ΗΘΙΚΗ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 11 Δεκεμβρίου 2021

Επτά Δεκεμβρίου 1941. Ο πόλεμος μαίνεται. Ο A. Hitler με τον άριστα οργανωμένο στρατό του έχει καταλάβει όλη την Ευρώπη. Έχει αρχίσει την επιχείρηση Barbarossa με την εισβολή στη Σοβιετική Ένωση. Η Αμερική είναι αμέτοχη. Έχει εκτεταμένες βάσεις στη Χαβάη. Εκεί, στο  Pearl Narbor, διασκεδάζουν αμέριμνοι οι πολυάριθμοι στρατιώτες, στα μαγεμένα παραδεισένια νησιά. Και ξαφνικά, τί’  ταν αυτό; Η απροειδοποίητη επιδρομή των Ιαπωνικών αεροπλάνων, που, χωρίς να υπάρξει ουσιαστική αντίσταση εξουδετέρωσαν τον Αμερικανικό στόλο στον Ειρηνικό Ωκεανό. Δεν ήταν η πρώτη φορά παγκοσμίως που γινόταν άτιμη επίθεση. Αυτός που την προετοιμάζει φροντίζει να πλήξει τις δυνάμεις του αντιπάλου πριν έλθουν αντιμέτωποι και εκείνος είναι προετοιμασμένος να αμυνθεί. Το είχε κάνει ήδη ο Mussolini στην Ελλάδα, όταν δυο μήνες πριν από την κήρυξη του πολέμου τορπίλισε μέσα στο λιμάνι της Τήνου το καταδρομικό Έλλη. Εφόσον θα γίνει πόλεμος, καλύτερα ο αντίπαλος να μην έχει παρά να έχει τόσες δυνάμεις.

Ο Αμερικανός Πρόεδρος F. Roosevelt, παρά τον αιφνιδιασμό, αναγνώρισε πως η Αμερική έχασε την υπεροπλία στον Ειρηνικό. Όμως κατάλαβε, παρά το έντονο αντιιαπωνικό πνεύμα που αναπτύχθηκε, πως η ίδια η χερσαία Αμερική ήταν πολύ μακριά για να δεχθεί καίριο χτύπημα και, επομένως, θα έπρεπε να στρέψει την προσοχή της στην Ευρώπη μάλλον παρά στον Ειρηνικό. Ακολούθησαν τα γνωστά γεγονότα του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Η ηρωική αντίσταση του κόκκινου στρατού με τις αξεπέραστες απώλειες σε εκατομμύρια νεκρών και την ερήμωση του τόπου, είχε ήδη ανατρέψει τις συνθήκες, ενώ η απόβαση στη Νορμανδία σήμανε τελικά την παράδοση άνευ όρων των Γερμανών. Και τότε έστρεψε την προσοχή της απερίσπαστη η Αμερική στον πόλεμο κατά των Ιαπώνων.

Η άτιμη επίθεση των Ιαπώνων σε κράτος με το οποίο δεν βρίσκονταν σε εμπόλεμη κατάσταση, πληρώθηκε με ασύγκριτο τίμημα. Ο πόλεμος με την Ιαπωνία έληξε με τη χρήση της ατομικής βόμβας στο Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, δηλαδή με μιαν άλλη ηθικά αμφισβητήσιμη πράξη, αφού τα θύματα ήταν άμαχοι.

Τελικά, έχει καμιά ηθική ο πόλεμος; Γενικά παραδεκτό είναι ότι από όλες τις μορφές της βίας μόνο μία έχει ηθική υποστήριξη: η αμυντική βία. Σ΄ αυτήν, όταν η απειλή είναι παρούσα και άδικη, η απουσία άμυνας δεν αποσοβεί το αποτέλεσμα της βίας, απλώς μπορεί να αλλάξει το θύμα. Αυτό ισχύει και για τα άτομα και για τα κράτη. Οι απελευθερωτικοί (αλυτρωτικοί) πόλεμοι είναι μια άλλη ηθικά αμφισβητούμενη ενέργεια. Ένα μέρος του λαού μας έχει υποκύψει στο παρελθόν στη βία κάποιου επιτιθέμενου που θέλει την πλούσια γη του και την υποδούλωση ή εξόντωση των κατοίκων της. Και, μετά από χρόνια, έρχεται το μητρικό κράτος να τους λυτρώσει. Τέτοιοι, αμυντικοί και αλυτρωτικοί είναι κυρίως οι πόλεμοι που κάναμε εμείς από την επανάσταση του 1821 ως σήμερα. Η δεύτερη αυτή κατηγορία όμως έχει μειονεκτήματα. Στον τόπο των υπόδουλων δικών μας έχουν εγκατασταθεί κατακτητές σε σημαντικούς αριθμούς, έχουν ριζώσει για καλά και οι απελευθερωτικές μάχες τους ξεριζώνουν. Πόσο ηθικό είναι αυτό; Η προσπάθειά μας να ελευθερώσουμε τα Ελληνικά παράλια της Μικράς Ασίας οδήγησε σε επέκταση των επιχειρήσεων σε καθυπεροχήν Τουρκικό πληθυσμό, όπου τόσο η ηθική βάση του ήταν αμφισβητήσιμη αφού ο πόλεμος γινόταν κατακτητικός, όσο και η προοπτική ενός νικηφόρου πολέμου εξασθένησε, οδηγώντας στη μεγαλύτερη εθνική καταστροφή που έχει υποστεί ο Ελληνισμός. Το είχε προβλέψει σωστά τότε ο Ι. Μεταξάς.

Και τό ουσιώδες ερώτημα παραμένει. Υπάρχει ηθική στον πόλεμο; Ή ισχύει ο γενικός κανόνας, δηλαδή το δίκαιο του ισχυροτέρου. Αυτό δεν είναι αναγκαστικά η βούληση αυτού που έχει την υπεροπλία, αλλά αυτού που στο τέλος αναδεικνύεται νικητής. Βέβαια, η υπεροπλία και η οικονομική υπεροχή αυξάνουν, αλλά δεν εξασφαλίζουν, τη νίκη. Στην αρχαιότητα οι πολύ λιγότεροι και ασθενέστεροι Έλληνες νίκησαν τους επιτιθέμενους Πέρσες, στα πρόσφατα χρόνια απωθήσαμε τους επιτιθέμενους Ιταλούς που είχαν αρχίσει τις επιχειρήσεις τους πριν από την κήρυξη του πολέμου. Ο στρατηγικός σχεδιασμός και η αποφασιστικότητα των μαχητών παίζουν ρόλο πιο σημαντικό από τα τελειότερα όπλα. Πίσω από κάθε τουφέκι βρίσκεται ένα μυαλό και ένα χέρι που πατάει τη σκανδάλη, Αυτά είναι πιο σημαντικά από το ίδιο το όπλο, το βεληνεκές του και τα λοιπά χαρακτηριστικά του.

Με βάση όλα τα παραπάνω, με δεδομένη την αβεβαιότητα της έκβασης, τις αμοιβαίες καταστροφές και την πάντοτε συζητήσιμη ηθική του πολέμου, η αποφυγή του οφείλει να είναι κύριο μέλημα των πολιτικών. Αυτό δε σημαίνει εκχώρηση εθνικών δικαιωμάτων και υποδούλωση για ν΄ αποφευχθεί ένας πόλεμος. Σημαίνει ανάληψη κάθε είδους συζητήσεων με σκοπό τη συνεργασία μάλλον παρά την επικράτηση του ενός πάνω στον άλλο. Απαιτεί βέβαια καλή θέληση και από τα δύο μέρη. Τώρα παίζει μεγάλο ρόλο η πολιτική που πρέπει να επινοήσει τρόπους για να ασκηθούν πιέσεις από όλους τους γύρω. Η αξιόπιστη τήρηση των διεθνών συμβάσεων (άλλη ηθική επιταγή) είναι μεγάλο όπλο. Πείθει τους άλλους και κανένας επίδοξος κατακτητής δεν μπορεί να τα βάλει με όλο τον κόσμο, ούτε τολμά να το επιχειρήσει.

Οι μάχες κερδίζονται από τους στρατιωτικούς, αλλά οι πόλεμοι από τους πολιτικούς. Χωρίς τις δικές τους υπογραφές, ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει. Και να λοιπόν η μέγιστη ευθύνη των πολιτικών, να αποφύγουν τον πόλεμο χωρίς να θυσιάσουν δικαιώματα των πολιτών πάνω στους οποίους έχουν εξουσία. Προφανώς δεν υπάρχει αλάνθαστη συνταγή. Εδώ υπάρχει η “παγίδα του Θουκυδίδη”: “Όταν μια ισχυρή κυρίαρχη δύναμη αντιλαμβάνεται την άνοδο μιας άλλης που απειλεί να την επισκιάσει, μοιραία οδηγείται σε σύγκρουση μαζί της”, Παρόμοια είναι η παγίδα του διχασμού, όχι μεταξύ κρατών, αλλά μεταξύ τάξεων στα πλαίσια της ίδιας πολιτείας. Η μεγάλη ευθύνη ανήκει βέβαια στην κυρίαρχη δύναμη. Αυτή, όσο έχει ακόμη το πάνω χέρι οφείλει να αναγνωρίσει ότι δεν μπορεί να υπάρχει κυρίαρχη δύναμη! Και οι αμφισβητίες της δεν επιτρέπεται να επιδιώκουν να γίνουν “χαλίφες στη θέση του χαλίφη”, Η κοινωνία διεθνής και ενδοκρατική δεν επιτρέπεται να στηρίζεται στην κυριαρχία κάποιου πάνω στους άλλους, αλλά μάλλον στη συνεργασία όλων για την αντιμετώπιση κοινών κινδύνων. Τελευταία διαβάζομε για επικίνδυνους αστεροειδείς που ταξιδεύουν κοντά στη γη μας. Πιο δίπλα μας βλέπομε παρούσα την κλιματική αλλαγή στον πλανήτη μας, Αυτή τη στιγμή υποφέρει όλη η γη από μια πανδημία και υπάρχουν όλες οι ενδείξεις ότι θα συνεχισθεί και θα τη διαδεχθούν άλλες. Διεθνή όπλα και γνώσεις πρέπει να στραφούν εναντίον τέτοιων κινδύνων.

One thought on “ΗΘΙΚΗ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

  1. Εξαιρετικό δοκίμιο.
    Μου θύμισε παλαιές έρευνες για την έννοια “νόμω πολέμου”, στην οποία ανήκε η συζήτηση για τα δικαιώματα του νικητή επί του νικημένου, αλλά και για τη βυζαντινή έννοια του πολέμου ως “έσχατης λύσης”.
    Καλή δύναμη!

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s