ΑΡΕΤΗ, ΑΛΗΘΕΙΑ, ΚΑΛΛΟΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα. 27 Ιανουαρίου 2022.

Το αισθητό Εγώ μας υπάρχει από τη σύλληψή μας, αντιληπτό από το Σύμπαν. Το νοητό μας Εγώ, από τη στιγμή της γέννησής μας, άμεσα αντιληπτό μόνο από τον εαυτό του. Και το κοινωνικό Εγώ, από τη στιγμή της τυπικής μας εισαγωγής στην κοινωνία. αντιληπτό από το έλλογο περιβάλλον μας. Το άβατο νοητό μας Εγώ αντιστοιχεί περίπου στην ψυχή των κλασικών φιλοσόφων. Από τον καιρό του Πλάτωνα τουλάχιστον, ξέρομε πως αποτελείται από μια είσοδο, μια έξοδο και ένα ενδιάμεσο συνδετικό στοιχείο. Είσοδός του είναι οι αισθήσεις μας. Διαμέσου τους εισάγονται τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος και με την επεξεργασία τους οδηγούν στο σχηματισμό γνώσης. Έξοδός του είναι οι μύες και οι αδένες μας που διαμέσου τους εξάγεται στο περιβάλλον η βούληση. Ενδιάμεσο στοιχείο είναι το συναίσθημα, που συνδέει τη γνώση με τη βούληση και έτσι δεν έρχεται σε άμεση επαφή με το περιβάλλον. Με το σχήμα που περιγράφεται, η βούληση προέρχεται από τη διέγερσή της από τη γνώση. Το υποπτεύθηκε ο Πλάτων και το διατύπωσε με μεγαλύτερη σαφήνεια ο Αριστοτέλης: η βούληση, διεγείρεται διττά. Αφενός από τη γνώση (προαίρεση). Αφετέρου αυτοδιεγείρεται μαζί με το συναίσθημα (όρεξη). Στις πιο τυπικές περιπτώσεις, η όρεξη ακολουθεί τους νόμους της ταλάντωσης χάλασης. Περιοδικά πεινάω, διψάω, έχω ερωτική διάθεση κλπ. Η νοητή συναισθηματική πίεση αυξάνεται ποσοτικά, ώσπου φθάνει σε μια κρίσιμη τιμή, έναν ουδό (κατώφλι) στον οποίον κινητοποιεί τη βούληση. Αυτή διεγείρει το αισθητό Εγώ με κινήσεις και εκκρίσεις του σώματός μας, έτσι που ικανοποιούνται η πείνα, η δίψα, ο έρωτας. Ακολουθεί ανερέθιστη περίοδος, στην οποίαν κανένα ερέθισμα δεν μπορεί να επαναδιεγείρει την όρεξη. Βαθμιαία αυτή προχωρεί στη διεγέρσιμη φάση, στην οποίαν δεν γίνεται αυτόματη κινητοποίηση του αισθητού Εγώ, αλλά μπορεί να επισπευσθεί από ένα εξωγενές ερέθισμα. Χωρίς αυτό, εξελίσσεται η όρεξη ως τον ουδό, τη φυσιολογική μετάπτωση στη σωματική φάση.

Η γνώση αποσκοπεί στην αλήθεια. Η βούληση οδηγεί στην αρετή. Και το συναίσθημα στο κάλλος. Σε έναν ιδεατό κόσμο, σαν εκείνον των ιδεών του Πλάτωνα, η αλήθεια, η αρετή και το κάλλος, είναι σημειακά, χωρίς σφάλμα. Προϋπάρχουν ανεξάρτητα από εμάς με θεϊκή προέλευση, εμείς μπορούμε μόνο να τα ανακαλύπτουμε, ενώ κάποτε μπορεί να εμφυτεύονται μέσα μας με πίστη, όπως με τον Παύλο στην πορεία προς τη Δαμασκό. Ο ίδιος ο Πλάτων αναφέρει πως οι ποιητές ενεργούν ως ενθουσιαζόμενοι, δηλαδή γίνονται ένθεοι, με εισαγωγή θεού μέσα τους. Σήμερα, ήδη από την εποχή του Αριστοτέλη, και βαθμιαία πιο πειστικά, από τον T.Aquinas και τον J.Locke, θεωρούμε ότι τίποτε δεν υπάρχει στη νόησή μας αν δεν πέρασε πρώτα από τις αισθήσεις μας. Ενδοιασμούς πρόβαλε ο I.Kant. Θεωρούσε ότι οι περισσότερες έννοιες σχηματίζονται μέσα μας, αφού περάσουν πρώτα από τις αισθήσεις μας, a posteriori, αλλά υπάρχουν και κάποιες, όπως του χώρου και του χρόνου, με τις οποίες γεννιόμαστε, a priori. Αντιστοιχούν κάπως στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Η αντίληψη της δυνατότητας για ταλάντωση της βούλησής μας παρέχει τη δυνατότητα για ανάπτυξη του νοητού μας Εγώ χωρίς εξωγενή ερεθίσματα, ενώ, σε συνδυασμό με τη δυνατότητά μας να σχηματίζουμε εξαρτημένα αντανακλαστικά ερμηνεύει ικανοποιητικά το σχηματισμό των a priori εννοιών. Αυτά φαίνονται παραστατικά στην αριστερή παραπάνω εικόνα. Στον πραγματικό κόσμο που ζούμε, σφάλλουν και οι αισθήσεις μας και οι μύες και οι αδένες μας, επομένως και η νόησή μας.

Σε κοινωνικό επίπεδο οργάνωσης, η γνώση αντιστοιχεί στην επιστήμη, η βούληση στην ηθική και το συναίσθημα στην τέχνη. Η επιστημονική αλήθεια βρίσκεται στη διασταύρωση του νοητού με το αισθητό, της θεωρίας με την εμπειρία, της υπόθεσης με την παρατήρηση. Αναγνωρίζοντας τη δυνατότητα σφάλματος, έχει επίγνωση ότι η θεωρούμενη αλήθεια περιβάλλεται από μια άλω ασάφειας, όπως φαίνεται στο δεξιό μέρος της εικόνας. Η επιστήμη όμως μετρά το σφάλμα και προσπαθεί διαρκώς να το περιορίσει έτσι που προχωρεί προς έναν αέναο αγώνα για την ανακάλυψη μιας ακλόνητης αλήθειας που ξέρει άριστα πως δεν υπάρχει. Σφάλμα όμως υπάρχει όχι μόνο στην αλήθεια αλλά και στην αρετή και στο κάλλος. Ο Αριστοτέλης αντιλήφθηκε έγκαιρα την πιθανότητα σφάλματος στην αρετή και προσδιόρισε ότι αυτή βρίσκεται ποσοτικά κάπου μεταξύ δύο ακραίων τιμών. Η ανδρεία βρίσκεται όχι στο άκρο του άφρονος θράσους, ούτε στην άλλη άκρη της σώφρονος δειλίας, αλλά κάπου στο μέσον. Η μεσότητα είναι το ιδανικό για το μεγάλο σοφό. Δεν κάλυψε όμως πλήρως το θέμα. Η ίδια πράξη μπορεί να είναι αρετή στη μια περίπτωση, κακία στην άλλη. Ο φόνος είναι βδελυρή πράξη στην ειρήνη, αλλά γίνεται αρετή στον πόλεμο, όπου ένδοξοι γίνονται οι πολέμαρχοι που σκότωσαν περισσότερους εχθρούς. Εξάλλου, η μεσότητα μπορεί να είναι φυσιολογικά κινητή, ταλαντούμενη ανάμεσα στα δύο άκρα. Η χαρούμενη κατανάλωση με θυσία και ψησταριές είναι αρετή στις γιορτές, αλλά στη φάση που πολλαπλασιάζονται τα ζωντανά, αρετή είναι η νηστεία, η λιτότητα, μαζί με την ανάπτυξη. Ως προς το κάλλος, αυτό είναι δύσκολο να αποτιμηθεί, καθώς, όπως είπαμε, το συναίσθημα δεν βρίσκεται σε άμεση επαφή με το περιβάλλον. “Περί ορέξεως ουδείς λόγος”. Παρόλα αυτά, οι περισσότεροι άνθρωποι θα συμφωνούσαν ότι ωραίο είναι το ουράνιο τόξο και το κελάηδημα το αηδονιού. Ο μόνος τρόπος εκτίμησης του κάλλους είναι επομένως, ο στατιστικός, σε πόσους αρέσει κάτι. Αν κάτι αρέσει σε μεγάλο πλήθος διαχρονικά και διαχωρικά, αυτό είναι κλασικό. Αν αρέσει μόνο διαχρονικά, μπορεί να είναι λαϊκή τέχνη. Κι αν αρέσει σε μεγάλο πλήθος για βραχύ διάστημα αυτό είναι μόδα. Σ΄ αυτή τη βάση, οι επιστημονικοί μελετητές της τέχνης, εξετάζουν τα κλασικά έργα, προσπαθούν να βρουν τα κοινά στοιχεία τους, π.χ. ρυθμός, αρμονία και μελωδία των ήχων στη μουσική, ρυθμός και αρμονία χρωμάτων και σχημάτων στις εικαστικές τέχνες. Με βάση αυτά τα κριτήρια, μπορεί να κρίνεται και αξιολογείται κάθε νεοεμφανιζόμενο έργο. Φυσικά, μπορεί να σφάλλει. Ο P.Picasso ξεπέρασε τους κλασικούς κανόνες της ζωγραφικής και ο I.Stravinsky της μουσικής και παρουσίασαν αριστουργήματα που άρεσαν πρωτογενώς στο μεγάλο πλήθος και άλλαξαν τα κριτήρια της τέχνης. Κάθε πνευματικός στόχος, λόγω του σφάλματος όλων, επηρεάζεται από τους άλλους “ανεξάρτητους” στόχους. Η κυριαρχία του Λόγου πάνω στο συναίσθημα και τη βούληση δεν είναι απόλυτη, όπως θα ήθελε ο Πλάτων, ούτε η βουλησιαρχία (B.Spinoza, A.Schopenhauer). Η ισορροπία μεταξύ τους, είναι το ζητούμενο. Κριτήριο είναι η συμβατότητα της ισορροπίας με το περιβάλλον, φυσικό και κοινωνικό.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s