ΦΥΣΙΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ

ΦΥΣΙΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 22 Ιανουαρίου 2022

Αισθητική: θεωρία της ομορφιάς και της Τέχνης. Στην Τέχνη υπάγονται δημιουργίες μουσικές (παραστατικές) στο χρόνο και εικαστικές στο χώρο. Η ομορφιά και η Τέχνη δεν έχουν καμιά χρησιμότητα ούτε σκοπό. Κι όμως κατέχουν καίρια θέση στη ζωή και στον πολιτισμό μας.

Ο έξω από εμάς κόσμος εισάγεται μέσα μας διαμέσου των αισθήσεών μας.  Επιστρέφομε στο περιβάλλον το σήμα που δεχόμαστε σαν κίνηση ή έκκριση (αντανακλαστικό τόξο). Γεννιόμαστε με κάποια αντανακλαστικά, αλλά και μετά τη γέννησή μας δημιουργούμε άλλα, τα εξαρτημένα, όταν ένα άσχετο ερέθισμα προηγείται ή είναι σύγχρονο με εκείνο που ξεκινά μια φυσική ανταπόκριση. Η είσοδος συνδέεται με την έξοδο διαμέσου νευρικών κέντρων στο κεντρικό νευρικό μας σύστημα. Τα αισθήματα, νοητές παραστάσεις του έξω κόσμου, αντιστοιχούν ποιοτικά στο είδος της ενέργειας που διήγειρε τα αισθητήριά μας, επειδή αυτά έχουν ειδικότητα και ευαισθησία, δεχόμενα καθένα προνομιακά διαφορετικές μορφές ενέργειας. Αντιστοιχούν και ποσοτικά, διότι τα αισθητήριά μας αποτελούνται από πλήθος κυττάρων με διαφορετική ευαισθησία καθένα και, επομένως, όσο ισχυρότερο είναι ένα ερέθισμα τόσο περισσότερα κύτταρά τους διεγείρει. Ιδίως οι άνθρωποι, έχομε το προνόμιο να δημιουργούμε και δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά βασισμένα όχι σε συγγενή, αλλά και σε προσχηματισμένα εξαρτημένα. Αυτή η ικανότητα παρέχει τεράστιες ελευθερίες επιλογής. Οδηγεί, στα πλαίσια της κοινωνίας, στο σχηματισμό του λόγου. Οι φυσιολογικές αντανακλαστικές απαντήσεις στα εξωτερικά ερεθίσματα μπορεί να τα ενισχύουν με θετική ανάδραση ή να τα εξασθενούν με αρνητική. Μέσα μας επεξεργαζόμαστε τα εισαγόμενα ερεθίσματα καταλήγοντας σε γνώση, λόγο, και αποθήκευσή τους στη μνήμη. Η γνώση οδηγεί τελικά σε σχηματισμό νοητής βούλησης από την οποία ξεπηδά η αισθητή ανταπόκρισή μας στο περιβάλλον με κίνηση ή έκκριση. Η γνώση με τη βούληση συνδέονται με ενδιάμεσο συναίσθημα, που, χωρίς άμεση επαφή με το περιβάλλον, διαμορφώνει τη βούληση ποιοτικά και ποσοτικά (ένταση συναισθήματος) σε αντιστοιχία με τη γνώση. Επιπλέον όμως, η βούληση με το συναίσθημα ταλαντώνονται ασύμμετρα. Από τη φάση “θέλω να” ακολουθεί σωματική πράξη (π.χ. τρώω, κάνω έρωτα κλπ) που φθάνει στον κόρο, στη φάση “θέλω να μη”. Αυτή εξελίσσεται βαθμιαία στη φάση “δεν θέλω να”, στην οποία δεν διεγείρεται αυτόματα  βούληση, αλλά μπορεί να διεγερθεί πρόωρα από ένα εξωτερικό ερέθισμα. Θα κλείσει ο κύκλος με αυτόματη διέγερση της βούλησης, (“θέλω να”) απλώς με το πέρασμα του χρόνου. Η φυσιολογική θετική ανάδραση συνδέεται με συναίσθημα ευχαρίστησης (ηδονή), και η αρνητική με συναίσθημα δυσαρέσκειας (πόνος).

Από τα πέντε βασικά αισθητήριά μας, αντανακλαστικά με θετική ή αρνητική ανάδραση έχουν τρία, ενώ η όραση και η ακοή δεν οδηγούν σε αντανακλαστικές ανταποκρίσεις. Μια από τις ταλαντώσεις μας δεν περιλαμβάνει σωματικά στοιχεία, αισθητικά ή κινητικά: η εναλλαγή μεταξύ γενικευμένης χαλάρωσης (ύπνου) και γενικευμένης διέγερσης (εγρήγορσης). Αντίθετοι νευρικοί και ορμονικοί μηχανισμοί δρουν σ΄ αυτές τις φάσεις. Διέγερση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος και έκκριση αδρεναλίνης (και συναφών ορμονών) στην εγρήγορση, αλλά διέγερση του παρασυμπαθητικού και έκκριση ακετυλοχολίνης (και άλλων ορμονών) στον ύπνο.

Τα οπτικά και ακουστικά ερεθίσματα δεν προκαλούν αντανακλαστικές ανταποκρίσεις, αλλά προάγουν γενικευμένη διέγερση ή χαλάρωση. Χαλαρωτικά είναι τα ήπιας έντασης ρυθμικά ερεθίσματα χωρίς απότομες μεταβολές, διεγερτικά το αντίθετο. Ένας αιφνίδιος κρότος ή μια λάμψη μας διεγείρει. Ένα ρυθμικό οπτικό ή ακουστικό ερέθισμα μικρής έντασης μας ηρεμεί. Τέτοια ηρεμία μπορεί να οδηγήσει στον ύπνο και οι υπνωτιστές χρησιμοποιούν ρυθμικά ερεθίσματα για να υπνωτίσουν.

Η αισθητική αφορά σε εικαστικές, οπτικές, στο χώρο, και μουσικές, ακουστές, στο χρόνο, παραστάσεις. Εξεικονίζουν το ολοκλήρωμα του συναισθήματος που διαπερνά μια κοινωνία. Όπως το ατομικό συναίσθημα μεταξύ γνώσης και βούλησης, έτσι και η αισθητική, είναι το ενδιάμεσο μεταξύ επιστήμης και ηθικής. Ο λόγος μπορεί να ασκεί κατασταλτική, καταπιεστική, δράση πάνω στη βούληση. Αυτή όμως, επειδή ταλαντώνεται και έχει ιδιοπερίοδο, ποτέ δεν καταστέλλεται πλήρως. Οπότε ο ρόλος του λόγου είναι να τη βάζει σε τάξη, επιβάλλοντάς της το δικό του ρυθμό. Και αυτός είναι εκείνος που, με τις καταπιεστικές του ρυθμίσεις, προάγει την πρόοδο του πολιτισμού. Χάρη στους περιορισμούς πάνω στις διατροφικές και γενετήσιες κυρίως ανάγκες, οι άνθρωποι μπορέσαμε να σχηματίζουμε και διατηρούμε αποθήκες αγαθών που αναπαράγονται και μ΄ αυτές να αντιμετωπίζουμε τις ανάγκες μας όποτε χρειάζεται, έστω και αν υπάρχουν αντίξοες εξωτερικές συνθήκες με ένδεια (π.χ. μακρά περίοδος αναβροχιάς). Η τέχνη αντανακλά αυτή την αντίθεση. Το περιεχόμενό της αποτελείται όχι μόνο από αισθήματα και αναμνήσεις, αλλά και από παραστάσεις που γεννιόνται μέσα μας από τις ταλαντώσεις της βούλησής μας χωρίς επαφή με το περιβάλλον (φαντασία). Στην τραγωδία αντιπαραβάλλονται ο έλεος, η συμπάθεια για τον ήρωα που ενεργεί σύμφωνα με τη βούλησή του, με το φόβο προς την κοινωνία, που τον καταπιέζει γι΄ αυτό, και καταλήγει στην κάθαρση, την ισορροπία ανάμεσα στα αντιτιθέμενα συναισθήματα. Το ίδιο γίνεται στη μουσική που εναλλάσσει παράφωνες με αρμονικές ακολουθίες για να καταλήξει σε μια καθαρτική τονική συγχορδία. Ανάλογα ισχύουν στο χώρο, όπου κάποιες διεγερτικές όψεις σχήματος ή χρώματος αντιπαραβάλλονται με αντίστοιχες γειτονικές χαλαρωτικές. Η κάθαρση χαλαρώνει ευχάριστα από την ένταση του συναισθήματος, έστω και αν γίνεται με δυσάρεστη κατάληξη, π.χ. θάνατο του ήρωα.

Η αρχέγονη μουσική αποτελείται αδιαχώριστα από μουσική, λόγο (ποίηση) και χορό, που στην εξέλιξη ανεξαρτητοποιούνται. Στη δημοτική τέχνη διατηρούν την ενότητά τους. Ο χορός μπορεί να είναι αναπαράσταση του μοναδικού αγωνιζόμενου ήρωα (ζεϊμπέκικος), ή της ομαδικής κοινωνικής δραστηριότητας (συρτός, χασάπικος) ή της ερωτικής δραστηριότητας (μπάλος, ταγκό). Και η μουσική με το ρυθμό της ταιριάζει με τις υπαινισσόμενες δραστηριότητες. Τα 2/4 με το βηματισμό (εμβατήρια) αφού έχομε δυο πόδια που εναλλάσσονται, τα 3/4 με κάποιο παιχνιδιάρικο συναίσθημα (βαλς), άλλοι πιο σύνθετοι ρυθμοί με άλλες δραστηριότητες που συνοδεύονται από παρόμοιο ρυθμό στην πραγματική ζωή.

Η τέχνη είναι το πιο σημαντικό στοιχείο για την ενότητα της κοινωνίας, αφού το σύνολο των πολιτών χαίρονται (ή θλίβονται) από κοινού με ένα έργο, χωρίς την προκατάληψη μιας ωφελιμότητας. Αυτό δεν σημαίνει πως η τέχνη δεν είναι πολιτικό στοιχείο. Μπορεί να εξεικονίζει το κοινό συναίσθημα λαϊκών μαζών που έχουν κοινά πολιτικά συμφέροντα. Ίσως μάλιστα αυτό να είναι ο κανόνας. Μεγάλοι μουσουργοί ζωγράφοι, γλύπτες κλπ δημιούργησαν με πολιτικά κριτήρια. Άλλοτε, όμως οι καλλιτέχνες είναι εξαρτημένοι από ένα χρηματοδότη που τους συντηρεί και μπορεί να είναι ένας πολιτικός άρχοντας, μια απρόσωπη θρησκευτική ηγεσία κλπ. Η κοινωνική χορηγία, όπως στην αρχαία τραγωδία, εξασφάλιζε δημοκρατικά την ανεξαρτησία του καλλιτέχνη από τους παραπάνω παράγοντες.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s