ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 9 Δεκεμβρίου 2021

Έχω ξαναγράψει (“Οι φίλες μας τριβή, αδράνεια, ελαστικότητα”, dimitrissideris.wordpress.com). Οι τρεις φυσικές δυνάμεις παρεμβαίνουν σε κάθε κίνησή μας, αλλά υπάρχουν και σε βιολογικό και κοινωνικό επίπεδο. Η τριβή εμποδίζει κάθε κίνηση και καταναλώνει την ενέργεια του κινητού, μετατρέποντάς την σε άχρηστη θερμότητα. Σε βιολογικό και κοινωνικό επίπεδο, καταναλώνοντας ενέργεια, κουράζει και σταματά την κίνηση. Η αδράνεια δεν καταναλώνει ενέργεια, αλλά αντιτίθεται σε κάθε μεταβολή, ξεκίνημα, επιτάχυνση, επιβράδυνση, σταμάτημα, και μάλιστα τόσο πιο έντονα όσο ταχύτερη είναι η μεταβολή. Χωρίς αδράνεια θα βολοδέρναμε σα φτερό στον άνεμο. Με υπερβολή της μένομε αμετάβλητοι και βαλτώνομε. Η ελαστικότητα επίσης δεν καταναλώνει ενέργεια, αλλά διευκολύνει τη μεταβολή, επιβραδύνοντάς την. Με την κοινωνική αδράνεια, σε κάθε κατάσταση, οσοδήποτε αντίξοη και αν είναι, κάποτε, αν επιβιώσουμε, βολευόμαστε και αντιστεκόμαστε σε κάθε αλλαγή, ακόμη και προς το καλύτερο. Πιο άνετα μουντζώνομε την οθόνη καθισμένοι στον καναπέ με το φραπέ μας, παρά αγωνιζόμαστε για να αλλάξει η απαράδεκτη κατάσταση που δείχνει η τηλεόραση. Οργιζόμαστε αν έλθει κάποιος να μας ξεσηκώσει. Παλιότερα μπορεί και να τον καταδίδαμε στις κατασταλτικές δυνάμεις του τυραννικού καθεστώτος που μας διαφέντευε.

Η επιστημονική αλήθεια είναι ακλόνητη, Τα καθεστώτα αν δεν μπορούν να την χρησιμοποιούν προς όφελός τους, την εμποδίζουν να διαδοθεί. Παρουσίασα προ καιρού (facebook) μια πρόταση για τη γραφή μας. Δέχθηκα πολλών ειδών αντιδράσεις, μερικές θετικές, περισσότερες αρνητικές, κάποιες οργισμένες. Ξεκινώ από μια επιστημονική πρόταση, έναν ορισμό: “Ὀρθογραφία σημαίνει σωστὸ γράψιμο, ἀπόδοση με γραπτὰ σύμβολα τῶν φθόγγων τῆς ζωντανῆς λαλιᾶς. Ἰδανικὴ ὀρθογραφία μιᾶς γλώσσας εἶναι ἐκείνη ποὺ δείχνει με ξεχωριστὸ γράμμα τὸν κάθε φθόγγο καὶ ποὺ κάθε γράμμα της ἒχει πάντα τὴν ἲδια φωνητικὴ ἀξία, τὴν ἲδια προφορὰ”. Αυτή ακριβώς ήταν η πρότασή μου που δέχτηκε τό σπανιότερα θετικό, συχνότερα αρνητικό σχολιασμό. Αυτός ο ορισμός δίνεται από τον πατέρα της σύγχρονης νεοελληνικής γραμματικής Μ. Τριανταφυλλίδη που, με τους τότε εκλεκτούς συνεργάτες του, εκδόσανε τη Γραμματική της Δημοτικής το 1941. Είναι ενδιαφέρον να ταξινομήσει κάποιος τα σχόλια. Η ταξινόμηση είναι σχετικά πρόχειρη, όχι επιστημονική έρευνα. Τα θετικά σχόλια ήταν μειοψηφία, αλλά όχι ασήμαντη. Περίπου 45%. Εκτιμώ ιδιαίτερα κάποιους σχολιαστές που τους άρεσε το κείμενό μου και αντέκρουσαν αήθη σχόλια εναντίον ορισμένων επιχειρημάτων της, αν και δήλωναν αντίθετοι στο να αλλάξει η τρέχουσα ορθογραφία. Αυτό που ονόμασα παραπάνω κοινωνική αδράνεια είναι μια δύναμη της κοινωνίας που καμιά σώφρων εξουσία δεν έχει το δικαίωμα να αγνοήσει. Κάθε αλλαγή, ακόμη και προς το καταφανώς ιδεώδες, ιδίως αν γίνεται απότομα, μπορεί να έχει παρενέργειες, πολλές απρόβλεπτες, που ενδέχεται να φέρνουν κακό μεγαλύτερο από τη βελτίωση της κατάστασης. Αυτό συμβαίνει συχνά σε κοινωνικές εξεγέρσεις, επαναστάσεις κλπ είτε επιτυχημένες είτε αποτυχημένες.

Από τους αρνητικούς σχολιαστές πολλοί δήλωναν, με τρόπο σα να καμάρωναν, ότι απορρίπτουν την πρόταση χωρίς να τη διαβάσουν. Όχι πολύ επιστημονικό επιχείρημα. Είναι όμως έντονα συναισθηματικό. Κάποιοι από αυτούς μάλιστα, αντιτιθέμενοι στην “ιδανική ορθογραφία” του Τριανταφυλλίδη περιέγραφαν την υποστήριξη της ιστορικής ορθογραφίας που έκαναν γράφοντας με αρκετά γραμματικά και ορθογραφικά λάθη. Για παράδειγμα, μπορεί να έγραφαν “ετοιμολογία” εννοώντας την “ετυμολογία” και να προτιμούσαν αρσενικό γένος των διφθόγγων (“τους διφθόγκους”) με “γκ” αντί “γγ”. Προτροπές για πολιτική επιβολή του ορισμού Τριανταφυλλίδη δεν υπήρξαν. Χωρίς να λαβαίνει μέρος στη συζήτηση, είχα στείλει την πρότασή μου σε κάποιον που εκδίδει ένα λογοτεχνικό περιοδικό υποχρεωτικά σε πολυτονικό σύστημα. Τον είχε επαινέσει μάλιστα γι΄ αυτό ένας μεγάλος σύγχρονος διανοητής, ο Χ. Γιανναράς, σε μια επιφυλλίδα του. Mου απάντησε πως η πρόταση είναι υπερβολικά ορθολογική, ενώ το ζήτημα της γλώσσας είναι “ψυχοσυναισθηματικό”. Σε τέτοια στάση δεν μπορεί κάποιος να αντείπει οτιδήποτε, διότι απλώς δεν είναι επιχείρημα. Είναι πάντως μια σαφής θέση που καμιά εξουσία δεν δικαιούται να αγνοήσει.

Μια άλλη κατηγορία αρνητικών σχολίων είχε σχέση με σύγχυση μεταξύ γλώσσας και γραφής. Η γλώσσα όμως είναι ένα ακουστικό φαινόμενο, που εκπέμπεται από το στόμα. ενώ η γραφή είναι οπτικό φαινόμενο που εκπέμπεται από το χέρι. Και οι δύο εκφραστικοί τρόποι ξεκινούν από τη νοητή λογική του πομπού για να καταλήξουν στη νοητή λογική του δέκτη. Αρχικά, με τα ιδεογράμματα, η γραπτή μεταφορά γινόταν παρακάμπτοντας τη γλώσσα. Το σύμβολο “4” δείχνει την έννοια της τετράδας όποια γλώσσα κι αν μιλιέται. Από τη στιγμή που οι Έλληνες ανακάλυψαν την αλφαβητική γραφή αυτή εκφράζει τη γλώσσα και διαμέσου της τις έννοιες. Αυτή η γραφή συνέβαλε τα μέγιστα στην πνευματική ανάπτυξη της ανθρωπότητας ολόκληρης, αφού έγινε προσιτή σε όλους που μιλούσαν μια γλώσσα. Αυτό είναι ένας μονόδρομος. Αλλαγές (αναπόφευκτες) στη γλώσσα οφείλουν να συνεπάγονται αντίστοιχες αλλαγές στη γραφή. Οι αλλαγές στη γραφή όμως δεν επηρεάζουν τη γλώσσα. Η φοβία, ότι η εφαρμογή του ορισμού Τριανταφυλλίδη θα καταστρέψει τη γλώσσα μας, δείχνει ενδεχομένως μια (ψευδο;)λογικευμένη δικαιολογία για να μη διαταραχθεί η αδράνειά μας.

Αν ποτέ υπάρξει πολιτική απόφαση για στροφή προς την ιδανική ορθογραφία, λένε τα παραπάνω, αυτή πρέπει να συνοδεύεται από ελαστικότητα, που αμβλύνει τις αντιδράσεις από αδράνεια. Στα γλωσσικά θέματα, ελαστικότητα θα σήμαινε ανοχή εναλλακτικών τύπων. Σωστά είναι και το “λυόντων” και το “λυέτωσαν”. Σωστό και “της τάξης” και “της τάξεως”. Σωστό είναι να μάθει να διαβάζει και να γράφει ο μαθητής με την ιδανική ορθογραφία, εστιάζοντας την προσοχή του στις σωστές πτώσεις, εγκλίσεις, συντακτικό, αλλά και να διαβάζει όχι μόνο την ιδανική ορθογραφία, αλλά και την ιστορική, χωρίς να χρειάζεται να τη γράφει. Έτσι διατηρεί τον ασύγκριτο πλούτο της Ελληνικής γλωσσικής κληρονομιάς που θα τον μεταφέρει στη σύγχρονη επικοινωνία του. Ήδη, ακούω νέους που δυσκολεύονται να διαβάσουν τον Παπαδιαμάντη, τον Παπαρρηγόπουλο, τόσο όσο δυσκολεύονται να διαβάσουν τη φωνητική γραφή οι περισσότεροι, αφού, φυσικά, δεν την έχουν συνηθίσει. Άλλο ένα κακό ξεστράτισμα του εκπαιδευτικού μας συστήματος. Η εκπαίδευση στην ανάγνωση και κατανόηση της ιστορικής γλώσσας και ορθογραφίας, αν δεν συνοδεύεται από απαίτηση να χρησιμοποιείται στη γλώσσα και τη γραφή των παιδιών, όχι μόνο δεν αποτελεί πισωδρόμισμα, αλλά και θέτει στην υπηρεσία της ζωντανής γλώσσας την κληρονομιά μας.

Σοβαροί κριτικοί έθεσαν τα θέματα των ομόηχων λέξεων και της ετυμολογίας. Και τα δύο απαντήθηκαν τεκμηριώνοντας όσο γίνεται ότι δεν αποτελούν πρόβλημα.

Προχωράμε προς τα εμπρός, χωρίς να απεμπολούμε τον πλούτο των προγόνων μας και χωρίς να φοβόμαστε πού μας οδηγεί το βάδισμά μας, εφόσον έχομε μπροστά μας το όραμα μιας ιδανικής κατάστασης.

2 thoughts on “ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s