Προσωπικότητες ή νομοτέλεια;

131 ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ Ή ΝΟΜΟΤΕΛΕΙΑ;

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 14 Απριλίου 2022.

Η ιστορία που διδάχθηκα στη  μέση εκπαίδευση ήταν ένα χρονικό των ποικίλων αρχόντων, βασιλιάδων, ηγετών γενικά. Κάποτε άρχισα να διαβάζω αποσπασματικά ιστορικά κείμενα, με επιστημονική δομή και  είδα κάπως διαφορετικά την ιστορία. Επιστημονικά σημαίνει πως, με βάση κάποια δεδομένα, σχηματίζει ο ιστορικός μια υπόθεση, ένα μοντέλο, και αναζητώντας νέα δεδομένα προσπαθεί να αποδείξει αν είναι έγκυρη ή άκυρη. Τα δεδομένα που αναζητεί είναι κυρίως έγγραφα, απομνημονεύματα, χρονικά μιας εποχής, που αναδιφεί ψάχνοντας αραχνιασμένες βιβλιοθήκες, και αρχαιολογικά ευρήματα με τα οποία διασταυρώνει την εγκυρότητα των γραπτών πληροφοριών του. Το πλεονέκτημα της επιστημονικής ιστορίας είναι ότι με βάση την υπόθεση που σχηματίζει, μπορεί να προβλέψει με κάποιες πιθανότητες το μέλλον, έτσι που μπορεί αυτό να διαμορφωθεί σύμφωνα με τις επιθυμίες μας. Τέτοια μοντέλα ήταν π.χ. εκείνο του Παπαρρηγόπουλου που προσπαθεί να αποδείξει πως εμείς που ζούμε αυτή τη στιγμή είμαστε κοινό έθνος με τους προγόνους μας, τους ήρωες του Τρωικού πολέμου, τους Μίνωες κλπ. Ένα άλλο μοντέλο είναι του Κορδάτου που προσπαθεί να αποδείξει πως ό,τι συνέβηκε στον τόπο μας ήταν συνέπεια της πάλης των τάξεων. Μ΄ αυτό τον τρόπο, η ιστορία μοιάζει να έχει μια νομοτέλεια, όπως ανακαλύπτοντας τους νόμους της βαρύτητας μπορούμε να προβλέψουμε την πορεία ενός αστεροειδούς σώματος που πλησιάζει με ιλιγγιώδη ταχύτητα τη γη. Αντίθετα, η θεώρηση της ιστορίας ως χρονικού κάποιων ηγετών την θεωρεί ως μια σειρά από τυχαία, απρόβλεπτα γεγονότα που επηρεάζουν την πορεία της ιστορίας. Έτσι, η Αλεξανδρινή εποχή δημιουργήθηκε επειδή βρέθηκε μια μεγαλοφυής και φιλόδοξη στρατηγική προσωπικότητα, ο Αλέξανδρος. Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος έγινε, διότι ανήλθε στην εξουσία ένας παράφρονας ηγέτης, ο Χίτλερ. Ο σημερινός πόλεμος στην Ουκρανία γίνεται επειδή έτυχε επικεφαλής μια μεγάλης χώρας να είναι ένας άλλος παράφρονας, ο Πούτιν. Και η Τουρκία μας απειλεί επειδή επικεφαλής της είναι ένας άλλος υπερφίαλος ηγέτης, ο Ερντογάν. Αυτή η τοποθέτηση οδηγεί σε απλές σκέψεις: Αρκεί να δολοφονηθεί ο ηγέτης και η πορεία της ιστορίας αλλάζει. Αυτή τη στιγμή ο θάνατος του Πούτιν (ή του Ζελένσκι) θα φέρει ειρήνη στον κόσμο;

Ό,τι κι αν σκεφτώ, δεν μπορώ να πετάξω τη μια θέση ή την άλλη. Μου φαίνεται πως η ιστορία προχωρεί πολυδιάστατα. Τυχαία γεγονότα και ιστορική νομοτέλεια την ορίζουν άλλοτε το ένα άλλοτε το άλλο περισσότερο. Γύρω όμως από αυτή τη διαπλοκή των δύο παραγόντων οικοδομούνται άλλα. Για παράδειγμα, ένα καθεστώς που, βέβαια, δεν θέλει να αλλάξει φροντίζει για την παιδεία των πολιτών του έτσι που να πιστεύουν στην τυχαία πορεία της ιστορίας, κάνοντας όλους έτσι να θεωρούν ότι δεν φταίει αυτό το καθεστώς για οποιαδήποτε δεινά βιώνουν οι πολίτες του. Φταίνε οι άλλοι, τα λαμόγια, οι διεφθαρμένοι, οι μοχθηροί. Επιλεκτικά παρουσιάζει ορισμένα γεγονότα, ενώ επισκιάζει άλλα έτσι που να ενισχύεται η άποψή του (το κάνω μερικές φορές άθελά μου και εγώ αυτό). Από την άλλη, υπάρχουν επαΐοντες που βλέπουν τις ευθύνες των καθεστώτων. Ο John Mearsheimer π.χ. υποστηρίζει στον Economist (20.03.22) ότι η δύση έχει σημαντική ευθύνη για τον πόλεμο στην Ουκρανία. O Jack F. Matlock Jr, τ. πρέσβης των ΗΠΑ στην Σοβιετική Ένωση, γράφει ότι η Ουκρανική κρίση προκλήθηκε εσκεμμένα, ως συνέπεια της διαχρονικά λανθασμένης, όπως λέει, νατοϊκής – αμερικανικής πολιτικής έναντι της μετασοβιετικής Ρωσίας. Προβλέψιμη ήταν η κρίση, ισχυρίζεται και ο συνταγματάρχης στρατού των ΗΠΑ Douglas McGregor, επισημαίνοντας μάλιστα πως την είχε προβλέψει από πολλά χρόνια ο A. Kissinger.

Τους δύο παράγοντες διέκρινε ήδη ο Αριστοτέλης. Παραδέχθηκε για παράδειγμα ότι η κοινοκτημοσύνη, που υποστήριζε ο δάσκαλός του ο Πλάτων, μπορεί πραγματικά να μειώνει τις αντιθέσεις και τις συγκρούσεις. Όμως την απορρίπτει όχι μόνο διότι τη θεωρεί αναποτελεσματική, αφού καθένας επαφίεται στους άλλους να κάνουν τη δουλειά, αλλά και διότι θεωρεί σημαντική την επίδραση των “μοχθηρών” για τους οποίους το καθεστώς δεν μπορεί να κάνει άλλο από το να τους περιορίσει εφαρμόζοντας λιγότερη ή περισσότερη βία. Τύχη λοιπόν ή νομοτέλεια; Προσωπικά ρέπω να παρουσιάζω τη λιγότερο δημοφιλή στάση, αλλά, φυσικά, δεν είμαι καθόλου βέβαιος για την ορθότητα των απόψεών μου.

Χωρίς να είμαι ιστορικός, προσπαθώ να παρουσιάσω ένα πολύ γενικό, αλλά διαδεδομένο, μοντέλο που θα μπορούσε να απασχολήσει τους ιστορικούς: Τους ταλαντωτές χάλασης του Van der Pol. Οι ταλαντώσεις τους έχουν ρυθμικότητα όπως η απλούστατη ημιτονοειδής ταλάντωση, αλλά διαφέρουν από αυτή κατά το ότι έχουν δύο διαφορετικές ασύμμετρες φάσεις και στη μια από αυτές επηρεάζονται εύκολα επισπεύδοντας την ταλάντωση από τυχαία ερεθίσματα. Το μοντέλο έχει ισχύ στο φυσικό κόσμο, στο βιολογικό, στον ψυχολογικό και στον κοινωνικό. Για παράδειγμα, κατά τον Ολλανδό επινοητή του, προτυπώνει τις περιοδικές οικονομικές κρίσεις. Προτυπώνει καλύτερα από εκείνο στο νοητό κόσμο του  G.W.F.Hegel και στον αισθητό του K.Marx, που έβλεπαν την εξέλιξη όχι σαν ταλάντωση, αλλά σαν έλιξη. Μια φάση του μοντέλου αναπτύσσεται βραδέως, επειδή επικρατεί μια αρνητική ανάδραση, τόσο βραδέως που δίνει την ψευδαίσθηση της σταθερότητας, τίποτε δεν συμβαίνει. Τα αδιόρατα γεγονότα όμως αθροίζονται και όταν φθάσουν σε ένα ουδό (κατώφλι), μια κρίσιμη τιμή, απότομα, σχεδόν απρόβλεπτα, μεταπίπτουν στην επόμενη φάση, που είναι θεαματική και ταχεία, καθώς διέπεται από θετική ανάδραση, ένα είδος ανεξέλεγκτου φαύλου κύκλου. Σε έναν άλλο ουδό η ταχεία φάση σταματά και το μοντέλο μεταπίπτει σε ανερέθιστη περίοδο, στη διάρκεια της οποίας κανένα ερέθισμα δεν μπορεί να το διεγείρει. Βαθμιαία, στη βραδεία φάση που ακολουθεί, η ανερέθιστη περίοδος γίνεται διεγέρσιμη. Ο ταλαντωτής μπορεί τότε να διεγερθεί τυχαία, εμφάνιση μιας προσωπικότητας. Αν δεν συμβεί κάτι τέτοιο, απλώς με την πάροδο του χρόνου, θα έλθει η αυτόματη αυτοδιέγερσή του. Στην πολιτική είναι δυνατό να προληφθεί η τυχαία εξέλιξη με προγραμματισμένες αλλαγές, όπως είναι οι περιοδικές εκλογές κ.ά., πριν φθάσει στο σημείο της ανεξέλεγκτης θετικής ανατροφοδότησης. Όταν ωριμάσει η κοινωνία, θα γίνει αναστάτωση. Στατιστικά σε μεγάλο πλήθος πάντοτε υπάρχουν άτομα με ηγετικές ικανότητες, άλλοτε μεγαλύτερες άλλοτε μικρότερες. Αυτοί ηγούνται. Στην αναμπουμπούλα που ακολουθεί, θα γίνουν φρικτά πράγματα, σαν κι αυτά  που βλέπομε στα κανάλια στην Ουκρανία. σαν κι αυτά που μας έκαναν οι Τούρκοι ή οι Γερμανοί, σαν κι αυτά που εμείς κάναμε στους Τούρκους και σε ποικίλες μειονότητες, αλλά δεν τα μαθαίνομε αν δεν ψάξουμε γι΄ αυτά. Και θα τελειώσει είτε με επικράτηση μιας επανάστασης ή στην κατάπνιξή της, οπότε θα ακολουθήσει χειρότερο αυταρχικό καθεστώς, οπωσδήποτε όμως ποιοτική μεταβολή.

One thought on “Προσωπικότητες ή νομοτέλεια;

  1. Λόγω του θέματος δεν μπορώ να αποφύγω ένα σύντομο σχόλιο για το μεγάλο θέμα.
    Άλλο η ιστορία και άλλο η ιστορική επιστημονική έρευνα. Το δεύτερο έχει ως καθοριστικό γνώρισμα τη ΜΕΘΟΔΟ.
    Χωρίς τη μέθοδο, ως το μυστρί εργασίας, το ποικοδόμημα είναι μετέωρο, δεν υπάρχει ούτε ιστορία ούτε ιστορικός.
    Όλα τα άλλα ανήκουν σε άλλου είδους γνώσεις, διαγνώσεις και επιγνώσεις.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s