ΑΛΛΑΓΗ ΦΡΟΥΡΑΣ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 8 Φεβρουαρίου 2022

Τελευταία φορά είχα πάει πριν από σχεδόν μισό αιώνα, όταν ήταν νήπια τα παιδιά μου, να χαζέψω την αλλαγή φρουράς στο μνημείο τού άγνωστου στρατιώτη. Πήγα λοιπόν, ύστερα από μισό αιώνα προ ημερών. Και, ωριμότερος τώρα, άρχισα να κάνω κάποιες σκέψεις. Οι κινήσεις των τσολιάδων ήταν άψογες, με απόλυτη ακρίβεια και συντονισμό. Καλά εκπαιδευμένοι. “¨Σα ρομπότ”, σκέφτηκα θαυμάζοντας. Κι αμέσως πέρασε από τη νου μου το ερώτημα: “Τι θαυμάζομε; να φερόμαστε σα ρομπότ ή να κατασκευάζουμε ρομπότ που να συμπεριφέρονται απαράλλακτα όπως οι άνθρωποι;” Και αμέσως μετά, σα μια αλυσίδα συνειρμών αναρωτήθηκα: “Θαυμάζομε ένα λουλούδι και λέμε: Σαν ψεύτικο είναι! Και θαυμάζομε ένα ανθρώπινο κατασκεύασμα στο σχήμα άνθους και θαυμάζομε: Σαν αληθινό είναι!” Τελικά, τι θαυμάζομε; Τη φύση ή τα κατασκευάσματά μας που μοιάζουν με τα φυσικά φαινόμενα; Και από τη στιγμή που θαυμάζομε, γεννιέται το ερώτημα, τι επιδιώκομε; Να μιμούμαστε τη φύση ή να πιέζουμε τη φύση να μοιάζει με τα κατασκευάσματά μας.

Καθένας μας είναι ένα νοητό ον, που προσπελάζεται μόνο από τον εαυτό του. Είμαστε όμως και ένα αισθητό, φυσικό ον που υποχρεωτικά υποτάσσεται στους φυσικούς, συμπεριλαμβάνοντας τους βιολογικούς, νόμους. Είμαστε ακόμη ένα κοινωνικό ον που υπακούει στους κοινωνικούς νόμους. Εδώ πρέπει να σταματήσουμε για λίγο. Υπάρχουν ζώα που ζουν κοινωνικά, όπως κάποια έντομα. Δηλαδή καθένα κάνει διαφορετικό έργο, όλα μαζί όμως εξυπηρετούν κοινό σκοπό. Αυτή η κοινωνική συμπεριφορά τους όμως είναι συνάμα φυσική, δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς. Η δική μας συμπεριφορά όμως περιλαμβάνει την ελευθερία επιλογής. Αν θέμε τρώμε από τον απαγορευμένο καρπό, αν δεν θέμε δεν τρώμε. Το φυσικό είναι, όταν πεινάσουμε να φάμε. Ο θείος όμως νόμος λέει μη φάτε.  Όταν λέω θείος εδώ, εννοώ την αυτόματη βούληση της κοινωνίας, του λαού. Σωστά λέγεται “φωνή λαού, οργή Θεού”. Τους κοινωνικούς νόμους, εμείς οι άνθρωποι τους φτιάχνομε. Κι όμως είναι πάνω από εμάς. Ακόμη και στις πιο απόλυτες μοναρχίες, η κοινωνική βούληση δεν συμπίπτει απόλυτα με εκείνη του μονάρχη. Ακόμη κι όταν ο Louis XIV έλεγε “L’ Éetat c’  est moi”, το κράτος είμαι εγώ, αυτό φυσικά δεν ίσχυε. Το ίδιο ίσχυε και για τους Ρωμαίους, Βυζαντινούς, Οθωμανούς κλπ αυτοκράτορες κι ερχόταν κάποιος υφιστάμενος και τους ανέτρεπε. Και ο τελευταίος δικός μας βασιλιάς εξέθρεψε ένα στρατό για να τον προστατεύει από την εχθρική βούληση μερίδας του λαού και αυτός ο στρατός τον καθαίρεσε.

Το ερώτημά μου όμως είναι τι πραγματικά θαυμάζομε και τι επιδιώκομε; τη φύση ή τα κατασκευάσματά μας; Τα κατασκευάσματά μας μπορούν να ακολουθούν αιώνια νοητά πρότυπα, αιώνια, όπως ήταν οι ιδέες του Πλάτωνα. Ή μπορούν να ακολουθούν τα φυσικά πρότυπα. Οι νόμοι μας είναι βέβαια συμφωνίες μας που περισσότερο ή λιγότερο εκόντες κάναμε. Αυτές λοιπόν μπορεί να είναι μαθηματικά κατασκευασμένοι νόμοι, χωρίς καμιά εσωτερική αντίφαση, που προβλέπουν κάθε ενδεχόμενο και δίνουν λύση χωρίς αμφισβητήσεις, όπως αν αναθέσουμε τη διοίκησή μας σε ανώνυμα ρομπότ με τεχνητή νοημοσύνη, σαν την κοινωνία του Big Brother του G. Orwell. Ή μπορεί να είναι μια αναζήτηση της βούλησης του λαού, και θεσμοθέτησή της, όπως διαρκώς διαμορφώνεται αυτόματα χωρίς να την  υπαγορεύει κανένας, περίπου όπως ήταν στην αρχαία Αθηναϊκή δημοκρατία (που φυσικά δεν είχε τελειωθεί, αφού δεν αναγνώριζε πολίτες της τις γυναίκες, του δούλους, τους μέτοικους και θεωρούσε ότι ηγεμονεύει πάνω στους συμμάχους της). Το ίδιο ισχύει και με τη γλώσσα μας, εννοώ τις γλώσσες όλου του κόσμου, που διαμορφώνονται διαρκώς αυτόματα, σε αντιδιαστολή με τη γραφή της και την επίσημη εκδοχή της, που θεσμοθετούνται. παριστάνοντας λιγότερο ή περισσότερο πιστά τη γλώσσα που μιλιέται. Όταν λέω αυτόματα, εννοώ, χωρίς τη δική μας παρέμβαση, με βάση αφενός τη φυσιολογική λειτουργία των φωνητικών μας οργάνων (γλώσσα κλπ) και αφετέρου τις κοινωνικές ανάγκες που δημιουργούν ολοένα νέες έννοιες που πρέπει να συμβολισθούν με λέξεις.

Οι άνθρωποι, χάρη στην ιδιαίτερα ευκίνητη κατασκευή των φωνητικών οργάνων μας και την ικανότητα να σχηματίζουμε δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά, μπορούμε να αρθρώνουμε λέξεις. Αρχικά είναι μιμήσεις είτε φυσικών φαινομένων, υλικών και ενεργειακών, ή μιμήσεις των λέξεων που λένε άλλοι μιμούμενοι κι αυτοί με το δικό τους τρόπο τα φαινόμενα. Ανταλλάσσοντας λέξεις που συμβολίζουν τα παραπάνω, σχηματίζουν παραστάσεις που καθεμιά ανταποκρίνεται αρκετά, όχι πλήρως, στις προφερόμενες λέξεις. Ομαδοποιούν μετά λέξεις με παραπλήσιες έννοιες και σχηματίζουν κατηγορίες. Οι κατηγορίες του Αριστοτέλη είναι σχετικά λίγες και συγγενεύουν με τις ιδέες του Πλάτωνα, καθώς λόγω του μεγάλου πλήθους των εννοιών που εκπροσωπούν είναι σχετικά αναλλοίωτες με το χρόνο. Οι Πλατωνικές ιδέες ήταν βέβαια εντελώς άφθαρτες, τέλειες, χωρίς συγχύσεις μεταξύ τους και θεωρούσε ότι προϋπήρχαν πριν από τις αντίστοιχες αισθητές εικόνες. Η σχέση τους με την αισθητή πραγματικότητα είναι παρόμοια όπως και η σχέση των ανθρώπινων κατασκευασμάτων προς τις φυσικές δημιουργίες.

Οι ιδέες μπορούν να είναι τόσο τέλειες, που να μην έχουν μεταξύ τους αντιφάσεις ούτε πιθανότητες σφάλματος που ενέχει ο αισθητός κόσμος. Το ίδιο ισχύει και μεταξύ του τεχνητού δικαίου και του φυσικού δικαίου, της ηθικής, της διάχυτης βούλησης των ανθρώπων μέσα σε μια κοινωνία. Οι ηθικοί κανόνες υπάρχουν, αλλά δεν είναι προφανείς σε καθέναν, που νοιώθει μια εσωτερική, εντελώς δικιά του επιταγή για το τι πρέπει να κάνει. Σε κάθε κοινωνία σε κάθε εποχή ισχύουν τέτοιοι κανόνες, που όμως, καθώς δεν είναι ακριβώς ίδιοι για την αντίληψη καθενός, ενέχουν αντιφάσεις και ασάφειες. Και τώρα έρχεται το δίκαιο που, ιδανικά, δεν έχει ούτε ασάφειες ούτε αντιφάσεις. Ωστόσο, δεν αντιστοιχεί ακριβώς στο στοχαστικό μέσο όρο της ανθρώπινης βούλησης· κι αν σε κάποια στιγμή πλησιάζει πολύ, στην άλλη απομακρύνεται, καθώς η βούληση των πολιτών αλλάζει διαρκώς, ανάλογα με τις φυσικές και κοινωνικές συνθήκες στις οποίες ζουν.

Με τα παραπάνω εννοώ ότι οι τεχνητές συνθήκες, σαν των ρομπότ με τεχνητή νοημοσύνη, την τεχνητή παραγωγή ομορφιάς στην τέχνη, το τεχνητό δίκαιο, είναι απαραίτητες. Αλλά δεν μπορούν να μένουν αναλλοίωτες, καθώς, για να ικανοποιούν το σκοπό τους, πρέπει να αντιστοιχούν σε σημαντικό βαθμό με την αισθητή και διαρκώς μεταβαλλόμενη αντικειμενική πραγματικότητα. Αν αυτής οι ανάγκες δεν ικανοποιούνται, ο τεχνητός κόσμος είναι άχρηστος. Και αν ο τεχνητός κόσμος δεν μειώνει τις αντιφάσεις, τις ασάφειες, τα σφάλματα, χωρίς να απομακρύνεται από τη φυσική πραγματικότητα, γίνεται άχρηστος ή και ολέθριος. Είμαστε καταδικασμένοι να ζούμε μ΄ αυτό το δυισμό.

ΕΥΠΙΣΤΙΑ Ή ΔΥΣΠΙΣΤΙΑ;

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 5 Μαρτίου 2022

Κατακλυζόμαστε από πληροφορίες. Κάποιες είναι άμεσες, αφενός εκείνες που εισάγονται από τις αισθήσεις μας και αφετέρου εκείνες που δημιουργούνται μέσα μας περιοδικά και γνωρίζομε πως πρέπει να φάμε, να πιούμε, κλπ. Ιδίως όμως στην κοινωνία που ζούμε, εισάγονται μέσα μας μέγα πλήθος πληροφοριών έμμεσα, από ό,τι είπε κάποιος. Όλες που παίρνομε υπόκεινται σε σφάλμα, σε χώρο και χρόνο. Ό,τι βλέπομε μια στιγμή μένει στο μάτι μας αρκετές στιγμές. Έτσι μπορούμε να βλέπουμε κινηματογράφο, όπου διακεκομμένες εικόνες μας φαίνονται σα συνεχής κίνηση. Δυο γειτονικοί νυγμοί στο δέρμα μας, αν είναι πολύ κοντά ο ένας με τον άλλον, γίνονται αντιληπτοί σαν ένας. Από τις αισθήσεις μας, η αφή είναι η πιο αξιόπιστη, διότι δεν αισθανόμαστε μόνον ό,τι αγγίζομε, αλλά και πώς αντιδρά αυτό στη δική μας επίδραση, π.χ. μαλακό ή σκληρό. Και η νόησή μας, που δομείται από τις πληροφορίες που λαμβάνει, προφανώς σφάλλει και μάλιστα ενδεχομένως απεριόριστα όπως στη φαντασία και στο όνειρο. Πολλαπλασιάζεται το σφάλμα των σημάτων που δεχόμαστε έμμεσα, όταν είναι μαρτυρίες κάποιου.

Σ΄ αυτό το χάος η αντίδρασή μας είναι η διασταύρωση. Το κάθε τι εκπέμπει ερεθίσματα πολλαπλά που διεγείρουν ταυτόχρονα ποικίλες αισθήσεις μας, Έτσι, από τα αισθήματά μας προκύπτει η αντίληψη, που είναι σαφώς πιο αξιόπιστη από κάθε αίσθημα χωριστά.

Από τη διασταύρωση του αισθητού με το νοητό, με το προσδοκώμενο δηλαδή από τη σκέψη μας, προκύπτει η αλήθεια. Θέλομε να πιστεύουμε πως η αλήθεια είναι μία και μοναδική και την αναζητούμε. Στην πράξη η αλήθεια δεν είναι ένα σταθερό αμετάβλητο σημείο, αλλά ολόκληρη περιοχή του επιστητού με σφάλμα. Στη μοναδική αλήθεια πιστεύομε χωρίς τη χρήση των αισθήσεών μας που μας εξαπατούν. Σα να γεννιέται μέσα μας από αποκάλυψη. Την προσπελάζομε με πίστη. Την επιστημονική αλήθεια την προσπελάζομε με διαρκή διασταύρωση του αισθητού με το νοητό κόσμο, διαρκώς εναλλάσσοντας επαγωγικούς και παραγωγικούς συλλογισμούς, αναζητώντας το κοινό μεταξύ ποικίλων φαινομένων (επαγωγή) και συγκρίνοντας την προσδοκώμενη έτσι αλήθεια με τον αισθητό κόσμο (παραγωγή). Είναι αδύνατο να απαλλαγούμε εντελώς είτε από τη γνώση είτε από την πίστη. Μερικές φορές επικρατεί η πίστη. Αυτό είναι παράνοια, συχνά σύμπτωμα της σχιζοφρένειας. Αν εγώ πιστεύω παρανοϊκά πως κάποιος θέλει να με σκοτώσει, τίποτε δεν μπορεί να με πείσει για το αντίθετο (σύνδρομο καταδίωξης). Διασταύρωση των στοιχείων μιας δοξασίας μεταξύ τους (αντιφάσεις) είναι η άλλη μέθοδος.

Το πρόβλημα μεγεθύνεται όταν αφορά μια ολόκληρη κοινωνία. Όταν υπάρχει σημαντική στεγανότητα μεταξύ αρχόντων και αρχομένων, όπως στη μοναρχία και στην ολιγαρχία, οι άρχοντες, που νέμονται την εξουσία, προσπαθούν συνειδητά να εξαπατούν τους πολίτες. Προπαγάνδα. Στην ελεύθερη αγορά λέγεται διαφήμιση. Τίποτε τέλειο δεν υπάρχει στον αισθητό κόσμο. Τέλειος μπορεί να είναι μόνο ο νοητός, υπερβατικός, κόσμος. Αλλά αυτός δεν προσφέρεται για διασταύρωση με τον αισθητό, τον απτό κόσμο μας σα να μην υπάρχει. Καθώς τίποτε δεν είναι τέλειο, ο τρόπος διοίκησης συχνά σφάλλει και το σφάλμα καλούνται να το πληρώσουν όχι οι άρχοντες, αλλά οι αρχόμενοι. Αρχίζουν οι αντιδράσεις, που κλονίζουν την εξουσία. Η “έξυπνη” εξουσία προσπαθεί να αποδείξει πρώτα ότι τα πράγματα δεν πάνε άσχημα. Όταν πια η κακοδαιμονία έχει φτάσει στο έπακρο και δεν κρύβεται, η προσπάθεια είναι να δείξει ότι για την αποτυχία φταίνε άλλοι. Οι άλλοι, μπορεί να είναι ο ίδιος ο λαός. Για τη θρησκευτική πίστη μας, οι θεομηνίες οφείλονταν στο γεγονός ότι ο κόσμος δεν πειθαρχεί στις εντολές του Θεού, που μας μεταφέρονται από τους αντιπροσώπους Του, την εξουσία, αλλά στα ανομήματα του ίδιου το λαού. Ο κατακλυσμός του Νώε, η καταστροφή στα Σόδομα κλπ οφείλονταν στο ότι οι άνθρωποι έγιναν κακοί. Απόγονοι του αδελφοκτόνου Κάιν ήταν άλλωστε. Όταν στη συνείδηση του λαού η ευθύνη έχει μετατεθεί από το Θεό στους άρχοντές του, ευθύνη για την αποτυχία έχουν, γι΄ αυτούς, πρώτα οι ίδιοι οι πολίτες. Αν δεν τιθασεύεται μια πανδημία φταίνε οι πολίτες που δεν πειθαρχούν στους κανόνες που επιβάλλουν οι άρχοντες. Φυσικά, δεν λείπουν ίχνη  αλήθειας από τέτοια επιχειρήματα, αλλά είναι αδύνατο να πειθαρχήσει ένας λαός σε ποσοστό 100%. Η άλλη λύση είναι ότι φταίνε οι άλλοι, που μπορεί να είναι όποιος φαντασθεί κανένας. Για τα δεινά μας μπορεί να ευθύνονται Τούρκοι, Φράγκοι, Αμερικανοί, Γερμανοί, η ΕΕ, Εβραίοι, Σιωνιστές, μασόνοι, ο Σόρος ή δεν ξέρω ποιος άλλος. Μ΄ αυτό τον τρόπο εκτρέπει η εξουσία τη δικαιολογημένη, αληθινή, οργή του λαού από τον εαυτό της στον αποδιοπομπαίο τράγο. Και μεταχειρίζεται κάθε είδους πληροφορίες γι΄ αυτό το σκοπό. Όμως, αν δω τη φωτογραφία ενός μεγιστάνα στο γραφείο του με μια σβάστικα ή ένα σφυροδρέπανο, αυτό δεν σημαίνει πως αυτός είναι ναζιστής ή κομμουνιστής. Ενδεχομένως πρόκειται για πλαστογραφία. Οι πράξεις κάποιου είναι οι αδιάψευστοι μάρτυρες της αλήθειας, λέει ο Ιησούς. Ο απελθών πρόεδρος των ΗΠΑ κατηγορήθηκε για πολλά, που δεν ξέρω πόσα είναι αληθινά. Όμως είναι βέβαιη πράξη ότι αποσύρθηκε από τις διεθνείς υποχρεώσεις του για την κλιματική αλλαγή και την Παγκόσμια Υγεία. Δεν ξέρω αν άλλοι είναι καλύτεροι ή χειρότεροι, αλλά γι΄ αυτόν δεν έχω πολλές αμφιβολίες.

Πολλοί είναι οι εύπιστοι στην παραπληροφόρηση. Και πολλοί είναι οι δύσπιστοι στην επίσημη πληροφόρηση. Υπάρχουν όμως και σημαντικός αριθμός ατόμων που είναι ταυτόχρονα και τα δύο. Και αυτό δεν είναι ιδιότητα του τυχόντος, αμόρφωτου, απληροφόρητου ατόμου. Επιστήμονες με υψηλό δείκτη νοημοσύνης και εκπαίδευση, άριστοι στο να διακρίνουν το σφάλμα από το ορθό στον τομέα που έχουν σπουδάσει, έξω από τον τομέα τους είναι συχνά δύσπιστοι στην αλήθεια και εύπιστοι στο ψέμα. Πόσο κακό είναι αυτό;

Συνήθως είναι μεγάλο κακό, ιδίως όταν παρασύρεται το πλήθος των πολιτών. Από την άλλη, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η πρόοδος στην ανθρωπότητα οφείλεται στο ότι κάποιοι άνθρωποι αμφισβήτησαν την επίσημη θέση και αναζήτησαν την αντίθετή της. Αν δεν είχαν υπάρξει τέτοιοι, ακόμη ο ήλιος θα γύριζε στον ουρανό γύρω από την επίπεδη γη και όχι η γη γύρω από τον άξονά της και γύρω από τον ήλιο. Μπορεί να πληρώσουν με τη ζωή τους την αποκοτιά τους (π.χ. Giordano Bruno). Παρ΄ όλα αυτά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτό ισχύει για ένα μόνο στενό τομέα του επιστητού στον οποίον έχουν αφιερώσει τη ζωή τους, ενώ σε άλλους τομείς μπορεί να σφάλλουν όπως και κάθε άλλος.

ΟΛΟΙ ΤΟ ΛΕΝΕ

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 3 Μαρτίου 2022

Φοιτητής ακόμη. Η γιαγιά μου είχε βήχα. Αντί γιατρό, προτίμησε μια συνταγή με ένα σιρόπι που της έδωσε η γειτόνισσα. Της την είχε δώσει η ξαδέρφη μιας φίλης της γειτόνισσας της κουνιάδας της. Προερχόταν, λέει, από κάποιο γιατρό, που το όνομά του είχε ξεχαστεί περνώντας από τόσα χέρια. Ο φαρμακοποιός την εκτέλεσε και το αποτέλεσμα ήταν όντως θαυματουργό. Είδα τη συνταγή, γραμμένη σε ένα φθαρμένο χαρτί που το περιεχόμενο του, μου φάνηκε γνωστό. Ναι, ήταν ακριβώς αυτό που έγραφε το σύγγραμμα της φαρμακολογίας που μόλις είχα περάσει στις εξετάσεις. Κι όμως, αν κάποιος γιατρός είχε γράψει επώνυμα τη συνταγή από το σύγγραμμα, αμφιβάλλω αν θα είχε το ίδιο θαυματουργό αποτέλεσμα. Η συγκεκριμένη είχε μια δύναμη μεταφυσική, που την είχε αποκτήσει περνώντας διαδοχικά από χέρι σε χέρι, ενώ όλοι βεβαίωναν την αποτελεσματικότητά της. Πώς γίνονται τέτοια θαύματα;

Η βούλησή μας και η υλοποίησή της έχουν συναισθηματική προέλευση. Το συναίσθημα μπορεί να διεγείρεται από στοιχεία που πηγάζουν αφενός από τη λογική μας, διαμορφωμένη με διαπλοκή μεταξύ τους των σημάτων που εισέρχονται από το περιβάλλον μας διαμέσου των αισθήσεών μας και αφετέρου εκείνων από παρελθόντα αισθήματα που ανακαλούνται από τη μνήμη. Αυτά αποτελούν ό,τι η ψυχολογία ονομάζει συνείδηση. Ωστόσο, το συναίσθημά μας μπορεί να διεγείρεται και αυτόματα περιοδικά σαν να ταλαντώνεται. Χωρίς εξωτερικό ερέθισμα, πεινάω, διψάω, έχω όρεξη για έρωτα κλπ. Επιπλέον, από στοιχεία της μνήμης, που όμως έχουν απωθηθεί με τέτοιο τρόπο που να μην μπορεί να γίνει, εύκολα τουλάχιστον, ανάκλησή τους. Είναι αυτό που η ψυχανάλυση ονομάζει υποσυνείδητο.

Επομένως η γνώση δεν είναι η μόνη αιτία της βούλησής μας. Τότε λέμε ότι καθοδηγούμαστε από μια πίστη. Η γνωστή ρήση του Σωκράτη ότι ουδείς εκών κακός, δεν ισχύει. Θεωρούσε ο σοφός ότι μια κακή πράξη γυρίζει σα μπούμεραγκ σ΄ αυτόν που τη διέπραξε και, επομένως, κανένας, αν έχει γνώση, δεν γίνεται κακός. Κι όμως ο εγκληματίας, σκοτώνει και ληστεύει, παρόλον ότι γνωρίζει ότι τελικά θα συλληφθεί και θα καταδικαστεί. Το αμυδρό ενδεχόμενο να γλιτώσει τη σύλληψη είναι τόσο δελεαστικό, που τον πείθει ενάντια στις λογικές πιθανότητες. Για την πίστη τους πολλοί θυσιάζουν τη ζωή τους· για κάποια γνώση κανένας.

Την αλήθεια θα τη θέλαμε σαν ένα ακλόνητο σημείο κι αυτό μας το προσφέρει η πίστη. Η αντικειμενική, επιστημονική, αλήθεια όμως περιβάλλεται πάντοτε από μια άλω σφάλματος και βρίσκεται εκεί όπου διασταυρώνονται το αισθητό με το νοητό, η εμπειρία με τη θεωρία, η παρατήρηση με την υπόθεση. Μόνο με αυτό τον τρόπο μπορούμε να φθάσουμε σε μιαν αλήθεια που να αντέχει σε κάθε αμφισβήτηση. Κι όμως η πίστη είναι εκείνη που περισσότερο μας καθοδηγεί. Η επιστημονική αλήθεια τεκμηριώνεται με τη διασταύρωση του αισθητού με το νοητό, αλλά τόσο οι αισθήσεις όσο και η νόησή μας μπορούν να σφάλλουν: Οι αισθήσεις από τις ατέλειες των αισθητήριων οργάνων μας, που αντιλαμβάνονται συνεχή τον κβαντωμένο κόσμο και η νόηση από τη διαμόρφωσή της με ποικίλες πίστεις, που τις δεχόμαστε χωρίς λογική απόδειξη. Στοιχειώδης πίστη είναι τα μαθηματικά αξιώματα. Η επιπεδομετρία οικοδομήθηκε στηριγμένη στο αξίωμα του Ευκλείδη ότι από ένα σημείο εκτός ευθείας μόνο μία παράλληλη άγεται. Ώσπου κάποιοι διαμόρφωσαν άλλες γεωμετρίες με το αξίωμα π.χ. ότι από ένα σημείο άγονται άπειρες παράλληλες. Κι αυτές επιβεβαιώθηκαν πάνω σε μια καμπύλη επιφάνεια, όπως είναι η επιφάνεια της γης. Από τυχαίες εμπειρικές παρατηρήσεις λοιπόν ομαδοποιούμε και σχηματίζομε μια υπόθεση (επαγωγικός συλλογισμός). Αν ισχύει η υπόθεση εκεί όπου δεν είχαμε ως τότε παρατηρήσει (παραγωγικός συλλογισμός), ενισχύεται το κύρος της αλήθειας της. Αν όχι, θα σχηματίσουμε άλλη υπόθεση που θα ερμηνεύει και την παλιά και τις νέες παρατηρήσεις. Έτσι αναπτύσσεται σα ζωντανό δέντρο η αλήθεια.

Η πίστη δεν επιδέχεται τεκμηρίωση, αφού δεν στηρίζεται στην αισθητή εμπειρία. Κι όμως έχει τεράστια ισχύ, ικανή να μετακινεί όρη. Πώς γίνεται; Αντί τεκμηρίωσης, προσπαθεί να πείθει και άλλους. Όταν όλοι το λένε, δεν μπορεί παρά να είναι αλήθεια! Οσοδήποτε ισχυρή να είναι η πίστη κάποιου, αφού δεν μπορεί να τεκμηριωθεί με διασταύρωσή της με τις αισθήσεις, αφήνει ψήγματα αμφιβολίας. Και τότε ο πιστός έχει ανάγκη να την τεκμηριώσει. Αλλιώς δεν επιβιώνει. Είναι ανάγκη υπαρξιακή. Και ο μόνος τρόπος να την αποδείξει είναι πείθοντας άλλους. Η ανάγκη είναι τόση που μπορεί να οδηγήσει σε μαζικές εγκληματικές πράξεις. Ή πείθεσθε ή σας εξοντώνομε. Γενοκτονίες ολόκληρες έχουν στηριχθεί σε πίστεις, συνηθέστερα θρησκευτικές, αλλά όχι μόνο. Η πίστη ότι η ράτσα μου είναι ανώτερη από άλλες και μάλιστα ότι μια άλλη ράτσα είναι κατώτερη, στήριξε για παράδειγμα, το ναζιστικό ολοκαύτωμα.  Εξάλλου, σπουδαίες αλήθειες αναδείχθηκαν από μια πίστη ενάντια στην πίστη του πλήθους. Η γη γυρίζει, έλεγε ο Γαλιλαίος, ενώ όλοι ισχυρίζονταν το αντίθετο. Και αυτός ήταν ο σωστός.

Και τώρα έρχεται μια σύγχυση. Το πλήθος δύσκολα διαμορφώνει τη γνώση του, που μπορεί να είναι η θέση έστω και ενός μόνο. Αντίθετα, το πλήθος είναι το μόνο που μπορεί να τεκμηριώσει τη βούλησή του. Ενώ το “όλοι το λένε” μπορεί να έχει σφάλμα, το “όλοι το θέλουν” δεν σφάλλει. Έστω και αν οι επαΐοντες τεκμηριώνουν ότι μόνο μια έντονη λιτότητά μας θα οδηγήσει σε ξεβαράθρωμα της άθλιας κατάστασής μας, εμείς, το πλήθος, είμαστε οι μόνοι που, σε έσχατη ένδεια, μπορούμε να αποφασίσουμε αν αντέχουμε παραπέρα λιτότητα. Κι αυτό, έστω κι αν σημαίνει ότι θα χρειασθεί να εκχωρήσουμε μέρος της ύπαρξής μας σε άλλους. Το υπαρξιακό κριτήριο είναι το ισχυρότερο όλων. Η ορθότητα μιας απόφασης θα φανεί στο μέλλον. Οι πιθανότητες ορθής απόφασης αυξάνονται αν λαμβάνονται υπόψη τα γνωστικά στοιχεία. Από τις ορθές αποφάσεις ωφελούνται κυρίως εκείνοι που τις έλαβαν. Τις λανθασμένες όμως τις πληρώνουν όλοι. Καθώς ανταμοιβές και ποινές είναι κύρια μέσα για την παιδεία, η μακροχρόνια συμμετοχή του πλήθους στη λήψη αποφάσεων, το εκπαιδεύει. Η απόφαση όλων μετά από επαρκή ενημέρωσή τους από τους επαΐοντες έχει τις υψηλότερες πιθανότητες ορθότητας. Η παιδεία διαμορφώνεται από γνώσεις, αλλά είναι πίστη!

Κρατική προπαγάνδα και διαφήμιση γνωρίζουν τη δύναμη της φήμης. Επιδιώκουν τα μηνύματά τους να απλωθούν σε όσο γίνεται περισσοτέρους. Αν, περίπου, 1 στους 10 ανθρώπους καταλαβαίνουν την Αγγλική γλώσσα, ενώ μόνον 1 στους 1000 την Ελληνική, πόσες πιθανότητες έχομε να πείσουμε για κάτι τη διεθνή κοινή γνώμη συγκριτικά με τους Αγγλοαμερικανούς;

 

ΠΟΙΟΣ ΕΧΕΙ ΔΙΚΙΟ;

Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 1 Μαρτίου 2022

Έκαναν το Ναστρεδίν Χότζα καδή. Στην πρώτη δίκη άκουσε τον κατήγορο που ανέπτυξε την υπόθεση όπως τον συνέφερε. “Δίκιο έχεις!” αποφάνθηκε ο Χότζας. “Πρέπει να ακούσεις και τον κατηγορούμενο”, του φώναξαν. Τον άκουσε να τα λέει όπως εκείνος ήθελε. “Δίκιο έχεις!”, κατέληξε. “Μα, Χότζα, ο ένας από του δύο πρέπει να έχει δίκιο κι ο άλλος άδικο”, του φώναξε κάποιος. “Και συ δίκιο έχεις!” αποφάνθηκε ο Χότζας. Οι λαϊκές ιστορίες συχνά κρύβουν αλήθειες. Το δίκιο ποτέ δεν είναι 100% με το μέρος κάποιου.

Έχω γίνει έξαλλος με την εισβολή των Ρώσων στην Ουκρανία. Στους καθολικούς, έχω ακούσει, όταν έχει προταθεί να ανακηρυχθεί κάποιος Άγιος, ορίζεται ένας καρδινάλιος για να αποδείξει ότι δεν του αξίζει, ο “δικηγόρος του διαβόλου”. Μόνο αν αποτύχει, προχωρεί η αγιοποίηση. Θα κάνω λοιπόν τώρα το δικηγόρο του διαβόλου εναντίον της εξαλλοσύνης μου με την εισβολή. Βλέπεις, πριν από 45 χρόνια ένα ξένο κράτος εισέβαλε στη Μεγαλόνησο που κατοικούνταν καθυπεροχήν από Έλληνες. Η διεθνής επίσημη γνώμη δεν αντέδρασε τότε όπως αντιδρά τώρα. Μήπως λοιπόν η κρίση μου για το Ρωσοουκρανικό πρόβλημα είναι, γι΄ αυτό, προκατειλημμένη;

Καταρχήν, το διεθνές δίκαιο καταδικάζει την εισβολή ενός κράτους σε ένα άλλο. Ένα άλλο άρθρο όμως ορίζει ότι κάθε λαός πρέπει να μπορεί να αυτοπροσδιορίζεται. Αντίφαση. Παλιές αυτοκρατορίες ήταν πολυεθνικές. Οι κάτοικοί τους μπορούσαν να κινούνται ελεύθερα, να εγκαθίστανται, να εργάζονται, να πληρώνουν τις υποχρεώσεις τους στον αυτοκράτορα. Έτσι ήταν στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, τη Βυζαντινή, την Οθωμανική, τη Βρετανική κλπ. Έτσι υπήρχαν ποικίλες μειονότητες εγκαταστημένες εδώ κι εκεί. Οι μειονότητες χαρακτηρίζονταν από κάποια θεμελιώδη ιδιότητα που τις έκαναν να διαφέρουν από άλλες, θρησκεία, γλώσσα, οικονομική τάξη κλπ. Η πλειοψηφία εφάρμοζε καταπιεστικά μέτρα εναντίον τους. Για παράδειγμα, έπρεπε να πληρώνουν φόρους, ενώ η πλειοψηφία της άρχουσα τάξης δεν πλήρωνε. Φυσικά υπήρξαν εξεγέρσεις, επαναστάσεις. Φυσικά, το κράτος της πλειοψηφίας που διεύθυνε την αυτοκρατορία εφάρμοζε βίαια κατασταλτικά μέτρα. Ιδίως μετά την Αμερικανική και τη Γαλλική επανάσταση, άρχισαν ποικίλες μειονότητες να αποσχίζονται από την αυτοκρατορία και να σχηματίζουν ανεξάρτητα εθνικά κράτη με λίγ΄ ως πολύ ομογενή πληθυσμό. Όμως και τα εθνικά κράτη δεν ήταν τελείως αμιγή. Είχαν κι αυτά τις μειονότητές τους. Η αυτοκρατορία δεν είναι συμβατή με εθνικό κράτος. Όταν στη γειτονιά μας κατέρρευσε η Οθωμανική αυτοκρατορία, έγινε προσπάθεια με έναν ευφυή ηγέτη, τον K. Atatürk, να γίνει εθνικό κράτος στο πρότυπο των δυτικών. Το όραμα της δοξασμένης αυτοκρατορίας δεν έσβησε ποτέ. Ναι, αλλά έπρεπε να κατοικείται από ομογενή πληθυσμό. Έτσι εφαρμόσθηκαν εθνοκαθάρσεις και γενοκτονίες, όπως των Αρμενίων, των Ποντίων, των Κούρδων τα τελευταία χρόνια. Το κράτος γίνεται εγκληματικό και δεν αφορά μόνο τους κακούς γείτονές μας. Στην πολιτισμένη πατρίδα του Beethoven, του Goethe και τόσων άλλων σπουδαίων, εφαρμόσθηκε η πιο μεγάλη γενοκτονία, για την οποίαν πρέπει να ντρέπεται όλος ο κόσμος.

Βλέποντας τα άλλα κράτη τέτοια συμπεριφορά μερικών κρατών, τι πρέπει να κάνουν; Σωστά προβλέπει το διεθνές δίκαιο ότι οι μειονότητες πρέπει να μπορούν να έχουν αυτοδιάθεση. Να επέμβουν; Με κυρώσεις ή και, αν αυτές δεν αρκέσουν, με βίαια μέσα. Ναι, αλλά αυτό έρχεται σε κατάφωρη αντίθεση με την απαγόρευση της επέμβασης των άλλων στα εσωτερικά ποικίλων κρατών. Ας μην ξεχνάμε πως, χάρη σε τέτοια επέμβαση των μεγάλων δυνάμεων στο Ναβαρίνο, επιτεύχθηκε η ελευθερία ενός λαού που ήταν μειονότητα, αλλά τοπικά συγκεντρωμένη σε μια γωνιά της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Εμβρόντητοι είδαμε να εισβάλλει ο Ρωσικός στρατός στην Ουκρανία. Οι Ουκρανοί είναι δύο ειδών, αλλά συγγενείς λαοί. Κάποιοι αισθάνονται Ρώσοι και άλλοι Ουκρανοί. Τα ποσοστά τους δεν τα ξέρω. Οι “Ουκρανοί” εφάρμοσαν, λέει ο В. Путин,εξοντωτική καταπίεση στους Ρώσους και η Δύση έκλεινε τα μάτια. Δεν ξέρω αν είναι αλήθεια. Εξάλλου ήταν σαφής η προσπάθεια της Δύσης (ΝΑΤΟ) να εγκαταστήσει στρατιωτικές βάσεις, σε απόσταση αναπνοής από τη Μόσχα. Όταν τπ 1962 πήγαν οι Σοβιετικοί να εγκαταστήσουν βάσεις στην Κούβα, παρά λίγο να γίνει παγκόσμιος πόλεμος, καθώς η εγκατάστασή τους θεωρήθηκε ότι απειλεί τις ΗΠΑ και οι Σοβιετικοί υποχώρησαν. Ναι, μα να φτάσουν στο σημείο να βομβαρδίζουν μια αναγνωρισμένη χώρα; Ναι, μα να φθάσουν να βομβαρδίζουν μιαν ανεξάρτητη χώρα οι δυτικές δυνάμεις στη Γιουγκοσλαβία, για να επιτύχουν το διαμελισμό της, επειδή οι κυρίαρχοι Σέρβοι ασκούσαν καταπίεση σε Κοσοβάρους, Βόσνιους κλπ;

Ποιος έχει δίκιο; Ο Χότζας δεν δίνει λύση. Το διεθνές δίκαιο; Έχει αντιφάσεις. Τι να κάνει ένα κράτος όταν βλέπει ότι ομογενείς του σε ένα άλλο καταπιέζονται και οδηγούνται στην εξόντωση; Να κλείσει τα μάτια δεν μπορεί, διότι είναι ομογενείς. Οι Τούρκοι δεν έκλεισαν τα μάτια όταν θεώρησαν ότι οι Ελληνοκύπριοι καταπίεζαν τα αδέλφια τους τους Τουρκοκυπρίους.

Θεωρώ ότι δεν μπορεί να μένει απαθής η κοινωνία όταν μέσα στα πλαίσια ενός κράτους γίνονται εγκλήματα εναντίον μειονοτήτων. Από την άλλη, μια βίαιη επέμβαση δεν μπορεί να γίνεται, λέω, από ένα μόνο κράτος, διότι τότε η προκατειλημμένη στάση του είναι δεδομένη. Ούτε καν επιτρέπεται να υπάρχουν “εγγυητές” συμφωνιών ή “προστάτες”. Από την εποχή του Ναβαρίνου είμαστε “προστατευόμενο” κράτος προτεκτοράτο κάποιων δυνάμεων και οι εγγυητές της Κύπρου, Ενωμένο Βασίλειο, Ελλάδα, Τουρκία, έχουν καταλήξει στην απαράδεκτη σημερινή κατάσταση. Μόνο ένας διεθνής οργανισμός επιτρέπεται να αποφασίζει να επεμβαίνει.

Σκέφτομαι. Κάποια στιγμή δημιουργήθηκε το ΝΑΤΟ για να αντιμετωπίσει στρατιωτικά την ιδεολογική απειλή του κομμουνισμού. Ο κομμουνισμός της Σοβιετικής Ένωσης κατέρρευσε, το ΝΑΤΟ όμως έμεινε. Σκοπός του επομένως δεν ήταν ιδεολογικός, αλλά γεωπολιτικός, αντιρωσικός. Δημιουργήθηκε η Ευρωπαϊκή Ένωση. Αποδέχθηκε να υπάρχει κάτω από την Αμερικανική ομπρέλα του ΝΑΤΟ αντί να αναπτύξει τις δικές της αμυντικές δυνάμεις. Δεν προστατεύει τα μέλη της έναντι απειλών από άλλα μέλη του ΝΑΤΟ. Η Ρωσία είναι σε γεωγραφική επαφή με τα λοιπά Ευρωπαϊκά κράτη. Η σχέση της με την Ευρώπη είναι επομένως γεωγραφικά αναγκαία είτε συμπληρωματική, αμοιβαία επωφελής ή συγκρουσιακή, επιβλαβής. Η Ευρώπη έχει παραιτηθεί από κοσμοκρατορικές φιλοδοξίες. Τις έχουν όμως οι ΗΠΑ. Οι σχέσεις με τους γίγαντες,  Ρωσία και Κίνα είναι αναγκαστικά συγκρουσιακές, χωρίς να κινδυνεύει άμεσα από αυτές, αφού χωρίζεται με ωκεανούς. Η ΕΕ, ανώριμη, χωρίς αυτάρκη αμυντική ισχύ, παρασύρεται έτσι σε συγκρουσιακή σχέση με τη Ρωσία σα να είναι προστατευόμενη, Αμερικανικό προτεκτοράτο. Μια τέτοια Ευρωπαϊκή χειραφέτηση θα μπορούσε να έχει εμποδίσει εισβολές σε μέλη της από μη μέλη, είτε μετέχουν σήμερα στο ΝΑΤΟ είτε όχι.