ΦΙΛΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα. 2 Δεκεμβρίου 2021

Το συναίσθημα της αγάπης είναι βέβαια επίκτητο, προϊόν συμπλέγματος εξαρτημένων αντανακλαστικών. Ξεκινά αμέσως μετά τη γέννησή μας με τα αμοιβαία φυσικά αντανακλαστικά μητέρας και τέκνου. Η διέγερση των χειλιών του βρέφους δημιουργεί μια αλυσίδα αντιδράσεων που καταλήγουν στην ικανοποίηση του εσωτερικού αισθήματος της πείνας. Η διέγερση των θηλών της μητέρας προκαλεί έκκριση γάλακτος που καταλήγει στην ικανοποίηση της αποσυμφόρησης των μαστών. Η συμπληρωματική κατασκευή των χειλιών σαν εκμαγείου της θηλής ενώνει τα δύο όντα με αμοιβαία λειτουργία των παραπάνω αντανακλαστικών που υποκειμενικά γίνονται αντιληπτά ως μεγάλη ηδονή. Η σύνδεση αυτής της ηδονής με την αμοιβαία αντίληψη του ενός με το άλλο ον δημιουργεί το εξαρτημένο αντανακλαστικό που ενώνει τις δύο υπάρξεις έτσι που η απλή παρουσία καθενός προκαλεί μέγιστη ευχαρίστηση στο άλλο. Αυτό είναι το πιο πρωτόγονο αίσθημα της αγάπης.

Στους μεγαλωμένους ανθρώπους η αγάπη παίρνει ποικίλες μορφές. Ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια διακρίνει τρία είδη φιλίας. Πρώτα είναι η φιλία ωφελιμότητας. Η σχέση των δύο φίλων διαρκεί για όσο διάστημα αποκομίζουν οφέλη ο ένας από τον άλλο. Εδώ ανήκουν π.χ. οι φιλίες λόγω αμοιβαίων οικονομικών συμφερόντων. Δεύτερο είναι η φιλία απόλαυσης, όπου οι φίλοι απολαμβάνουν κοινά πράγματα. Εδώ ανήκουν φιλίες που αναπτύσσονται κυρίως σε νέους, συμμαθητές, συμφοιτητές, συστρατιώτες κλπ. Αν και αυτή η φιλία έχει συναισθηματικό περιεχόμενο, εξανεμίζεται όταν λήξει η περίοδος των κοινών ενδιαφερόντων. Εδώ να σημειώσω την Ελληνική διάκριση μεταξύ κοινού συμφέροντος στο πρώτο είδος φιλίας και κοινού ενδιαφέροντος στο δεύτερο, ενώ οι ξένοι μεταχειρίζονται και για τις δύο έννοιες την ίδια λέξη interest, την οποία, εξελληνισμένη (ως νιτερέσο) τη χρησιμοποιούμε μόνο για το συμφέρον. Η φιλία της αρετής και του αγαθού στην οποία οι άνθρωποι μοιράζονται τα ίδια ιδανικά, βασίζει τη σχέση τους στην αμοιβαία καλοσύνη, εκτίμηση, εμπιστοσύνη και αφοσίωση. Είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι και οι αξίες, τις οποίες αντιπροσωπεύουν που αποτελούν το κίνητρο διατήρησης των φιλικών δεσμών, καθώς μάλιστα η στενή σχέση τους επηρεάζει αμοιβαία τη συμπεριφορά τους, έτσι που και η προσωπικότητα καθενός προσαρμόζεται στην προσωπικότητα του άλλου. Τέτοια φιλία είναι συνήθως μακροχρόνια, συχνά ισόβια.

Τα αμοιβαία φυσικά αντανακλαστικά και τα εξαρτημένα που δημιουργούνται στη βάση τους δεν σταματούν στο θηλασμό. Με την ενήβωση ξεκινά νέα σχέση. Η διέγερση των γεννητικών οργάνων των ερωτευμένων αρχίζει μια αλυσίδα αντανακλαστικών που καταλήγουν στον οργασμό. Η συμπληρωματική κατασκευή του κόλπου σαν εκμαγείου του πέους ενώνει τα δύο όντα με αμοιβαία λειτουργία των αντανακλαστικών που συνδέονται με αυτά και γίνονται αντιληπτά ως η ύψιστη ηδονή που μπορεί να νιώσει το άτομο. Συγχρόνως ολοκληρώνεται μια φυσιολογική ταλάντωση, στην οποίαν η ευαισθησία των ερωτογόνων ζωνών αρχίζει από περίπου μηδενική αμέσως μετά τον οργασμό, σιγά σιγά μεγεθύνεται, ώσπου να καταλήξει στην αυτοδιεγειρόμενη φάση που είναι υποχρεωτική είτε με αυτοϊκανοποίηση είτε με σύντροφο είτε και αυτόματα με ονείρωξη. Πριν έλθει η στιγμή της αυτοδιέγερσης, ένα ερέθισμα στις ερωτογόνες ζώνες επισπεύδει τη διαδικασία της ερωτικής πράξης. Πλήθος εξαρτημένων αντανακλαστικών αναπτύσσονται με αυτή τη διαδικασία έτσι που η απλή παρουσία του καθενός αποτελεί απόλαυση για τον άλλο στο ζεύγος.

Άλλες γλώσσες δεν διακρίνουν την αγάπη από τον έρωτα, χρησιμοποιώντας την ίδια λέξη χωρίς διάκριση, π.χ. love, amour. Εμείς έχομε το γενικό όρο αγάπη, που καλύπτει τη γονική στοργή μεταξύ γονιών και τέκνων, την ερωτική αγάπη μεταξύ ζεύγους ερωτευμένων και τη φιλία, με όλες αυτές τις προϋποθέσεις, η τελευταία χωρίς αναγκαία την ερωτική πράξη.

Η υψηλού βαθμού (τρίτου Αριστοτελικού επιπέδου) φιλία δεν αποκλείει την αμοιβαία ωφέλεια ούτε την αμοιβαία απόλαυση για τα ίδια αντικείμενα, για το ίδιο έργο τέχνης, για την ίδια φυσιολατρία κλπ. Και ακόμη, μολονότι φιλία εννοούμε την αμοιβαία σχέση αγάπης χωρίς ερωτική πράξη, ο έρωτας δεν αποκλείει τη φιλία. Και μάλιστα, όταν τα δύο συνυπάρχουν η σχέση ανέρχεται στα υψηλότερα επίπεδα που είναι δυνατό να φθάσει. Οι δυο βαθιά ερωτευμένοι μπορεί να έχουν και αμοιβαία ωφέλεια και αμοιβαία απόλαυση και να μοιράζονται τα ίδια ιδανικά: Σα να γίνονται ένα.

Σ΄ αυτό το σημείο αρχίζει η συλλογιστική του Πλάτωνα. Ο άλλος μεγάλος σοφός, στο Συμπόσιο, μας αποκαλύπτει δια στόματος Σωκράτη, δια στόματος Διοτίμας, πώς ο έρωτας αρχίζει με τη θέα της ομορφιάς. Το όμορφο ή υπέροχο άλλο άτομο εμπνέει το μυαλό και την ψυχή και κατευθύνει την προσοχή κάποιου στα πνευματικά πράγματα. Ο Σωκράτης, για το “Συμπόσιο” του Πλάτωνα, εξήγησε δύο τύπους αγάπης, το σαρκικό Έρωτα και το θείο Έρωτα. Ο σαρκικός Έρωτας, αντιστοιχώντας στην Πάνδημο Αφροδίτη, δεν είναι παρά απλή υλική έλξη προς ένα όμορφο σώμα για φυσική ευχαρίστηση και αναπαραγωγή. Ο θείος Έρωτας, αντιστοιχώντας στην Ουράνια Αφροδίτη αρχίζει το ταξίδι από τη φυσική έλξη δηλαδή την έλξη προς την όμορφη μορφή ή το σώμα, αλλά ξεπερνά σταδιακά την αγάπη για την Ανώτερη Ομορφιά. Αυτή η έννοια του θείου Έρωτα αργότερα μετασχηματίζεται στον όρο πλατωνικός έρωτας. Για τον Ιησού, η αγάπη, αδελφική για όλους, ξεπερνά τα όρια της οικογένειας, που μάλιστα, αφήνει να εννοηθεί, ότι την εμποδίζει και τότε πρέπει να ξεπεραστεί. “Ἦλθον  γὰρ  διχάσαι  ἂνθρωπον  κατὰ  τοῦ  πατρός  αὐτοῦ  καὶ  θυγατέρα  κατὰ  τῆς  μητρὸς  αὐτῆς  καὶ  νύμφην  κατὰ  τῆς  πενθερᾶς  αὐτῆς“.

Η αυστηρή έννοια της φιλίας δεν είναι στοργή, αφού σ΄ αυτήν υπάρχει μια εξάρτηση του ενός μέλους από το άλλο. Ούτε είναι έρωτας, αφού υπάρχει σαρκικός πόθος μεταξύ των ερωτευμένων. Η ιδανική φιλία προϋποθέτει ισοδυναμία και ελευθερία. Δεν αποκλείει την αμοιβαία ωφέλεια και απόλαυση, αλλά δεν εξαρτάται από αυτά. Η ωφέλεια και η απόλαυση έχουν διάρκεια και λήξη. Το ουσιώδες είναι όμως τα αμοιβαία ιδανικά, που έχουν μακροχρόνια προσδοκία. Μ΄ αυτή την έννοια δεν αποκλείει, όπως προαναφέρθηκε, την ύπαρξή της στον έρωτα, αλλά διατηρείται και χωρίς αυτόν, όπως άλλωστε κι αυτός χωρίς τη φιλία, ιδίως ο σαρκικός έρωτας.

Ο Maslow εντάσσει την αγάπη σε κίνητρο, ανώτερο από τα βιολογικά και την απειλή για στέρησή τους, αλλά κάτω από το ανώτατο κίνητρο που είναι η αυτοπραγμάτωση, η δημιουργία σκοπού και η επιδίωξή του από το ίδιο το άτομο. Προϋποθέτει βέβαια τη στοιχειώδη ικανοποίηση των κατώτερων κινήτρων. Κανένας δεν μπορεί να κάνει οτιδήποτε αν πεινάει, διψάει, πονάει, κρυώνει ή ζεσταίνεται, του λείπει αέρας. Όταν όμως ικανοποιούνται στοιχειωδώς αυτές οι απαιτήσεις, η ανάγκη να αγαπά και να αγαπιέται κάθε πρόσωπο είναι ισχυρό κίνητρο για οτιδήποτε.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s