, αυτό εξυμνείται στην Οδύσσεια.

Ίσως δεν στερείται από προκατάληψη ευνοϊκή για τους Έλληνες η ερμηνεία που κάνω, αλλά στηρίζεται και σε γεγονότα. Περισώθηκαν με περισσή προσοχή οι γνώσεις του κοσμογυρισμένου Ηροδότου, που επισκέφτηκε όλο το γνωστό τότε κόσμο για να γράψει την ιστορία του. Ο Θαλής πήγε στην Αίγυπτο για να διδαχτεί από τους εκεί επιστήμονες, τους ιερείς, τη σοφία τους. Και ο Πλάτων. Κι ο Ξενοφών δεν έμεινε γνωστός ούτε για την προδοσία του, αφού στον Πελοποννησιακό πόλεμο συνεργάστηκε με τους Σπαρτιάτες (όχι όμως σε βάρος της Αθήνας) ούτε για την ιστορία του που τη συνέχισε από κει που είχε σταματήσει ο μέγιστος των ιστορικών, ο Θουκυδίδης, αλλά γιατί γύρισε τον κόσμο στην περιπέτειά του στη Μικρά Ασία προσπαθώντας να βρει τρόπο να επιστρέψει στην Ελλάδα το εκστρατευτικό σώμα που είχε πάει να πολεμήσει μισθοφορικά με τον Κύρο.

Δεν ξέρω γιατί, πολύ λιγότερο γνωστές έχουν γίνει στις σύγχρονες γενιές των Ελλήνων οι περιπέτειες του Πυθέα του Μασσαλιώτη. Ίσως διότι δεν συνδέονται με πολεμικούς ηρωισμούς. Το ταξίδι του είχε κυρίαρχο κίνητρο τη γνωριμία του κόσμου, όχι την κατάκτηση κάποιου άλλου λαού. Η Μασσαλία ήταν Ελληνική αποικία. Μυθολογικά αναγόταν στον Ηρακλή που είχε πάει στην Εσπερία για να κλέψει και φέρει τα μήλα τους στην Ελλάδα, τα πορτοκάλια δηλαδή, τα εσπεριδοειδή γενικότερα. Ο Πυθέας ξεκίνησε γύρω στα 350 π.Χ. πιθανώς από τη Μασσαλία, πέρασε από τις Ηράκλειες Στήλες, το σημερινό Γιβραλτάρ, έκανε το γύρο των Βρετανικών νησιών, έφτασε στη Θούλη, τη σημερινή Ισλανδία, πήγε και στη Γροιλανδία, στον αρκτικό κύκλο, όπου συνάντησε τα παγόβουνα και επέστρεψε. Κίνητρό του ήταν, υποτίθεται, το εμπόριο, αλλά υπήρχαν πολύ πιο εύκολοι τρόποι να εμπορευτεί από μια τέτοια περιπέτεια. Το πραγματικό του κίνητρο ήταν το συναισθηματικό, εκείνο όλων των Ελλήνων, εκείνο του Οδυσσέα: να γνωρίσει άγνωστα μέρη και πολιτισμούς. Σαν τους σύγχρονους καπετάνιους, κρατούσε ημερολόγιο, που δυστυχώς δεν σώθηκε. Αποσπάσματά του μόνο αναφέρονται από άλλους συγγραφείς. Η δίψα για γνωριμία του κόσμου ήταν (είναι;) μου φαίνεται το κυρίαρχο συναίσθημα των Ελλήνων.

One thought on “ΗΡΩΙΣΜΟΣ Ή ΜΠΑΜΠΕΣΙΑ;        

  1. Στις πολεμικές τέχνες εντάσσονται διδάσκονται και τα “πολεμικά κόλπα”, όπως σήμερα το short cut στο tennis. Αυτό δεν θεωρείται “μπαμπεσιά”.

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s