ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 9 Δεκεμβρίου 2021

Έχω ξαναγράψει (“Οι φίλες μας τριβή, αδράνεια, ελαστικότητα”, dimitrissideris.wordpress.com). Οι τρεις φυσικές δυνάμεις παρεμβαίνουν σε κάθε κίνησή μας, αλλά υπάρχουν και σε βιολογικό και κοινωνικό επίπεδο. Η τριβή εμποδίζει κάθε κίνηση και καταναλώνει την ενέργεια του κινητού, μετατρέποντάς την σε άχρηστη θερμότητα. Σε βιολογικό και κοινωνικό επίπεδο, καταναλώνοντας ενέργεια, κουράζει και σταματά την κίνηση. Η αδράνεια δεν καταναλώνει ενέργεια, αλλά αντιτίθεται σε κάθε μεταβολή, ξεκίνημα, επιτάχυνση, επιβράδυνση, σταμάτημα, και μάλιστα τόσο πιο έντονα όσο ταχύτερη είναι η μεταβολή. Χωρίς αδράνεια θα βολοδέρναμε σα φτερό στον άνεμο. Με υπερβολή της μένομε αμετάβλητοι και βαλτώνομε. Η ελαστικότητα επίσης δεν καταναλώνει ενέργεια, αλλά διευκολύνει τη μεταβολή, επιβραδύνοντάς την. Με την κοινωνική αδράνεια, σε κάθε κατάσταση, οσοδήποτε αντίξοη και αν είναι, κάποτε, αν επιβιώσουμε, βολευόμαστε και αντιστεκόμαστε σε κάθε αλλαγή, ακόμη και προς το καλύτερο. Πιο άνετα μουντζώνομε την οθόνη καθισμένοι στον καναπέ με το φραπέ μας, παρά αγωνιζόμαστε για να αλλάξει η απαράδεκτη κατάσταση που δείχνει η τηλεόραση. Οργιζόμαστε αν έλθει κάποιος να μας ξεσηκώσει. Παλιότερα μπορεί και να τον καταδίδαμε στις κατασταλτικές δυνάμεις του τυραννικού καθεστώτος που μας διαφέντευε.

Η επιστημονική αλήθεια είναι ακλόνητη, Τα καθεστώτα αν δεν μπορούν να την χρησιμοποιούν προς όφελός τους, την εμποδίζουν να διαδοθεί. Παρουσίασα προ καιρού (facebook) μια πρόταση για τη γραφή μας. Δέχθηκα πολλών ειδών αντιδράσεις, μερικές θετικές, περισσότερες αρνητικές, κάποιες οργισμένες. Ξεκινώ από μια επιστημονική πρόταση, έναν ορισμό: “Ὀρθογραφία σημαίνει σωστὸ γράψιμο, ἀπόδοση με γραπτὰ σύμβολα τῶν φθόγγων τῆς ζωντανῆς λαλιᾶς. Ἰδανικὴ ὀρθογραφία μιᾶς γλώσσας εἶναι ἐκείνη ποὺ δείχνει με ξεχωριστὸ γράμμα τὸν κάθε φθόγγο καὶ ποὺ κάθε γράμμα της ἒχει πάντα τὴν ἲδια φωνητικὴ ἀξία, τὴν ἲδια προφορὰ”. Αυτή ακριβώς ήταν η πρότασή μου που δέχτηκε τό σπανιότερα θετικό, συχνότερα αρνητικό σχολιασμό. Αυτός ο ορισμός δίνεται από τον πατέρα της σύγχρονης νεοελληνικής γραμματικής Μ. Τριανταφυλλίδη που, με τους τότε εκλεκτούς συνεργάτες του, εκδόσανε τη Γραμματική της Δημοτικής το 1941. Είναι ενδιαφέρον να ταξινομήσει κάποιος τα σχόλια. Η ταξινόμηση είναι σχετικά πρόχειρη, όχι επιστημονική έρευνα. Τα θετικά σχόλια ήταν μειοψηφία, αλλά όχι ασήμαντη. Περίπου 45%. Εκτιμώ ιδιαίτερα κάποιους σχολιαστές που τους άρεσε το κείμενό μου και αντέκρουσαν αήθη σχόλια εναντίον ορισμένων επιχειρημάτων της, αν και δήλωναν αντίθετοι στο να αλλάξει η τρέχουσα ορθογραφία. Αυτό που ονόμασα παραπάνω κοινωνική αδράνεια είναι μια δύναμη της κοινωνίας που καμιά σώφρων εξουσία δεν έχει το δικαίωμα να αγνοήσει. Κάθε αλλαγή, ακόμη και προς το καταφανώς ιδεώδες, ιδίως αν γίνεται απότομα, μπορεί να έχει παρενέργειες, πολλές απρόβλεπτες, που ενδέχεται να φέρνουν κακό μεγαλύτερο από τη βελτίωση της κατάστασης. Αυτό συμβαίνει συχνά σε κοινωνικές εξεγέρσεις, επαναστάσεις κλπ είτε επιτυχημένες είτε αποτυχημένες.

Από τους αρνητικούς σχολιαστές πολλοί δήλωναν, με τρόπο σα να καμάρωναν, ότι απορρίπτουν την πρόταση χωρίς να τη διαβάσουν. Όχι πολύ επιστημονικό επιχείρημα. Είναι όμως έντονα συναισθηματικό. Κάποιοι από αυτούς μάλιστα, αντιτιθέμενοι στην “ιδανική ορθογραφία” του Τριανταφυλλίδη περιέγραφαν την υποστήριξη της ιστορικής ορθογραφίας που έκαναν γράφοντας με αρκετά γραμματικά και ορθογραφικά λάθη. Για παράδειγμα, μπορεί να έγραφαν “ετοιμολογία” εννοώντας την “ετυμολογία” και να προτιμούσαν αρσενικό γένος των διφθόγγων (“τους διφθόγκους”) με “γκ” αντί “γγ”. Προτροπές για πολιτική επιβολή του ορισμού Τριανταφυλλίδη δεν υπήρξαν. Χωρίς να λαβαίνει μέρος στη συζήτηση, είχα στείλει την πρότασή μου σε κάποιον που εκδίδει ένα λογοτεχνικό περιοδικό υποχρεωτικά σε πολυτονικό σύστημα. Τον είχε επαινέσει μάλιστα γι΄ αυτό ένας μεγάλος σύγχρονος διανοητής, ο Χ. Γιανναράς, σε μια επιφυλλίδα του. Mου απάντησε πως η πρόταση είναι υπερβολικά ορθολογική, ενώ το ζήτημα της γλώσσας είναι “ψυχοσυναισθηματικό”. Σε τέτοια στάση δεν μπορεί κάποιος να αντείπει οτιδήποτε, διότι απλώς δεν είναι επιχείρημα. Είναι πάντως μια σαφής θέση που καμιά εξουσία δεν δικαιούται να αγνοήσει.

Μια άλλη κατηγορία αρνητικών σχολίων είχε σχέση με σύγχυση μεταξύ γλώσσας και γραφής. Η γλώσσα όμως είναι ένα ακουστικό φαινόμενο, που εκπέμπεται από το στόμα. ενώ η γραφή είναι οπτικό φαινόμενο που εκπέμπεται από το χέρι. Και οι δύο εκφραστικοί τρόποι ξεκινούν από τη νοητή λογική του πομπού για να καταλήξουν στη νοητή λογική του δέκτη. Αρχικά, με τα ιδεογράμματα, η γραπτή μεταφορά γινόταν παρακάμπτοντας τη γλώσσα. Το σύμβολο “4” δείχνει την έννοια της τετράδας όποια γλώσσα κι αν μιλιέται. Από τη στιγμή που οι Έλληνες ανακάλυψαν την αλφαβητική γραφή αυτή εκφράζει τη γλώσσα και διαμέσου της τις έννοιες. Αυτή η γραφή συνέβαλε τα μέγιστα στην πνευματική ανάπτυξη της ανθρωπότητας ολόκληρης, αφού έγινε προσιτή σε όλους που μιλούσαν μια γλώσσα. Αυτό είναι ένας μονόδρομος. Αλλαγές (αναπόφευκτες) στη γλώσσα οφείλουν να συνεπάγονται αντίστοιχες αλλαγές στη γραφή. Οι αλλαγές στη γραφή όμως δεν επηρεάζουν τη γλώσσα. Η φοβία, ότι η εφαρμογή του ορισμού Τριανταφυλλίδη θα καταστρέψει τη γλώσσα μας, δείχνει ενδεχομένως μια (ψευδο;)λογικευμένη δικαιολογία για να μη διαταραχθεί η αδράνειά μας.

Αν ποτέ υπάρξει πολιτική απόφαση για στροφή προς την ιδανική ορθογραφία, λένε τα παραπάνω, αυτή πρέπει να συνοδεύεται από ελαστικότητα, που αμβλύνει τις αντιδράσεις από αδράνεια. Στα γλωσσικά θέματα, ελαστικότητα θα σήμαινε ανοχή εναλλακτικών τύπων. Σωστά είναι και το “λυόντων” και το “λυέτωσαν”. Σωστό και “της τάξης” και “της τάξεως”. Σωστό είναι να μάθει να διαβάζει και να γράφει ο μαθητής με την ιδανική ορθογραφία, εστιάζοντας την προσοχή του στις σωστές πτώσεις, εγκλίσεις, συντακτικό, αλλά και να διαβάζει όχι μόνο την ιδανική ορθογραφία, αλλά και την ιστορική, χωρίς να χρειάζεται να τη γράφει. Έτσι διατηρεί τον ασύγκριτο πλούτο της Ελληνικής γλωσσικής κληρονομιάς που θα τον μεταφέρει στη σύγχρονη επικοινωνία του. Ήδη, ακούω νέους που δυσκολεύονται να διαβάσουν τον Παπαδιαμάντη, τον Παπαρρηγόπουλο, τόσο όσο δυσκολεύονται να διαβάσουν τη φωνητική γραφή οι περισσότεροι, αφού, φυσικά, δεν την έχουν συνηθίσει. Άλλο ένα κακό ξεστράτισμα του εκπαιδευτικού μας συστήματος. Η εκπαίδευση στην ανάγνωση και κατανόηση της ιστορικής γλώσσας και ορθογραφίας, αν δεν συνοδεύεται από απαίτηση να χρησιμοποιείται στη γλώσσα και τη γραφή των παιδιών, όχι μόνο δεν αποτελεί πισωδρόμισμα, αλλά και θέτει στην υπηρεσία της ζωντανής γλώσσας την κληρονομιά μας.

Σοβαροί κριτικοί έθεσαν τα θέματα των ομόηχων λέξεων και της ετυμολογίας. Και τα δύο απαντήθηκαν τεκμηριώνοντας όσο γίνεται ότι δεν αποτελούν πρόβλημα.

Προχωράμε προς τα εμπρός, χωρίς να απεμπολούμε τον πλούτο των προγόνων μας και χωρίς να φοβόμαστε πού μας οδηγεί το βάδισμά μας, εφόσον έχομε μπροστά μας το όραμα μιας ιδανικής κατάστασης.

ΛΑΟΣ, ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΚΡΑΤΕΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας. dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 7 Δεκεμβρίου 2021

Σε μια ευνομούμενη πολιτεία οι ενέργειες των πολιτών της είναι τέτοιες που να προάγουν την ευδαιμονία τους. Κάθε πολίτης είναι ελεύθερος να κάνει ό,τι θέλει, εφόσον το μπορεί. Την εξασφάλιση της ελευθερίας του του την εξασφαλίζει η κυβέρνηση. Το τι μπορεί αναλύεται στο τι δύναται, που περιορίζεται από τους φυσικούς νόμους, και στο τι επιτρέπεται που περιορίζεται από τους κοινωνικούς. Τους νόμους τους γνωρίζουν οι τεχνοκράτες, οι φυσικοί δηλαδή και οι κοινωνικοί επιστήμονες. Γνωρίζουν πώς μπορούν να αντισταθμισθούν ως ένα βαθμό οι περιορισμοί. Όλοι αυτοί λοιπόν πρέπει να επικοινωνήσουν επαρκώς για να επιδιωχθεί η ευδαιμονία όλων.

Κάθε πολίτης ξέρει, είναι ο μόνος που ξέρει, τι θέλει, τι επιθυμεί δηλαδή και τι σκοπεύει. Κάθε τι που κάνει έχει κάποιο ρίσκο. Θέλει να κολυμπήσει, αλλά υπάρχει κίνδυνος να πνιγεί. Δεν υπάρχει αντικειμενικός τρόπος να εκτιμηθεί το ανεκτό μέγεθος των κινδύνων. Μια εύλογη μονάδα κινδύνου είναι ο κίνδυνος να πεθάνει μια γυναίκα εξαιτίας της κύησης, του τοκετού και της λοχείας, αφού η αποφυγή τέτοιου κινδύνου θα σήμαινε να μην υπάρχει κανένας μας. Πολύ πολύ αδρά λοιπόν, μια γυναίκα στις 4000 πεθαίνει από τέτοιο κίνδυνο και αυτός μπορεί να θεωρηθεί φυσιολογικά ανεκτός. Κοντά σ΄ αυτό τον κίνδυνο βρίσκεται εκείνος της οδήγησης ενός αυτοκινήτου. Συγκριτικά ο κίνδυνος θανάτου από το κάπνισμα είναι 1 στους 200 περίπου και ο κίνδυνος της οδήγησης δικύκλου είναι πολύ μεγαλύτερος, πολύ αδρά 1 στους 50. Ο πολίτης δεν μπορεί να ξέρει τους κινδύνους κάθε πράξης του, η κυβέρνηση όμως και οι τεχνοκράτες μπορούν να τον ενημερώσουν. Οπωσδήποτε δική του ευθύνη είναι να αποφασίσει. Κάθε πράξη μας όμως ενδέχεται να συνοδεύεται από κίνδυνο για τους άλλους. Τώρα η απόφαση δεν μπορεί να είναι καθενός, λόγο έχει και η κοινωνία διαμέσου της κυβέρνησης. Μ΄ αρέσει να πίνω το κρασάκι μου και να οδηγώ. Οδηγώντας πιωμένος, κινδυνεύω να σκοτωθώ, αλλά και να σκοτώσω έναν άλλον. Οι αρμόδιοι οφείλουν να ειδοποιήσουν τον κόσμο. Οι περισσότεροι θα συμμορφωθούν. Όχι όμως όλοι. Και τώρα έρχεται ο ρόλος της κυβέρνησης, που είναι εξουσία, έχει δηλαδή το νόμιμο δικαίωμα να εφαρμόζει βία, για να επιβάλει τη σχετική απαγόρευση. Τα εμβόλια προφυλάσσουν από αρρώστιες. Ποτέ 100%. Όπως όλες οι ιατρικές πράξεις όμως, έχουν και τα εμβόλια ανεπιθύμητες ενέργειες, σπανιότατα πολύ σοβαρές. Όταν υποβάλλομαι σε μια θεραπεία για νόσο από την οποίαν κινδυνεύει η ζωή μου, ανέχομαι κάποιες ανεπιθύμητες ενέργειες των θεραπευτικών πράξεων. Τα εμβόλια όμως, όπως κάθε προληπτική ενέργεια, δεν γίνονται για την αντιμετώπιση μιας παρούσας επικίνδυνης κατάστασης, αλλά για να μη συμβεί κάτι αντίξοο στο μέλλον, που μπορεί και ποτέ να μη συμβεί. Τώρα η ανοχή των ανεπιθύμητων ενεργειών είναι πολύ αυστηρότερη. Να αφήσουμε λοιπόν τον καθένα ελεύθερο να αποφασίσει όπως νομίζει; Λογικό φαίνεται, αλλά δεν τελειώσαμε. Όποιος προσβληθεί από μια λοιμώδη νόσο, αποτελεί κίνδυνο για τους άλλους. Επομένως λόγο έχει και η κοινωνία. Η κυβέρνηση θα αποφασίσει αν θα επιβάλλει μια προληπτική πράξη για τη μειονότητα των απειθάρχων ή όχι. Πρέπει να ζυγιστεί ο κίνδυνος αφενός και η ωφέλεια αφετέρου, της κοινωνίας από τη μια και κάθε πολίτη από την άλλη.

Τους κινδύνους τους ξέρουν καλύτερα από τον καθένα οι επιστήμονες. Δεν γνωρίζουν τα πάντα. Η γνώση τους όμως είναι πιο αξιόπιστη από οποιουδήποτε, διότι βρίσκεται εκεί όπου διασταυρώνονται η θεωρία με την εμπειρία, το νοητό με το αισθητό, η υπόθεση με την παρατήρηση. Η αλήθεια τους περιβάλλεται από μια άλω σφάλματος. Και οι πραγματογνώμονες δεν είναι αυτοί εκείνοι που θα πάθουν, αν γίνει λάθος, αλλά ο λαός. Αυτός λοιπόν πρέπει τελικά να πάρει τις αποφάσεις του.

Να λοιπόν. Καθένας βούλεται. Η επικρατούσα βούληση όλων είναι η βούληση της κοινωνίας. Η διαπίστωση της βούλησης του συνόλου ενέχει σφάλμα. Οι επαΐοντες γνωρίζουν τον τρόπο να ικανοποιηθεί η επικρατούσα βούληση του καθενός, αλλά και όλων, με πιθανότητα σφάλματος βέβαια. Η κυβέρνηση θα εισηγηθεί ανάλογα και ο λαός που θα ωφεληθεί ή θα βλαφθεί θα αποφασίσει. Η κυβέρνηση θα υλοποιήσει την απόφαση. Η δικαιοσύνη θα κρίνει αν κάθε πολίτης απείθησε και αν η κυβέρνηση παραβίασε νόμους που έχουν προαποφασισθεί.

Η βούληση του συνόλου εξορισμού χωρίς σφάλμα προκύπτει μόνο αν ερωτηθούν όλοι (εκκλησία του δήμου, δημοψήφισμα). Τέτοιες αποφάσεις όμως έχουν διαχρονικό σφάλμα, αφού στην πράξη παρουσιάζεται συχνά η ανάγκη να αγνοηθούν ή να ανατραπούν. Αυτό οφείλεται ενμέρει στην αδυναμία επαρκούς ενημέρωσης και διαδραστικής επικοινωνίας (διαβούλευσης) μεταξύ του πλήθους μιας σύγχρονης πολιτείας. Ένα τυχαίο, κληρωμένο, δείγμα της (π.χ. βουλή) μπορεί να εκπροσωπεί σε ανεκτό βαθμό (με στατιστικό τυχαίο σφάλμα μόνο) τη βούληση του λαού διαθέτοντας συγχρόνως τη δυνατότητα διαβούλευσης.

Η κυβέρνηση οφείλει να αποτελείται από τεχνοκράτες που έχουν γνώση και βούληση. Ο συνδυασμός των δύο ορίζεται από ένα κόμμα, που καθένα τους εκπροσωπεί συνήθως τα συμφέροντα μιας τάξης. Οι τάξεις μπορεί να στηρίζονται στην καταγωγή, στην οικονομική κατάσταση, σε γλωσσικές, μορφωτικές, θρησκευτικές, εθνοτικές ή άλλες διαφορές. Ο λαός, η πλειοψηφία του δηλαδή, με εκλογές (δημοψήφισμα δηλαδή) εκλέγει ποιο κόμμα επιθυμεί γενικά να τον κυβερνήσει, πάντοτε βέβαια ελέγχοντάς την για κάθε ειδικό θέμα, όπως διαμέσου μιας βουλής επιλεγμένης με κλήρωση. Αν ο λαός εκλέγει το κόμμα που επιθυμεί να τον κυβερνήσει, ικανοποιείται κατά το δυνατό, με τους παραπάνω όρους.

Γνώση χωρίς βούληση, διαθέτουν ιδανικά οι επιστήμονες, οι τεχνοκράτες (Γι΄ αυτό οι φιλόσοφοι δεν κάνουν για άρχοντες). Δεν είναι παντογνώστες. Γνωρίζουν όμως τους διεθνείς νόμους που διέπουν κάθε τρέχον πρόβλημα και πώς με επιστημονικό σφάλμα μπορεί να λυθεί. Όμως κανένας νόμος δεν ισχύει πλήρως για κάθε επιμέρους πρόβλημα, που μπορεί να είναι και καινοφανές. Ενσκύπτει μια νέα πανδημία. Ο ιός πρωτοεμφανίζεται στη γη και επομένως κανένας δεν γνωρίζει πώς να τον χειριστεί. Οι επιστήμονες γνωρίζουν πώς αντιμετωπίζονται όλες οι επιδημίες, και πώς ιοί παρόμοιοι (όχι ακριβώς ίδιοι) με τον παρόντα, παρακολουθούν τα διεθνή επιστημονικά δρώμενα, ώστε έγκαιρα να κάνουν τις προτάσεις τους στην κυβέρνηση. Οι προτάσεις θα έχουν κόστος, ανεπιθύμητες ενέργειες, στην υγεία, στην οικονομία, στην πολιτική, στις ελευθερίες των πολιτών κλπ. Η κυβέρνηση θα ζυγίσει όλα αυτά και έχει τη βούληση να υλοποιήσει ό,τι χρειάζεται, ακόμη και με βία για τη μειονότητα των απειθάρχων. Ο αριθμός των απειθάρχων μειώνεται στο ελάχιστο, αν τα μέτρα έχουν εγκριθεί από το λαό στην κληρωμένη βουλή.   

ΝΑΙ ΚΑΙ ΟΧΙ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress,com

Ηπειρωτικός Αγών, 4 Δεκεμβρίου 2021

«Μαζικά κινήματα μπορούν να γεννηθούν και να αναπτυχθούν χωρίς την πίστη σ΄ ένα θεό, ποτέ όμως χωρίς την πίστη σ΄ ένα θανάσιμα μισούμενο διάβολο» (Δ. Σουλιώτης). Είμαστε ενωμένοι αν μας επιτεθούν οι Τούρκοι, αλλά είμαστε ενωμένοι για να αναπτυχθούμε; Να στρέψουμε τον προϋπολογισμό μας στην αγορά όπλων ή στην ενίσχυση της πατρίδας μας από κάθε κίνδυνο; Να εμποδίσουμε την ανάπτυξη Ανεμογεννητριών, που θα παράγουν ενέργεια από την ακατάλυτη του ανέμου χωρίς κατάλοιπα, αλλά θα μολύνουν το περιβάλλον με τα κατάλοιπα της λειτουργίας τους ή να αναπτύξουμε άλλους τρόπους για  αειφόρους ενέργειες, ήλιο, κύματα ανέμους, άλλου τύπου ανεμογεννήτριες τοποθετημένες στα κατάλληλα περιβάλλοντα; Αρκεί να τεκμηριώνουμε το ψεύδος των άλλων ή πρέπει να πούμε εμείς την αλήθεια; Να πούμε ΟΧΙ στο καθεστώς μας που θεωρούμε σκάρτο ή να προετοιμάσουμε τις συνθήκες για άλλο καλύτερο;

Η πορεία μας είναι πάντοτε προσανατολισμένη από την αποφυγή του ΟΧΙ στην επιδίωξη του ΝΑΙ. Aυτοί οι δύο πόλοι έρχονται σε αντίθεση μεταξύ τους, μερικές φορές μάλιστα συγκρουσιακή. Χρειάζονται και τα ΝΑΙ και τα ΟΧΙ. Η σημασία των ΟΧΙ όμως μειώνεται, αν δώσουμε μεγαλύτερη έμφαση στα ΝΑΙ.

Η διατήρηση της ζωής πάνω στη γη στηρίζεται στην ανάπτυξη συστηματοποιημένων αντιδράσεων (αντανακλαστικών) που αλυσίδες από αυτές οδηγούν στην (ψευδ;)αίσθηση πως υπάρχει κάποια υπερανθρώπινη σκοπιμότητα που μας κατευθύνει. Της έχομε δώσει το όνομα “ένστικτο” και, ανάλογα με την πίστη καθενός, την αποδίδομε στο Θεό, στη Φύση, στην Τύχη ή αλλού. Αναγνωρίζομε δύο κύρια είδη ενστίκτων. Της αυτοσυντήρησης και της διατήρησης του είδους. Η αυτοσυντήρηση στηρίζεται κυρίως στην αποφυγή των ΟΧΙ. Μπορεί να είναι τυχαία. Να ΜΗΝ τρυπηθούμε από αιχμηρά αντικείμενα, να ΜΗΝ καούμε από καυτά, να ΜΗΝ εκτεθούμε στα νύχια και στα δόντια των θηρίων κλπ. Ακόμη όμως και στην περιοδική επιδίωξη κάποιων ΝΑΙ, όπως στην ικανοποίηση της πείνας, της δίψας μας κλπ ως τον κόρο, τον ξεδιψασμό. Η διαιώνιση του είδους από την άλλη στηρίζεται στην επιδίωξη του ΝΑΙ της ηδονής ως τον οργασμό με τον έρωτα ή ως το χορτασμό του βρέφους και την αποσυμφόρηση του μητρικού μαστού με το θηλασμό. Η ταλάντωση του ΟΧΙ κινείται από την ουδέτερη στη δυσάρεστη φάση και πάλι ουδέτερη. Η ταλάντωση του ΝΑΙ κινείται από την ουδέτερη στην ευχάριστη φάση και πάλι εξαρχής.

Τυχαίνει οι δύο πόλοι να αλληλοαντικρούονται. Η κλώσα μόλις δει κάποια απειλή αγριεύει και υπερασπίζεται τα κλωσόπουλα, με ενδεχόμενο κίνδυνο της ζωής της, ενώ αν δεν κλωσούσε, θα έτρεχε να φύγει να γλιτώσει. Το ίδιο ισχύει και στους ανθρώπους, όταν κάποιος, με κίνδυνο της ζωής του, αγωνίζεται να σώσει αγαπημένα πρόσωπα, κυρίως τα παιδιά του και το(η) σύντροφό του.

Έθνη. Η σχέση τους είναι άλλοτε συγκρουσιακή, όπου το ένα προσπαθεί να εξοντώσει και λαφυραγωγήσει το άλλο, άλλοτε μιμητική, όταν κάποιο μιμείται υποτασσόμενο στα ήθη του άλλου και άλλοτε συμπληρωματική, με αμοιβαία επωφελείς ανταλλαγές αγαθών, προϊόντων, ιδεών κλπ. Ακραία συγκρουσιακή σχέση είναι ο πόλεμος. Πόλεμος σημαίνει πολλές μάχες με απώλειες ζωών και υλικών. Σημαίνει όμως και άλλα. Οι μάχες κερδίζονται από τους στρατιωτικούς, οι πόλεμοι από τους πολιτικούς. Χωρίς να πέσουν τελικά υπογραφές, πόλεμος δεν τελειώνει. Τις μάχες τις κερδίζει όποιος έχει υπεροπλία και ανώτερη στρατηγική. Τον πόλεμο τον κερδίζει όποιος έχει υπεροπλία, στρατηγική, αλλά και οικονομία ανθηρή. Με την τελευταία αφενός αγοράζονται όπλα, αφετέρου εξαγοράζονται σύμμαχοι, που διευκολύνουν τη νίκη. Βρισκόμαστε αναμφισβήτητα σε δύσκολη κατάσταση, που αργά και σταθερά οδεύει στο να γίνει κρίσιμη. Χωρίς σχέδιο, αναγκαζόμαστε να κάνουμε την τελευταία στιγμή, εσπευσμένες κινήσεις. Ποτέ δεν είναι αργά. Σωστό είναι να έχουμε καλή στρατηγική, αλλά αυτό είναι υπόθεση των ειδημόνων, στρατιωτικών. Πρέπει πρώτιστα να έχουμε πολιτική, σκοπό, και για την επιλογή του απαιτείται αφενός φαντασία, γνώσεις και πείρα των πολιτικών σε μια κυβέρνηση και αφετέρου η βούληση του λαού που οφείλει να εκφράζεται στη βουλή. Ο καλύτερος τρόπος έκφρασής της είναι όταν αποτελείται από κληρωμένο τυχαίο δείγμα όλων των πολιτών. Υπογράφηκαν τελευταία εσπευσμένα συμφωνίες με άλλα κράτη. Αποφασίσθηκαν και υλοποιήθηκαν από τις κυβερνήσεις μας. Η βουλή, έστω και αν ρωτιέται, συμφωνεί με την κυβέρνηση. Αλλιώς η κυβέρνηση πέφτει. Τα υπόλοιπα κόμματα ανίσχυρα ή και χαιρέκακα, απλώς αντιπολιτεύονται. Προπάντων ο λαός δεν ρωτήθηκε, διότι η βουλή αποτελείται από άτομα επιλεγμένα από το κόμμα τους με κύριο κριτήριο την προσκομιδή ψήφων στο κόμμα, ενώ ο λαός απλώς διάλεξε μεταξύ αυτών των προεπιλεγμένων, κατά κανόνα χωρίς να τους γνωρίζει. Συ, αναγνώστη, πόσους από τους 300 βουλευτές που μας εκπροσωπούν γνωρίζεις; Σκέψου και απάντησε ειλικρινά: Θεωρείς ότι απηχούν τη βούλησή σου και σε εκπροσωπούν; Και μην ξεχνάμε. Απειλητικός εχθρός μας δεν είναι μόνο κάποιοι γείτονες. Κλιματική αλλαγή: ναι στην επέκταση δασών. Λοιμοί, ναι στην αραίωση του πληθυσμού. Πυρηνικός όλεθρος: ναι στο διεθνή έλεγχο. Τρομοκρατία: όχι μόνο με αστυνόμευση, αλλά και, προπάντων, ναι με καταπολέμηση των αιτίων της. Ασφαλώς τα ΝΑΙ δεν αρκούν. Οι καταστροφικές ενέργειες έχουν κοινωνικές αιτίες, που π.χ. η κοινοκτημοσύνη τις μειώνει, αλλά και την προσωπική κακοήθεια (ν οδν γίνεται δι τν κοινωνησίαν λλ δι τν μοχθηρίαν, Αριστοτέλης). Δεν αρκεί η Σωκρατική υπεραισιοδοξία (κακὸς ἑκὼν οὐδείς).

Η οικονομία μας παραδοσιακά στηρίζεται σε δύο πυλώνες: Πώς να εξασφαλίσουμε δάνεια και να αυξήσουμε κέρδη και μισθούς, ώστε αφενός τα κεφάλαια να προσφέρουν πλούτο στους επιδοτούμενους και αφετέρου οι εργαζόμενοι να ψηφίζουν το κόμμα. Όμως εγώ θα έβλεπα την οικονομία μας να εκμεταλλεύεται κάθε σπιθαμή της επικράτειάς μας για να καλύπτει υπάρχουσες ανάγκες με τη διαθέσιμη Ελληνική τεχνολογία. Εκμεταλλεύσιμη γη, που άλλοτε απέδιδε, αλλά τώρα είναι εγκαταλειμμένη, διαθέτομε. Τεχνολογία έχομε, αφού ποτέ άλλοτε δεν υπήρχαν τόσοι επιστήμονες. Ανάγκες τεράστιες τις αισθανόμαστε στο πετσί μας. Πολιτικούς έχομε, πολιτική δεν έχομε. Κι εξήγησα παραπάνω τι εννοώ πολιτική: Να σχεδιάζουν οι πολιτικοί, να εγκρίνει ο οργανωμένος λαός, να υλοποιεί η κυβέρνηση, να αξιολογεί η ανεξάρτητη δικαιοσύνη αν τηρούνται οι νόμοι. Προβλήματα για το αν η οποιαδήποτε ανάπτυξη θα είναι δημόσια ή ιδιωτική είναι κίβδηλα. Δεν έχει σημασία. Αν υπάρξει προσφορά ιδιωτικών κεφαλαίων, με το καλό να έλθουν και να τους κάνουμε όσο γίνεται πιο άνετη τη ζωή. Αν όμως δεν υπάρξουν, δεν πρέπει να διστάσει το κράτος να κάνει δημόσιες επενδύσεις, με όλο το κόστος που θα επωμισθούν οι πολίτες. ΝΑΙ στο στόχο, με ΟΧΙ στο κόστος, δεν γίνεται.

ΦΙΛΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα. 2 Δεκεμβρίου 2021

Το συναίσθημα της αγάπης είναι βέβαια επίκτητο, προϊόν συμπλέγματος εξαρτημένων αντανακλαστικών. Ξεκινά αμέσως μετά τη γέννησή μας με τα αμοιβαία φυσικά αντανακλαστικά μητέρας και τέκνου. Η διέγερση των χειλιών του βρέφους δημιουργεί μια αλυσίδα αντιδράσεων που καταλήγουν στην ικανοποίηση του εσωτερικού αισθήματος της πείνας. Η διέγερση των θηλών της μητέρας προκαλεί έκκριση γάλακτος που καταλήγει στην ικανοποίηση της αποσυμφόρησης των μαστών. Η συμπληρωματική κατασκευή των χειλιών σαν εκμαγείου της θηλής ενώνει τα δύο όντα με αμοιβαία λειτουργία των παραπάνω αντανακλαστικών που υποκειμενικά γίνονται αντιληπτά ως μεγάλη ηδονή. Η σύνδεση αυτής της ηδονής με την αμοιβαία αντίληψη του ενός με το άλλο ον δημιουργεί το εξαρτημένο αντανακλαστικό που ενώνει τις δύο υπάρξεις έτσι που η απλή παρουσία καθενός προκαλεί μέγιστη ευχαρίστηση στο άλλο. Αυτό είναι το πιο πρωτόγονο αίσθημα της αγάπης.

Στους μεγαλωμένους ανθρώπους η αγάπη παίρνει ποικίλες μορφές. Ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια διακρίνει τρία είδη φιλίας. Πρώτα είναι η φιλία ωφελιμότητας. Η σχέση των δύο φίλων διαρκεί για όσο διάστημα αποκομίζουν οφέλη ο ένας από τον άλλο. Εδώ ανήκουν π.χ. οι φιλίες λόγω αμοιβαίων οικονομικών συμφερόντων. Δεύτερο είναι η φιλία απόλαυσης, όπου οι φίλοι απολαμβάνουν κοινά πράγματα. Εδώ ανήκουν φιλίες που αναπτύσσονται κυρίως σε νέους, συμμαθητές, συμφοιτητές, συστρατιώτες κλπ. Αν και αυτή η φιλία έχει συναισθηματικό περιεχόμενο, εξανεμίζεται όταν λήξει η περίοδος των κοινών ενδιαφερόντων. Εδώ να σημειώσω την Ελληνική διάκριση μεταξύ κοινού συμφέροντος στο πρώτο είδος φιλίας και κοινού ενδιαφέροντος στο δεύτερο, ενώ οι ξένοι μεταχειρίζονται και για τις δύο έννοιες την ίδια λέξη interest, την οποία, εξελληνισμένη (ως νιτερέσο) τη χρησιμοποιούμε μόνο για το συμφέρον. Η φιλία της αρετής και του αγαθού στην οποία οι άνθρωποι μοιράζονται τα ίδια ιδανικά, βασίζει τη σχέση τους στην αμοιβαία καλοσύνη, εκτίμηση, εμπιστοσύνη και αφοσίωση. Είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι και οι αξίες, τις οποίες αντιπροσωπεύουν που αποτελούν το κίνητρο διατήρησης των φιλικών δεσμών, καθώς μάλιστα η στενή σχέση τους επηρεάζει αμοιβαία τη συμπεριφορά τους, έτσι που και η προσωπικότητα καθενός προσαρμόζεται στην προσωπικότητα του άλλου. Τέτοια φιλία είναι συνήθως μακροχρόνια, συχνά ισόβια.

Τα αμοιβαία φυσικά αντανακλαστικά και τα εξαρτημένα που δημιουργούνται στη βάση τους δεν σταματούν στο θηλασμό. Με την ενήβωση ξεκινά νέα σχέση. Η διέγερση των γεννητικών οργάνων των ερωτευμένων αρχίζει μια αλυσίδα αντανακλαστικών που καταλήγουν στον οργασμό. Η συμπληρωματική κατασκευή του κόλπου σαν εκμαγείου του πέους ενώνει τα δύο όντα με αμοιβαία λειτουργία των αντανακλαστικών που συνδέονται με αυτά και γίνονται αντιληπτά ως η ύψιστη ηδονή που μπορεί να νιώσει το άτομο. Συγχρόνως ολοκληρώνεται μια φυσιολογική ταλάντωση, στην οποίαν η ευαισθησία των ερωτογόνων ζωνών αρχίζει από περίπου μηδενική αμέσως μετά τον οργασμό, σιγά σιγά μεγεθύνεται, ώσπου να καταλήξει στην αυτοδιεγειρόμενη φάση που είναι υποχρεωτική είτε με αυτοϊκανοποίηση είτε με σύντροφο είτε και αυτόματα με ονείρωξη. Πριν έλθει η στιγμή της αυτοδιέγερσης, ένα ερέθισμα στις ερωτογόνες ζώνες επισπεύδει τη διαδικασία της ερωτικής πράξης. Πλήθος εξαρτημένων αντανακλαστικών αναπτύσσονται με αυτή τη διαδικασία έτσι που η απλή παρουσία του καθενός αποτελεί απόλαυση για τον άλλο στο ζεύγος.

Άλλες γλώσσες δεν διακρίνουν την αγάπη από τον έρωτα, χρησιμοποιώντας την ίδια λέξη χωρίς διάκριση, π.χ. love, amour. Εμείς έχομε το γενικό όρο αγάπη, που καλύπτει τη γονική στοργή μεταξύ γονιών και τέκνων, την ερωτική αγάπη μεταξύ ζεύγους ερωτευμένων και τη φιλία, με όλες αυτές τις προϋποθέσεις, η τελευταία χωρίς αναγκαία την ερωτική πράξη.

Η υψηλού βαθμού (τρίτου Αριστοτελικού επιπέδου) φιλία δεν αποκλείει την αμοιβαία ωφέλεια ούτε την αμοιβαία απόλαυση για τα ίδια αντικείμενα, για το ίδιο έργο τέχνης, για την ίδια φυσιολατρία κλπ. Και ακόμη, μολονότι φιλία εννοούμε την αμοιβαία σχέση αγάπης χωρίς ερωτική πράξη, ο έρωτας δεν αποκλείει τη φιλία. Και μάλιστα, όταν τα δύο συνυπάρχουν η σχέση ανέρχεται στα υψηλότερα επίπεδα που είναι δυνατό να φθάσει. Οι δυο βαθιά ερωτευμένοι μπορεί να έχουν και αμοιβαία ωφέλεια και αμοιβαία απόλαυση και να μοιράζονται τα ίδια ιδανικά: Σα να γίνονται ένα.

Σ΄ αυτό το σημείο αρχίζει η συλλογιστική του Πλάτωνα. Ο άλλος μεγάλος σοφός, στο Συμπόσιο, μας αποκαλύπτει δια στόματος Σωκράτη, δια στόματος Διοτίμας, πώς ο έρωτας αρχίζει με τη θέα της ομορφιάς. Το όμορφο ή υπέροχο άλλο άτομο εμπνέει το μυαλό και την ψυχή και κατευθύνει την προσοχή κάποιου στα πνευματικά πράγματα. Ο Σωκράτης, για το “Συμπόσιο” του Πλάτωνα, εξήγησε δύο τύπους αγάπης, το σαρκικό Έρωτα και το θείο Έρωτα. Ο σαρκικός Έρωτας, αντιστοιχώντας στην Πάνδημο Αφροδίτη, δεν είναι παρά απλή υλική έλξη προς ένα όμορφο σώμα για φυσική ευχαρίστηση και αναπαραγωγή. Ο θείος Έρωτας, αντιστοιχώντας στην Ουράνια Αφροδίτη αρχίζει το ταξίδι από τη φυσική έλξη δηλαδή την έλξη προς την όμορφη μορφή ή το σώμα, αλλά ξεπερνά σταδιακά την αγάπη για την Ανώτερη Ομορφιά. Αυτή η έννοια του θείου Έρωτα αργότερα μετασχηματίζεται στον όρο πλατωνικός έρωτας. Για τον Ιησού, η αγάπη, αδελφική για όλους, ξεπερνά τα όρια της οικογένειας, που μάλιστα, αφήνει να εννοηθεί, ότι την εμποδίζει και τότε πρέπει να ξεπεραστεί. “Ἦλθον  γὰρ  διχάσαι  ἂνθρωπον  κατὰ  τοῦ  πατρός  αὐτοῦ  καὶ  θυγατέρα  κατὰ  τῆς  μητρὸς  αὐτῆς  καὶ  νύμφην  κατὰ  τῆς  πενθερᾶς  αὐτῆς“.

Η αυστηρή έννοια της φιλίας δεν είναι στοργή, αφού σ΄ αυτήν υπάρχει μια εξάρτηση του ενός μέλους από το άλλο. Ούτε είναι έρωτας, αφού υπάρχει σαρκικός πόθος μεταξύ των ερωτευμένων. Η ιδανική φιλία προϋποθέτει ισοδυναμία και ελευθερία. Δεν αποκλείει την αμοιβαία ωφέλεια και απόλαυση, αλλά δεν εξαρτάται από αυτά. Η ωφέλεια και η απόλαυση έχουν διάρκεια και λήξη. Το ουσιώδες είναι όμως τα αμοιβαία ιδανικά, που έχουν μακροχρόνια προσδοκία. Μ΄ αυτή την έννοια δεν αποκλείει, όπως προαναφέρθηκε, την ύπαρξή της στον έρωτα, αλλά διατηρείται και χωρίς αυτόν, όπως άλλωστε κι αυτός χωρίς τη φιλία, ιδίως ο σαρκικός έρωτας.

Ο Maslow εντάσσει την αγάπη σε κίνητρο, ανώτερο από τα βιολογικά και την απειλή για στέρησή τους, αλλά κάτω από το ανώτατο κίνητρο που είναι η αυτοπραγμάτωση, η δημιουργία σκοπού και η επιδίωξή του από το ίδιο το άτομο. Προϋποθέτει βέβαια τη στοιχειώδη ικανοποίηση των κατώτερων κινήτρων. Κανένας δεν μπορεί να κάνει οτιδήποτε αν πεινάει, διψάει, πονάει, κρυώνει ή ζεσταίνεται, του λείπει αέρας. Όταν όμως ικανοποιούνται στοιχειωδώς αυτές οι απαιτήσεις, η ανάγκη να αγαπά και να αγαπιέται κάθε πρόσωπο είναι ισχυρό κίνητρο για οτιδήποτε.