ΘΕΟΜΗΝΙΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 3 Φεβρουαρίου 2022      

Όχι σπάνια, έξυπνοι (ή εξυπνάκηδες) φιλοκυβερνητικοί δημοσιογράφοι επιστρατεύουν την ειρωνεία (αντί να προτείνουν εναλλακτικές λύσεις). Ο Μητσοτάκης (ή οποιοσδήποτε εκάστοτε πρωθυπουργός) φταίει που έπεσε χιόνι, που έγιναν πλημμύρες, πυρκαγιές, πανδημίες και θάνατοι! Φυσικά δεν φταίει η πολιτεία και οι εκάστοτε πρωθυπουργοί για της θεομηνίες που απροειδοποίητα ενσκήπτουν. Όμως, προσοχή, η ευθύνη των εκάστοτε κυβερνήσεων είναι μέγιστη όταν δεν έχουν λάβει τα απαραίτητα μέτρα για να αποτρέψουν, αν γίνεται, και αντιμετωπίσουν, τα όσα απροσδόκητα μας επιφυλάσσονται.

Υπάρχουν ασφαλώς προβλήματα. Κάποιες θεομηνίες συμβαίνουν τακτικά, άλλες πολύ σπάνια. Όλες όμως είναι με λιγότερο ή μεγαλύτερο σφάλμα προβλέψιμες στο χρόνο και στον τόπο που θα συμβούν. Χιόνι μπορεί να ρίχνει κάθε χρόνο. Χιονόπτωση όμως που να εμποδίζει τις συγκοινωνίες και να καταργεί το ηλεκτρικό ρεύμα γίνεται πολύ πολύ αδρά κάθε 10 χρόνια. Δεν μπορούμε να τη σταματήσουμε. Μπορούμε όμως να έχουμε σχέδια για το πώς θα αντιμετωπισθούν τα προβλήματα στο συντομότερο δυνατό χρόνο. Έτοιμοι καθαριστήρες των οδών, τοποθέτηση των συρμάτων της ΔΕΗ σε ασφαλείς θέσεις, υπηρεσίες για την άμεση αντιμετώπιση των ατόμων που κινδυνεύουν κλπ. Τους σεισμούς δεν μπορούμε να τους προβλέψουμε με ακρίβεια. Ξέρομε όμως ότι κάποιες περιοχές είναι ιδιαίτερα επιρρεπείς, ενώ ισχυροί σεισμοί συμβαίνουν σ΄ αυτές κάθε 30-50 χρόνια. Να τους προλάβουμε δεν μπορούμε. Οι κανονισμοί δόμησης όμως μπορούν να θεσπισθούν. Με την ευκαιρία, να θυμίσω πως στην πατρίδα μας εδώ και λίγες δεκαετίες έχομε αυστηρούς αντισεισμικούς κανονισμούς δόμησης, ανθεκτικούς σε πολλά Ρίχτερ. Δε θυμάμαι ποια κυβέρνηση τους θέσπισε. Ούτε θυμάμαι να προβλήθηκε από τους έξυπνους δημοσιογράφους και τους τότε αντιπολιτευόμενους ο έπαινος στην οποιαδήποτε τότε κυβέρνηση για το έργο της. Τις πλημμύρες δεν μπορούμε να τις εμποδίσουμε. Ξέρομε όμως πολύ καλά πού μπορούν να συμβούν και γίνονται σχεδόν κάθε χρόνο. Κι όμως οι διαδοχικές κυβερνήσεις ανέχονται την αυθαίρετη δόμηση σε τέτοιες περιοχές. Το ίδιο ξέρομε πως οι πυρκαγιές γίνονται τους θερινούς μήνες, ιδιαίτερα στα γερασμένα δάση. Κι όμως ανεχόμαστε την αυθαίρετη δόμηση σ΄ αυτές τις περιοχές. Και δεν επιβάλλομε τη νεαροποίηση του δάσους, απαλλάσσοντάς το τό χειμώνα από τα ξερά. Κι ανεχόμαστε να αποδασώνονται οι καμένες περιοχές, για να γίνουν βοσκότοποι ή τσιμέντο, αντί να γίνεται άμεση αναδάσωση, πριν οι χείμαρροι παρασύρουν τα χώματα. Δεν ξέρομε να φταίνε κάποιοι για την τρέχουσα πανδημία. Όμως, αντί να αναζητούμε το φταίχτη της, αν υπάρχει, και να τον τιμωρήσουμε παραδειγματικά, αφού αυτό δεν θα σταματήσει την διάδοσή της, τι κάνουν οι κυβερνήσεις; Πώς μειώνουν τη διάδοση της νόσου; Φρόντισαν την αραίωση του πληθυσμού, κύριο παράγοντα για τη διάδοση των επιδημιών; Δεν είδα να γίνεται πουθενά στον κόσμο. Φρόντισαν εκ των προτέρων να έχουν ετοιμότητα με επάρκεια των ΜΕΘ για υποδοχή των βαριών περιπτώσεων; Πώς επέβαλαν μάσκες, εμβολιασμούς, κλείσιμο χώρων εργασίας και διασκέδασης, χωρίς να θίγουν ατομικά δικαιώματα;

Φταίνε μόνο οι κυβερνήσεις; Ασφαλώς όχι. Η εκάστοτε αντιπολίτευση προβάλλει με εξίσου εξυπνάκικο τρόπο όλα τα παραπάνω που δεν έγιναν, λησμονώντας ότι σε μεγάλο βαθμό οι θεομηνίες έρχονται χωρίς ανθρώπινη ευθύνη και ότι η αντιμετώπισή τους ανήκει σε διαδοχικές κυβερνήσεις της ίδιας πολιτείας. Φταίει λοιπόν η πολιτεία; Δεν φταίνε οι πολίτες; Όταν ο άλλος χτίζει αυθαίρετα ή αρνείται να εμβολιασθεί, φταίει η πολιτεία; Αυτό είναι το επιχείρημα των εκάστοτε υπεύθυνων κυβερνήσεων. Από δω και πέρα είναι ευθύνη του καθενός!

Ε, όχι. Όλα τα παραπάνω και άλλα μπορούν να γίνουν, αλλά έχουν κόστος. Ποιος θα το πληρώσει; Δεν έχει σημασία αν θα γίνουν με δημόσια ή ιδιωτική δαπάνη. Το κόστος τελικά θα το πληρώσει ο φορολογούμενος και την εποπτεία ότι τα αναγκαία έργα έγιναν, και μάλιστα σωστά, την έχει έτσι κι αλλιώς η κυβέρνηση. Και εδώ φθάνει ο κόμπος στο χτένι. Ο κόσμος, φυσικά δεν έχει καμιά όρεξη να πληρώνει για πρόληψη, αφού τώρα δεν υποφέρει και το προλαμβανόμενο μπορεί να μη συμβεί ποτέ, ενώ, αν συμβεί, θα αφορά, το πιθανότερο, άλλους. Και θα καταψηφίσει την κυβέρνηση που δαπανά για πρόληψη. Γιατί όμως να μην πείθεται ο κόσμος σε τόσο λογικά επιχειρήματα; Ο κύριος λόγος είναι ότι οι κυβερνήσεις ενεργούν πουλώντας ικανοποίηση των επιθυμιών των ψηφοφόρων τους που την ανταλλάσσουν με ψήφους. Δίνουν αφειδώς επιδοτήσεις σε επενδυτές που, αντί να τις επενδύουν, σωρεύουν θησαυρούς, παλάτια, κότερα, επενδύσεις σε εξωχώριους φορολογικούς παραδείσους κλπ. Και δίνουν αφειδώς μισθούς σε εργαζομένους, που, αντί να εργάζονται, γλεντούν με κάθε τρόπο. Δεν είναι σπάνιο εξάλλου και κάποιοι τουλάχιστον πολιτικοί να γλύφουν τα δάχτυλά τους χειριζόμενοι το μέλι.

Σε όλη την παραπάνω διαδικασία, θα απαιτηθεί κάποιου βαθμού καταναγκασμός. Καθόλου δεν θα αρέσει στους ψηφοφόρους και η αντιπολίτευση θα τον εκμεταλλευθεί όσο παίρνει. Υποχρεωτικός εμβολιασμός; Κατεδάφιση της καλύβας που μπόρεσε να χτίσει ο φτωχούλης, πληρώνοντας μάλιστα ένα σωρό μίζες για να παρακάμψει τις αντιρρήσεις των αρμόδιων κρατικών υπηρεσιών; Ή κατεδάφιση του αριστουργηματικού κτηρίου που οικοδόμησε, έστω παράνομα, ο πλούσιος; Μα γίνονται τέτοια πράγματα; Όμως πρέπει να γίνουν. Υπάρχει κάποιος καταναγκασμός που τον έχομε όλοι δεχθεί. Για ένα διάστημα, περί τον ένα χρόνο, έχομε αποδεχθεί να υπηρετούμε μια θητεία στη διάρκεια της οποίας, ενεργούμε υποχρεωτικά (με ποινή) ανάλογα με τις διαταγές των ανωτέρων μας. Είναι η στρατιωτική θητεία μας. Ο W. James πρόβαλε τη σκέψη: Κάθε άνθρωπος, πλούσιος ή φτωχός, πρέπει να προσφέρει δυο χρόνια από τη ζωή του στο κράτος, όχι σκοτώνοντας άλλους ανθρώπους, αλλά υπερνικώντας αρρώστιες, αποστραγγίζοντας τέλματα, αρδεύοντας ερήμους, σκάβοντας διώρυγες και γενικά συμμετέχοντας με δημοκρατικούς όρους στα περιβαλλοντικά και κοινωνικά έργα με τα οποία ανοικοδομείται, τόσο αργά και επώδυνα, ό,τι καταστρέφει ο πόλεμος τόσο γρήγορα. Όταν οι στρατευμένοι θα ξεκινήσουν μια επιχείρηση, όπως η επανοίκηση και νεοοίκηση των πολλών ερημονήσων μας, δημιουργώντας συνθήκες για την παραγωγή φυσικής και βιολογικής ενέργειας (κατάλληλες ανεμογεννήτριες, φωτοβολταϊκά, κυματογεννήτριες, θαλασσοκαλλιέργειες), πολλοί ενδιαφερόμενοι θα επενδύσουν εκεί και θα δημιουργήσουν θέσεις εργασίας που θα σπεύσουν να καταλάβουν οι τόσοι άνεργοί μας. Το ίδιο θα χρησιμοποιηθούν για τη δασοπροστασία, δασοπυρόσβεση, δασοεπέκταση, για την τοπική αστυνόμευση και πολιτική προστασία, ακόμη και υπηρεσίες πρόνοιας για ειρήνη και πόλεμο, βρεφο- και νηπιο-φύλαξη, περιποίηση γερόντων, αναπήρων κλπ. Τέτοιος καταναγκασμός αντιρροπείται με το να μετέχουν όλοι οι πολίτες εκπεριτροπής με κλήρωση  σε σώματα εξουσίας όπου δεν απαιτείται παρά εντιμότητα και κοινός νους. Φυσικά, όλα αυτά έχουν κόστος. Και το κόστος για τις κυβερνήσεις μετριέται σε ψήφους.

Ιστορικές αντιφάσεις

HuffPost

ΤΟ BLOG

02/02/2022 08:59 EET | Updated 29 λεπτά πριν

Ιστορικές αντιφάσεις

Προσωπικότητες συνειδητοποιούν τα τρωτά του καθεστώτος, οι ιδέες τους διαδίδονται, ακολουθεί εξέγερση…  

Δύο Φεβρουαρίου 1970. Χάθηκε ένας μεγάλος διανοητής του 20ού αιώνα πλήρης ημερών (98 ετών). Βραβείο Νόμπελ. Αφορμή για να γράψω κάποιες σκέψεις, όχι τόσο για το σπουδαίο σοφό, αφού o Bertrand Russell (Μπέρτραντ Ράσελ) είναι γνωστός σε όλους, όσο για να διατυπώσω κάποιους προβληματισμούς που σχετίζονται με την πολυτάραχη ζωή του. 

Πολλές φορές έχω αναρωτηθεί τούτο: Ποικίλα καθεστώτα, πολύ διαφορετικά μεταξύ τους, δημιούργησαν πολιτισμούς. Εξασφάλιζαν τις συνθήκες για την ανάδειξη μεγάλων διανοητών, επιστημόνων, καλλιτεχνών, ηγετών, φιλοσόφων κλπ. Και αυτοί, οι αχάριστοι, στράφηκαν ενάντια στο καθεστώς που τους εξέθρεψε. Και με τη σειρά του το καθεστώς τους κυνήγησε, μερικές φορές απάνθρωπα σαν παιδοκτόνος γονιός. 

Θα θυμίσω κάποια παραδείγματα. Η μοναδική αρχαία Αθηναϊκή δημοκρατία, που επέτρεψε την ανάπτυξη όλων των ιδεών, όσο αντιθετικές και αν ήταν μεταξύ τους, κυνήγησε τους φορείς αυτού του πολιτισμού που τα καθεστώτα ευνόησαν τη δημιουργία τους.

> 

Unmute

Remaining Time -0:00

Fullscreen

Στην Αθήνα διώχτηκαν ο Ευριπίδης, ο Θουκυδίδης, και πλήθος άλλοι, με κορυφαίο όνειδος για τους Αθηναίους την καταδίκη σε θάνατο του Σωκράτη.

Στα νεότερα χρόνια, η Σοβιετική Ένωσηεξέθρεψε σπουδαίους ανθρώπους. Και αυτοί στράφηκαν εναντίον της. Θυμίζω κάποια ονόματα: Ντμίτρι Σοστακόβιτς, Μπορίς Παστερνάκ, Αντρέι Ζαχάρωφ και τόσοι άλλοι. Και ας μη θεωρηθεί ότι αυτοί βρέθηκαν σε ένα αναθεματισμένο ολοκληρωτικό καθεστώς, που τους κυνήγησε.

Παρόμοια ήταν η συμπεριφορά των ”ελεύθερων” καθεστώτων σε δικούς τους σπουδαίους ανθρώπους. Πάμπλο Πικάσο, Αρθουρ Μίλερ, Τσάρλι Τσάπλιν, Φρεντερίκ Ζολιό-Κιουρί, είναι μερικά παραδείγματα.

Ο Μπέρτραντ Ράσελ, δηλωμένος αντικομμουνιστής, αλλά ειρηνιστής και αντίθετος στην πυρηνική τρέλα, δε χαριζόταν στις ανομίες του δικού του συστήματος. Νέος διώχθηκε από το Trinity College και φυλακίστηκε, ενώ αργότερα δεν του επιτράπηκε η είσοδος στις ΗΠΑ για να δώσει διάλεξη.

Στις συζητήσεις για τον πυρηνικό αφοπλισμό, οι Αμερικανοί υπέβαλλαν κάποιο σχέδιο που αμέσως απορριπτόταν από τους Σοβιετικούς. Αυτοί υπέβαλλαν στη συνέχεια άλλο που απορριπτόταν από τους Αμερικανούς. Μετά από αρκετές τέτοιες ανταλλαγές, οι Αμερικανοί υπέβαλαν ένα σχέδιο και οι Σοβιετικοί δέχθηκαν να το συζητήσουν. Αμέσως οι Αμερικανοί απέσυραν την πρότασή τους. Ε, αυτό πια δεν μπόρεσε να το χωνέψει ο Ράσελ.

Το φαινόμενο θα άξιζε να μελετηθεί από τους ιστορικούς. Η κοινωνία εξελίσσεται αναπόφευκτα βαθμιαία. Για ένα διάστημα η ενότητά της εξασφαλίζεται επαρκώς από το δίκαιο που μόνη της ανέπτυξε με λιγότερη ή περισσότερη συναίνεση των μελών της. Ώσπου φθάνει η στιγμή που η αντίθεση μεταξύ της εξελισσόμενης  ”ηθικής”, της ασαφούς δηλαδή και περιρρέουσας βούλησης των πολιτών από τη μια, και του επίσημου, σταθερού  ”δικαίου” φθάνει σε μια κρίσιμη τιμή και τότε η βαθμιαία ποσοτική διαφορά μεταπίπτει σε ποιοτική αλλαγή.

Η βασική αυτή αρχή είχε πρωτοπαρατηρηθεί από τον Αριστοτέλη και αναπτύχθηκε πολύ αργότερα από τον Χέγκελ και τον Μάρξ. Οι σοφοί αυτοί θεώρησαν ότι η ιστορία εξελίσσεται σαν έλιξη. Η ταλάντωση χάλασης όμως (B. Van der Pol) είναι ένα καλύτερο μαθηματικό πρότυπο. Έτσι κι αλλιώς, τα πιο ατίθασα πνεύματα της εποχής είναι εκείνα που έφεραν στην επιφάνεια την αντίθεση μεταξύ ηθικής και δικαίου κι έτσι έγιναν οι πνευματικοί ταγοί της αλλαγής που συντελέστηκε.

Οι φιλόσοφοι του διαφωτισμού ήταν οι πνευματικοί πατέρες της Γαλλικής Επανάστασης. Μόλις επικρατήσει λοιπόν το νέο καθεστώς, τιμά τους πνευματικούς πατέρες του και παίρνει δραστικά μέτρα για να μην επανέλθει η κατάσταση την οποίαν ανέτρεψε.

Τα ανήσυχα πνεύματα όμως δεν ησυχάζουν. Αρχίζουν να κριτικάρουν το νέο καθεστώς, που για να αυτοσυντηρηθεί δεν διστάζει να εφαρμόζει μέτρα ολοκληρωτισμού που κληρονόμησε από το προηγούμενο. Και τότε, βέβαια, η νέα εξουσία ενοχλείται ολοένα περισσότερο και αρχίζει τους άμεσους και έμμεσους διωγμούς των εξεχουσών προσωπικοτήτων που δεν γίνονται πειθήνια όργανά της. Θυμίζει η ιστορία τους αρχέγονους αθανάτους, όταν ο Κρόνος ευνούχιζε τον πατέρα του Ουρανό και κατάπινε τα παιδιά του.

Η διαδικασία που περιγράφηκε δεν αφορά μόνο συγκεκριμένα καθεστώτα και όχι άλλα που αυτοαποκαλούνται ”ελεύθερα” διότι επιτρέπουν την έκφραση οποιασδήποτε γνώμης. Μπορεί να γίνεται ανεκτή μια κριτική άποψη κατά μιας κυρίαρχης ολιγαρχίας ή ενός προσώπου, όχι όμως η επίκριση των θεμελίων του καθεστώτος. Οι λίγο παλιότεροι θυμόμαστε τον Αμερικανικό μακαρθισμό, που δεν διέφερε πολύ από το Σοβιετικό σταλινισμό. Το φαινόμενο μοιάζει να είναι γενικότερο, ανεξάρτητο από το είδος του πολιτεύματος.  

Πολλοί προσπάθησαν να ερμηνεύσουν την ιστορία στη βάση γενικών νόμων.  Συνήθως η ιστορία εμφανίζεται να εξελίσσεται στη βάση τυχαία παρουσιαζόμενων βασιλιάδων, αυτοκρατόρων, δικτατόρων κλπ.

Άλλοι τονίζουν την εθνοτική συνέχεια, όπου η ιστορία ενός έθνους στηρίζεται σε θεμελιώδη διαχρονικά χαρακτηριστικά του. Ο δικός μας Παπαρρηγόπουλος ανήκει σ΄ αυτή την κατηγορία. Άλλοι, π.χ. Κορδάτος, βλέπουν την πάλη των τάξεων ως κινητήρια δύναμη της ιστορίας.

Πολύ λιγότερη έμφαση δίνεται στην περιοδικότητα των ιστορικών φαινομένων, που εξελίσσονται ανεξάρτητα από οτιδήποτε άλλο, σαν ταλάντωση.

Θυμίζω στο Μεσαίωνα τη  σειρά των γεγονότων. Βαθμιαία βελτίωση των συνθηκών με συγκέντρωση των ανθρώπων στις πόλεις όπου ζουν καλύτερα με ανταλλαγές προϊόντων και όχι την παραγωγή τους που γίνεται στην ύπαιθρο. Η συγκέντρωση ευνοεί την εμφάνιση λοιμών, όπως της πανώλης. Οι λοιμοί εξοντώνουν τους ανθρώπους  επιτείνοντας την εγκατάλειψη της παραγωγικής υπαίθρου. Η φύση αποστρέφεται το κενό και γειτονικοί λαοί μεταναστεύουν για να καταλάβουν την ερημωμένη ύπαιθρο. Ακολουθούν συγκρούσεις κοκ. Για σκεφθείτε αυτή τη σειρά πώς επαναλαμβάνεται στη γενιά μας. Αστυφιλία, πανδημία, ερήμωση υπαίθρου, μετανάστες

Άλλο επαναλαμβανόμενο φαινόμενο είναι αυτό που περιγράφηκε προηγουμένως με τη σχέση προσωπικοτήτων και κοινωνίας.Προσωπικότητες συνειδητοποιούν τα τρωτά του καθεστώτος, οι ιδέες τους διαδίδονται, ακολουθεί εξέγερση. Αυτή, για να καθιερωθεί, καθώς η απειλή από το καταργημένο καθεστώς δεν έχει εκλείψει. εφαρμόζουν αστυνομικά μέτρα. Οι προσωπικότητες όμως, ατίθασα πνεύματα, γεννήτορες, αλλά και γεννήματα του νέου καθεστώτος, εξακολουθούν να υπάρχουν και η κατεστημένη πια εξουσία τις κυνηγά.

Ο Ράσελ ήταν τυπικό παράδειγμα. Και να που αρχίζει να επωάζεται η κατάρρευση του νέου καθεστώτος. Αν γίνει αναίμακτα, πάει καλά. Δεν αποκλείεται όμως το ενδεχόμενο να περιλαμβάνει βία, άγρια καταστροφική, στην οποίαν η ”κατευναστική” προσπάθεια μιας τρίτης δύναμης μπορεί να την εκτρέφει μάλλον παρά να τη σβήνει, αφού, μετά την αντιμετώπιση των απειλητικών ταραχοποιών, η τρίτη, ”σωτήρια”,  δύναμη στρογγυλοκάθεται και γίνεται αυτή εξουσία, ”προστάτιδα” όλων. Μια διεθνής δύναμη μπορεί να ήταν λιγότερο κακοήθης. 

Ένας τρόπος για να μειωθούν οι ανεξέλεγκτες ανωμαλίες που συνοδεύουν τη ριζική αλλαγή καθεστώτος είναι να προβλέπει το ίδιο για το πώς διαχρονικά θα αλλάζει για να προσαρμόζεται στις διαρκώς προκύπτουσες νέες συνθήκες. 

ΙΔΑΝΙΚΟ. ΓΙΑΤΙ ΟΧΙ;

ΙΔΑΝΙΚΟ. ΓΙΑΤΙ ΟΧΙ;

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 1 Φεβρουαρίου 2022

Ιδανικό είναι μια νοητή ιδέα, επομένως, άπιαστο. Ο δρόμος όμως προς το Ιδανικό είναι ο σωστός. Nα το επιδιώκουμε λοιπόν; Μια ιδανική ιδέα υπάρχει μόνο στους ορισμούς και σε ό,τι προκύπτει από αυτούς. Τρίγωνο π.χ. είναι μια κλειστή τεθλασμένη γραμμή τριών σημείων. Στην αισθητή πραγματικότητα όμως δεν υπάρχουν σημεία με διαστάσεις που τείνουν προς το μηδέν, δηλαδή δεν υπάρχει χώρος μεγαλύτερος από το μηδέν και μικρότερος από το σημείο. Είναι όμως υπαρκτά, προσβάσιμα από τις αισθήσεις μας. Το ίδιο δεν υπάρχει γραμμή που το πάχος της να είναι τόσο λεπτό που τείνει προς το μηδενικό. Στην πράξη το ιδανικό έχει δύο θεμελιώδεις ιδιότητες. Αφενός δεν έχει εσωτερικές λογικές αντιφάσεις, όπως ο ορισμός του τριγώνου που δόθηκε. Δεύτερο, δεν είναι ασύμβατο με τον λοιπό υλικό και κοινωνικό κόσμο. Ο κόσμος που ζούμε διέπεται από νόμους φυσικούς, που δεν μπορούμε να τους επηρεάσουμε, και κοινωνικούς που τους επηρεάζομε ως ένα βαθμό. Οι νόμοι, φυσικοί και κοινωνικοί. μπορούν να αντισταθμίζονται κάπως, με βάση τις επιστημονικές γνώσεις. Μπορούμε να αντισταθμίζουμε το κρύο με τη φωτιά και τoν κοινωνικό περιορισμό με το δίκαιο.

Ο κόσμος όμως, φυσικός και κοινωνικός, διαρκώς αλλάζει. Επομένως και το “ιδανικό” αλλάζει διαρκώς. Αλλά ιδεατά πάντοτε υπάρχει ένα ιδανικό. Και προς αυτό οφείλομε να τείνουμε. Έστω και αν αναγνωρίζουμε πως είναι άπιαστο. “Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξίδι. Χωρίς αυτήν δεν θα ‘βγαινες στον δρόμο. Άλλα δεν έχει να σε δώσει πια.
Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε.” (Κ. Π. Καβάφης).

Η πορεία του σύμπαντος, αν και απρόβλεπτη, υποκείμενη στον αμείλικτο νόμο της εντροπίας, δηλαδή της τυχαιότητας, ακολουθεί κι αυτή κάποιους νόμους: Ταλαντώνεται και ακολουθεί τους νόμους της ταλάντωσης. Στο είδος αυτής της ταλάντωσης, που μαθηματικά έδειξε ο B.  Van der Pol πριν από ένα αιώνα, υπάρχουν φάσεις που αντιστοιχούν στη θέση, στην αντίθεση και στη σύνθεση που είναι η νέα θέση, αρχή της επόμενης περιόδου. Ο Αριστοτέλης αρχικά, ο G. W. F. Hegel και ο K. Marx περιέγραψαν αυτή την πορεία. Αυτή η ταλάντωση μπορεί λιγότερο ή περισσότερο να επηρεάζεται από τη βούλησή μας. Αυτό εξαρτάται από την ένταση και άλλα χαρακτηριστικά της βούλησής μας από τη μια και από τη φάση της ταλάντωσης από την άλλη. Έτσι μια ποσότητα αθροίζεται βαθμιαία στην πρώτη φάση της ταλάντωσης διεπόμενη από μια αρνητική ανάδραση που επιβραδύνει την πορεία της αντιτιθέμενη σ΄ αυτήν. Ώσπου φθάνει σε έναν ουδό (=κατώφλι) και τότε μετατρέπεται σε θετική ανάδραση με ταχείες μεταβολές που σημαίνει ότι η ποσοτική αλλαγή έγινε ποιοτική. Σε μια κοινωνία αυτές οι κρίσιμες τιμές εκδηλώνονται συχνά με λιγότερη ή περισσότερη βία, μια κοσμοχαλασιά, πόλεμο, επανάσταση, δικτατορία, πτώχευση, φυσική καταστροφή κλπ. Και τότε είναι η στιγμή που η αθροισμένη ποσότητα, δηλαδή η αντίφαση μεταξύ κοινωνικών και φυσικών νόμων, η αντίθεση μεταξύ δικαίου και ηθικής, θα ανατραπεί. Τότε μπορούν να συγκρούονται αντιθετικές δυνάμεις, όπως μεταξύ μιας επανάστασης που τείνει να φέρει την ποιοτική αλλαγή και μιας δικτατορίας που τείνει να διαιωνίζει την απαράδεκτη κατάσταση. Η τελική έκβαση της σύγκρουσης εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, μεταξύ άλλων και από πόσο μεγάλη μάζα λαού έχει πεισθεί να επιδιώκει το όραμα του ιδανικού.

Σε πολλά άρθρα μου έχω εκδηλώσει μια εμμονή σε ό,τι εγώ θεωρώ ιδανικό σε δύο κυρίως τομείς: Ιδανικό πολίτευμα είναι η δημοκρατία. Και, ιδανική ορθογραφία είναι η φωνητική γραφή, που τη θεωρώ απαραίτητη για τη δημοκρατία. Υπάρχουν, δικαιολογημένα, σοβαρές αντιρρήσεις και για τα δύο.

Πρώτη αντίρρηση είναι τούτη: Οι εμμονές μου για ιδανικές συνθήκες είναι ουτοπία, δεν υπάρχει τόπος που να ισχύουν. Όμως δεν είναι έτσι. Και οι δύο ίσχυσαν σ΄ αυτόν εδώ τον τόπο για ένα τουλάχιστον αιώνα πριν από 2,5 χιλιετίες περίπου. Αν κάτι έχει συμβεί έστω και μία φορά, δεν είναι ιδεατό, μπορεί να ξαναϊσχύσει. Βέβαια, η δημοκρατία δεν ήταν ιδανική. Δεν μετείχαν ενεργά σ΄ αυτήν γυναίκες, μέτοικοι, δούλοι. Ωστόσο, η μακρότερη ιστορία είχε δείξει μιαν αδιάκοπη πορεία προς τον εκδημοκρατισμό, από την εποχή που ο βασιλιάς του Άργους έκανε δημοψήφισμα για να αποφασίσει αν θα δεχόταν τις μετανάστριες ικέτιδες ή όχι ως την εποχή του Σόλωνα, του Κλεισθένη, του Περικλή. Τότε η πορεία αυτή ανακόπηκε από τη βία του Πελοποννησιακού πολέμου που εξάντλησε νικητές και ηττημένους, έτσι που η δημοκρατία υπέκυψε βαθμιαία εκφυλιζόμενη στη μεγαλοφυΐα του Αλεξάνδρου. Οι αρχές όμως που αναπτύχθηκαν δεν είναι ουτοπία. Περιμένουν να εφαρμοσθούν στις παρούσες συνθήκες και να εξελιχθούν.

Μια δεύτερη αντίρρηση είναι ότι σ΄ αυτή τη φάση της ταλάντωσης που βρισκόμαστε, όλοι βλέπομε τα στραβά της. Οι λιγότεροι επωφελούνται, οι περισσότεροι βλάπτονται. Από τους τελευταίους η πλειοψηφία έχει “βολευτεί” και δεν έχει διάθεση να αγωνισθεί για την επιβολή μιας νέας ιδανικής κατάστασης. Σ΄ αυτή τη φάση της κοινωνικής ταλάντωσης επομένως, η προσπάθεια να επενεχθεί μια θεμελιώδης ποιοτική αλλαγή θα φέρει σε σύγκρουση τις αντιτιθέμενες δυνάμεις και η ζημιά αφενός θα είναι τεράστια και αφετέρου είναι άγνωστο αν η αλλαγή θα είναι προς το καλύτερο ή πισωγύρισμα προς το χειρότερο. Το επιχείρημα είναι ισχυρό, τόσο, που εγώ που παλεύω για το ιδανικό, διαφωνώ με την απόπειρα ποιοτικής αλλαγής κάτω από τις σημερινές συνθήκες. Η κρίση κάποτε, θέλομε-δε-θέλομε, θα έλθει, άγνωστο με ποια μορφή. Και τότε η πλειοψηφία οφείλει να είναι έτοιμη.

Η τρίτη αντίρρηση αμφισβητεί αν είναι πραγματικά ιδανικά αυτά τα δύο. Ο Αριστοτέλης ορίζει τη δημοκρατία ως το πολίτευμα στο οποίο οι άρχοντες κληρώνονται, δεν εκλέγονται. Μα είναι δυνατό να μας κυβερνούν ακατάλληλοι, π.χ. αμόρφωτοι, άρχοντες; Έχω αναπτύξει αλλού τους περιορισμούς του ορισμού. Π.χ. αφορά τις εξουσίες που απαιτούν όχι γνώσεις, αλλά απροκατάληπτο νου, όπως είναι οι δικαστές στα ποινικά δικαστήρια και οι βουλευτές. Αντίθετα οι άρχοντες που χρειάζονται πείρα και γνώσεις, κυβέρνηση, αστικά δικαστήρια κλπ, οφείλουν να εκλέγονται με προδιαγραφές. Για την ορθογραφία, ο πατέρας της σύγχρονης γραμματικής Μ. Τριανταφυλλίδης ορίζει την ιδανική ορθογραφία ως εκείνη “πο δείχνει με ξεχωριστ γράμμα τν κάθε φθόγγο κα πο κάθε γράμμα της χει πάντα τν δια φωνητικ ξία, τν δια προφορ“, δηλαδή η φωνητική γραφή. Όλοι οι ενδοιασμοί σ΄ αυτό τον ορισμό απαντιόνται λογικά.

Αν ο μη γένοιτο έλθει απρόβλεπτη μια κοσμοχαλασιά, οι πολλοί θα πρέπει να έχουν συλλάβει την ορθότητα (ή όχι) τέτοιων απόψεων.