ΒΑΡΙΕΜΑΙ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 23 Δεκεμβρίου 2021

Ό,τι κι αν κάνω, κάποτε σταματώ. Γιατί; Σε κάποιες περιπτώσεις είναι ξεκάθαρο. Σκάβω, γενικά εκτελώ κάποιο φυσικό έργο. Για να το κάνω, καταναλώνω χρήσιμες ουσίες και παράγω άχρηστες σε ρυθμό ταχύτερο από εκείνον που χρειάζεται για να διατηρούμαι στη ζωή, σε ρυθμό ρελαντί. Οι διαθέσιμες χρήσιμες ουσίες, σάκχαρο, οξυγόνο κλπ εξαντλούνται, ενώ οι άχρηστες, διοξείδιο του άνθρακα, γαλακτικό οξύ κλπ, δεν προλαβαίνουν να αποβληθούν, αθροίζονται και η παρουσία τους καθιστά ανίκανους του μύες μου να υπακούν στα κελεύσματα των νεύρων, τελικά της βούλησής μου. Τρώω. Πεινούσα, ήταν ευχάριστο να κορεννύω τη βουλιμία μου, ηδονιζόμενος ταυτόχρονα γευστικά στη γλώσσα μου, αλλά κάποια στιγμή σταματώ. Έφθασα στον κόρο. Το ίδιο όταν κάνω έρωτα, κάποια στιγμή, όταν φθάσω στον οργασμό, σταματώ. Τέτοιες λειτουργίες ακολουθούν τους νόμους των ταλαντωτών χάλασης, με δύο διαφορετικές φάσεις: Τη βραδεία μιας πλήρωσης, που αθροίζει με αρνητική ανάδραση ποσοτικά κάποιο μέγεθος, που όταν φθάσει σε μια τιμή, τον ουδό (=κατώφλι), αλλάζει ποιοτικά, και την ταχεία της κένωση με θετική ανάδραση, ως έναν άλλο πάλι ουδό, όταν ξαναρχίζει η ίδια διαδικασία.

Όμως κάνω κάτι άλλο, που δεν συμπεριλαμβάνει σωματική ανάγκη. Παίζω! Το παιχνίδι μπορεί να έχει κάποιο εργονομικό στοιχείο, να τρέχω, να κινούμαι έτσι ή αλλιώς κλπ. Μπορεί όμως να είναι και καθαρά πνευματικό, όπως όταν παίζω σκάκι. Πάντοτε με ευχαριστεί. Κι όμως κάποια στιγμή σταματώ. Βαρέθηκα! Τι σημαίνει βαρέθηκα; Και κάτι άλλο. Η καθημερινή ενεργητικότητά μου με κουράζει. Κάποια στιγμή θέλω να κοιμηθώ. Με παίρνει ο ύπνος. Και κάποια στιγμή ξυπνάω και θέλω να σηκωθώ, να ντυθώ, να μετάσχω στην κοπιώδη διαδικασία της ημέρας. Γιατί εγκαταλείπω τη μακαριότητα του ύπνου;

Θεμελιώδης νόμος που διέπει τις λειτουργίες πλείστων φυσικών φαινομένων και του οργανισμού μας είναι εκείνος της ταλάντωσης, της ιδιότυπης ταλάντωσης χάλασης που περιέγραψε πριν από σχεδόν ένα αιώνα ο Ολλανδός φυσικός Van Der Pol. Όταν ο κύκλος της ταλάντωσης περιλαμβάνει κάποια σωματική συμμετοχή, όπως στα παραδείγματα της πείνας και του σωματικού παιχνιδιού, είναι αρκετά ξεκάθαρο ποιος είναι ο φυσικοχημικός μηχανισμός της ταλάντωσης. Εξάντληση κάποιων χρήσιμων στοιχείων και άθροιση άλλων άχρηστων. Όταν όμως η ταλάντωση είναι αμιγώς πνευματική, όπως στα πνευματικά παιχνίδια ή στην εναλλαγή ύπνου εγρήγορσης, ο μηχανισμός δεν είναι σαφής. Ο εγκέφαλός μας καταναλώνει αναλογικά με το βάρος του πολύ περισσότερη ενέργεια από όσην οι υπόλοιποι ιστοί και όργανα. Όμως, όλα τα άλλα όργανά μας καταναλώνουν περισσότερη ενέργεια όταν λειτουργούν παρά όταν δεν λειτουργούν. Αντίθετα, η χρήση οξυγόνου και λοιπών αναγκαίων υλικών παραμένει σταθερή στο κεντρικό νευρικό μας σύστημα είτε λειτουργεί είτε καθεύδει. Δεν καταναλώνομε ούτε οξυγόνο ούτε σάκχαρο ούτε λίπη ούτε βέβαια φαιά ουσία, όταν σκεφτόμαστε περισσότερο από όσο όταν κοιμόμαστε. Ωστόσο, υπάρχει μια ψυχολογική λειτουργία που υφίσταται κόπωση με τη χρήση της: η προσοχή. Εστιάζω την προσοχή μου σε δύο περιπτώσεις. Η μία είναι όταν προσπίπτει σε μια αίσθησή μας ένα ερέθισμα ισχυρό και απότομο, με σχεδόν στιγμιαίες αλλαγές, όπως μια βροντή ή μια αστραπή, το απότομο κλάμα του παιδιού μου ή η αγριοφωνάρα του μπαμπά μου όταν με τσακώνει να κάνω αταξίες. Αμέσως η προσοχή μου στρέφεται προς το ερέθισμα είτε είναι κουρασμένη είτε όχι. Αυτή η λειτουργία δεν υφίσταται κόπωση. Υπάρχει όμως και η εθελούσια προσοχή, εκείνη που στρέφεται και εστιάζεται σε ένα φαινόμενο με τη βούλησή μας. Αυτή, ναι, κοπούται. Μπορώ να εστιάσω αδιαλείπτως την προσοχή μου μόνο για λίγα δευτερόλεπτα. Με μικροδιακοπές, μπορώ να τη συγκεντρώσω κάπου για πολύ λίγες ώρες. Μετά είναι αδύνατο να συνεχίσω, χωρίς διακοπή, που, όχι σπάνια, συνοδεύεται από ύπνο. Με την προσοχή αμβλύνεται η λειτουργία και η ευαισθησία όλων των αισθήσεών μας εκτός από εκείνην που υποδέχεται το ερέθισμα πάνω στο οποίο επικεντρώνομαι. Η κατανάλωση ενέργειας δεν επηρεάζεται στον εγκέφαλο σε όλη τη διάρκεια της προσοχής. Ωστόσο, μοιάζει το φαινόμενο να ακολουθεί κι αυτό τις φάσεις της ταλάντωσης χάλασης. Ο σκοπός που έχω σχηματίσει στη βούλησή μου κατευθύνει την προσοχή μου. Η ανεύρεση στοιχείων που συνάδουν με την πορεία προς την ικανοποίηση του σκοπού δρουν σα θετική ανατροφοδότηση και επιτείνουν την ένταση της προσοχής, την αναισθησία σε όλες τις αισθήσεις εκτός από τη μία που αφορά στο επιτελούμενο πνευματικό έργο. Εκείνη την ώρα είμαι ο “αφηρημένος κύριος καθηγητής”. Ώσπου επέρχεται αναγκαστικά ο κάματος, σαν τον κόρο ή τον οργασμό και πρέπει να αναπαύσω το πνεύμα μου, ενδεχομένως και με ύπνο. Όταν ξεκουραστώ, ο σκοπός με πιέζει ξανά να συνεχίσω.

Η υπόθεση της ταλάντωσης της προσοχής περιγράφει μάλλον παρά εξηγεί το φαινόμενο. Με ποιο μηχανισμό βαριέμαι, σταματώ μια ενασχόληση που με ευχαριστεί; “Με ευχαριστεί” σημαίνει θετική ανατροφοδότηση. Οι βάσεις της ερμηνείας του φαινομένου είναι πάλι φυσικές. Η λειτουργία του νευρικού μας συστήματος στηρίζεται στη διαρκή μεταβίβαση ερεθισμάτων. Ερέθισμα είναι η προσθήκη ή αφαίρεση μιας βραχυχρόνιας και μικρής ποσότητας ενέργειας σε τόση ένταση που να διεγείρει τον κατάλληλο ιστό, δηλαδή να τον πυροδοτεί με ένα μηχανισμό όλου ή ουδενός. Η μεταβίβαση ερεθισμάτων στο νευρικό μας σύστημα γίνεται διττά. Αφενός ηλεκτρικά και αφετέρου χημικά. Η πορεία των ερεθισμάτων κατά μήκος των νεύρων γίνεται ηλεκτρικά. Διεγείρεται κάποιο σημείο του νεύρου που σημαίνει αναστροφή του ηλεκτρισμού που διατηρεί στη μεμβράνη που το περιβάλλει και αυτή η αναστροφή μεταδίδεται παραδίπλα σαν κύμα σε όλο το μήκος του νεύρου. Μεταξύ δύο διαφορετικών κυττάρων όμως, η διέγερση μεταδίδεται χημικά. Το διεγερμένο κύτταρο εκκρίνει μια ουσία που ερεθίζει το διπλανό του με το οποίο συνάπτονται. Αυτές οι ουσίες (“νευροδιαβιβαστές”) είναι ποικίλες, αδρεναλίνη, ακετυλοχολίνη, σεροτονίνη, ενδορφίνες και πολλές άλλες. Κάποιες από αυτές τις ουσίες συνδέονται με ευχάριστες εμπειρίες. Οι ενδορφίνες για παράδειγμα μειώνουν την ευαισθησία των αισθητηρίων του πόνου. Υπόθεση: Με την παρατεταμένη χρήση τους σε ευχάριστες ενασχολήσεις καταναλώνονται και τότε αρχίζω να “βαριέμαι”, να παύω να αντλώ ικανοποίηση από τη δραστηριότητά μου.

Σε κοινωνικό επίπεδο, μια μακρά αταλάντευτη πορεία της πολιτείας μπορεί, κατά ανάλογο τρόπο, να προξενεί ανία, βαριεμάρα. Και τότε αναζητούνται ποικίλες δραστηριότητες, όπως το κίνημα των τεντυμπόιδων, των υπαρξιστών, των χίππιδων και κάθε άλλου. Η κοινωνία οφείλει να παρέχει επομένως περιοδικά ευχάριστα, εορταστικά, διαλύματα, ώστε να αποφεύγονται οι αντικοινωνικές διαφυγές. «Βίος  ἀνεόρταστος  μακρὰ  ὁδὸς  ἀπανδόκευτος» (Δημόκριτος) και “Ἓξ ἡμέρας ἐργᾷ καὶ ποιήσεις πάντα τὰ ἒργα σου, τῇ δὲ ἑβδόμη τῇ ἡμέρᾳ Σάββατα Κυρίῳ τῷ Θεῷ σου  (Μωυσής).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s