ΕΞΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΑΡΧΟΥΣΑ ΤΑΞΗ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 17 Φεβρουαρίου 2022

Ελευθερία σημαίνει τελικά να μπορούμε να κάνουμε ότι θέλομε. Το μπορούμε όμως έχει δύο συνιστώσες. Μια είναι το “δύναμαι” και αφορά τους περιορισμούς που μας θέτει η φύση. Η άλλη είναι το “επιτρέπεται”, όπως λέμε π.χ. “μπορώ να καθίσω;” Αυτό το επιτρέπεται εσωτερικεύεται μέσα μας σαν “πρέπει” που αντιτάσσεται στο δικό μας “θέλω”. Το “πρέπει” αποτελεί τη βούληση, το “θέλω”, της κοινωνίας. Αυτό το κοινωνικό “θέλω” παίρνει δύο μορφές. Η μία είναι το ασαφές ολοκλήρωμα των “θέλω” όλου του λαού, που είναι αυτό που ονομάζουν πολλοί “ηθική” ή “φυσικό” ή “άγραφο” δίκαιο ή δεν ξέρω πώς αλλιώς. Να σημειώσω πως η ασάφεια που αναγκαστικά συνοδεύει την κοινωνική βούληση εκδηλώνεται και στον ορισμό της ηθικής που συχνά παίρνει ψυχολογική, εσωτερική σημασία, τι μας επιτάσσει η συνείδησή μας να κάνουμε και άλλοτε μια μεταφυσική, τι μας εντέλλεται ο Θεός να κάνουμε. Εδώ συζητώ για την αισθητή εκδήλωση της ηθικής εννοώντας το, έστω, ασαφές, θέλω της κοινωνίας. Αυτό, αλλάζει διαρκώς, καθώς τα μέλη της κοινωνίας αλλάζουν, άλλος γεννιέται, άλλος πεθαίνει, άλλος φεύγει, άλλος έρχεται, όλοι αλλάζουν γνώμη κλπ, αλλά και από ποικίλα γεγονότα που συμβαίνουν, πόλεμοι, εξεγέρσεις, εμπόριο, μεταφορά ειδήσεων κλπ. Η ασάφεια της ηθικής αναγκάζει να υπάρχει ένα σαφές, τυπικό, δίκαιο, ο “νόμος”, που αποφασίζεται με συγκεκριμένο τρόπο και είναι γνωστό και επιβάλλεται με νόμιμη βία σε όλα τα μέλη της κοινωνίας. Μπορεί να είναι η βούληση ενός, στη μοναρχία, η βούληση μιας ολιγομελούς άρχουσας τάξης, στην ολιγαρχία ή και ολόκληρου του λαού, στη δημοκρατία.

Σε μια ιδανική κοινωνία η ηθική της συμπίπτει με το δίκαιό της. Αυτό δεν είναι δυνατό βέβαια, διότι, η ηθική, άγραφη συνήθως, διαρκώς μεταβάλλεται, ενώ το δίκαιο. κατά κανόνα γραπτό, μένει αμετάβλητο. Το πρόβλημα στις πραγματικές σωστές κοινωνίες αντιμετωπίζεται με προγραμματισμένη αλλαγή του δικαίου, όπως με περιοδικές εκλογές και αλλαγές νομοθετικής, εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας.

Οι εξουσίες, είναι σώματα που δικαιούνται νόμιμα, προαποφασισμένα δηλαδή, να ασκούν βία στους αντιφρονούντες, για να συμπεριφέρονται όπως απαιτεί ο νόμος. Εκτός από τις νόμιμες εξουσίες υπάρχει και η άρχουσα τάξη. Αυτή επιβάλλει τη βούλησή της με μη τυπικά νόμιμους, όχι αναγκαστικά παράνομους, τρόπους. Μπορεί να είναι μια κληρονομική άρχουσα τάξη, όπως των φεουδαρχών που ίσχυε συχνά στο Μεσαίωνα. Μπορεί να είναι μια οικονομική ολιγαρχία, όπως η πλουτοκρατία στη σύγχρονη εποχή ή (αντιστρόφως, θεωρητικά τουλάχιστον) η δικτατορία των εργαζομένων (προλεταριάτου), όπως ήταν στην παλιά Σοβιετική Ένωση. Μπορεί να είναι και μια θρησκευτική άρχουσα τάξη, όπως ήταν σε σημαντικό βαθμό στον Ανατολικό και Δυτικό Μεσαίωνα, ή στη σύγχρονη εποχή σε Αραβικές χώρες ή στο Ισραήλ, όπου ανώτατος νόμος είναι κάποια θεωρούμενα θεόπνευστα κείμενα. Μπορεί να είναι η τάξη της επικοινωνίας, όπως είναι σήμερα οι μεγιστάνες των διεθνών και ντόπιων ΜΜΕ. Ή μπορεί να είναι ο στρατός, όπως σε ποικίλες δικτατορίες. Ή ακόμη, μπορεί να είναι οι ειδικοί, διδάκτορες, καθηγητές κλπ. Όλοι αυτοί επιδιώκουν τη συνέχιση της άτυπης εξουσίας τους, επηρεάζοντας το λαό, έμμεσα συνήθως, κάποτε όμως και βίαια, με δολοφονίες κλπ, και επηρεάζοντας την τυπική εξουσία που τη στηρίζουν για να τους στηρίζει και αυτή. Έτσι κι αλλιώς, η άρχουσα τάξη δεν είναι νόμιμη εξουσία, αφού δεν έχει την έγκριση της νόμιμης κοινωνικής εξουσίας, εκτελεστικής, νομοθετικής, δικαστικής. Αν και δεν συμπίπτουν η νόμιμη εξουσία με την παράπλευρη της άρχουσας τάξης, οι δύο κατά κανόνα τείνουν να συμπίπτουν. Κατά κάποιον τρόπο, η σχέση μεταξύ εξουσίας και άρχουσας τάξης είναι ανάλογη με τη σχέση μεταξύ δικαίου και ηθικής.

Το αμοιβαία υποστηριζόμενο σύμπλεγμα της άρχουσας τάξης με την τυπική εξουσία είναι πολύ ισχυρό, έτσι που δύσκολα αναμένεται να καταρρεύσει από μόνο του. Παρόλα αυτά, καθώς η κοινωνία εξελίσσεται, η διαφορά της ηθικής από το δίκαιο αυξάνεται και βαθμιαία έρχεται σε σύγκρουση με το άρχον σύμπλεγμα. Τέτοια σύγκρουση οδηγεί στην καταστροφή, άλλοτε σα μια εξωτερική επέμβαση που επωφελείται από το διχασμό που έχει προκληθεί, άλλοτε σα μια εξέγερση που μπορεί να εξελιχθεί σε επανάσταση, άλλοτε σα χρεωκοπία με οικονομική πτώχευση κοκ.

Η αλλαγή προσώπων στην εξουσία δεν προλαβαίνει την καταστροφή, αν και ένας φωτισμένος ηγέτης ενδέχεται να κάνει κάποιες πρέπουσες αλλαγές. Απαιτείται να μετέχει το σύνολο της κοινωνίας στην τυπική εξουσία, σε εκείνο το μέρος της που απαιτεί μόνον εντιμότητα και κοινό νου. Τέτοιο είναι η βουλή, η νομοθετική εξουσία, στην οποίαν οι βουλευτές πρέπει να κληρώνονται, όχι να εκλέγονται μεταξύ προεκλεγμένων από τα κόμματα, και η ποινική δικαιοσύνη, όπως γίνεται σε αρκετά μέρη σήμερα με τα ορκωτά δικαστήρια. Αντίθετα η κυβέρνηση, η εκτελεστική εξουσία, είναι αναγκαίο να αποτελείται από επαΐοντες που γνωρίζουν τους νόμους, γνωρίζουν το αντικείμενό τους και έχουν διοικητική πείρα, καθώς και η αστική και διοικητική δικαιοσύνη, στην οποίαν οι δικαστές πρέπει να γνωρίζουν τους νόμους. Να σημειωθεί ότι η εντιμότητα και ο κοινός νους δεν είναι προνόμιο καμιάς από τις ολιγαρχίες της άρχουσας τάξης, που παραδείγματά τους αναφέρθηκαν παραπάνω. Έντιμος, με κοινό νου, χωρίς προκαταλήψεις δεν είναι κανένας. Ένα αδιαμόρφωτο σύνολο όμως, όπως είναι όλος ο λαός μιας χώρας, εφόσον επικοινωνούν μεταξύ τους μπορεί να διαθέτει εντιμότητα και κοινό νου. Καθένας τους έχει βέβαια τις δικές του προκαταλήψεις, αλλά αυτές δεν είναι ίδιες με των άλλων. Επομένως στο σύνολο αλληλεξουδετερώνονται. Μια τέτοια ενιαία κοινωνική βούληση δεν απειλεί τα προνόμια των ποικίλων τάξεων, εκτός από ένα: τη δυνατότητα να αυτοσυντηρούνται. Εξάλλου ένα τέτοιο σύνολο μπορεί να αναθεωρεί τους νόμους περιοδικά και προγραμματισμένα, ώστε ποτέ να μην υπάρχει κρίσιμη διαφορά τους από την περιρρέουσα ηθική βούληση της κοινωνίας.

Τέτοιο σύστημα δεν αποτελεί ουτοπία, αφού ίσχυσε μία φορά στην ιστορία και παρήγαγε τον πιο σημαντικό πολιτισμό που επηρεάζει τη ζωή μας εδώ και 2,5 χιλιάδες χρόνια. Βέβαια και τότε το σύστημα ίσχυσε διαρκώς εξελισσόμενο, χωρίς να προλάβει να περιλάβει στους πολίτες του γυναίκες, μετοίκους, δούλους. Υπέκυψε στη βία. Σκεφθείτε τι θα γινόταν στον Πελοποννησιακό πόλεμο, που ξεκίνησε την εκφύλιση της δημοκρατίας. Η Αττική είχε περί τους 300 000 κατοίκους. Πολίτες όμως ήταν μόνο 30 000. Αν είχε προχωρήσει η δημοκρατία να συμπεριλάβει τις παραπάνω κατηγορίες, θα ήταν δυνατό να επικρατήσει η Σπάρτη; Εκείνο τον καιρό μέρος του στρατού των πολιτών ασχολιόταν στο να φυλάει τους δούλους να μην επαναστατήσουν (πράγμα που έκαναν στο Λαύριο). 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s