ΞΕΧΝΑΩ Ή ΣΥΓΧΩΡΩ;

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 27 Νοεμβρίου 2021

Οι αρχαίοι τραγωδοί το επισήμαναν. Ο S. Freud το μελέτησε. Κανένα γεγονός δεν ξεχνιέται εντελώς. Τα δυσάρεστα απωθούνται από τη συνείδηση, που λογικά τα ελέγχει, και αποθηκεύονται σε κάποιο υπόγειο της συνείδησης, το υποσυνείδητο, από όπου ασκούν τις επιδράσεις τους. Χωρίς να φανερώνονται στρέφουν την προσοχή και τα συναισθήματά μας προς κάποια κατεύθυνση κι εμείς μπορεί να υποφέρουμε. Μπορεί να κάνουμε λάθη στη γλώσσα μας, να ξεχνάμε ορισμένα πράγματα, να βλέπουμε παράξενους εφιάλτες, να εμφανίζουμε περίεργα συμπτώματα που καμιά ανατομική βλάβη μας δεν τα δικαιολογεί κλπ και όλα αυτά, διότι στο υποσυνείδητό μας υπάρχουν και ενεργούν σαν κοιμισμένα ηφαίστεια οι απωθημένες ιδέες μας. Η ύπαρξη του υποσυνειδήτου δεν έχει αποδειχθεί ποτέ, όμως ο μηχανισμός που περιέγραψε ο Φρόυντ ισχύει. Ο μόνος τρόπος για να λυτρωθούμε από τα δεσμά του παρελθόντος μας δεν είναι να τα ξεχάσουμε, αυτό είναι αδύνατο, αλλά, αντίθετα να τα επαναφέρουμε στη συνείδησή μας και να τα αντιμετωπίσουμε με τη λογική μας, οσοδήποτε δυσάρεστο και αν είναι το αποτέλεσμα. Οι αρχαίοι τραγικοί το έλεγαν αυτό κάθαρση.

Όπως τα άτομα, έτσι και οι κοινωνίες διαθέτουν συνείδηση και υποσυνείδητο. Λέγοντας συνείδηση εννοώ το δημόσιο, γραπτό συνήθως, πάντως επώνυμο, διάλογο με τον οποίον διαδίδονται τα ποικίλα γεγονότα διαθέσιμα σε όσους ενδιαφέρονται. Ως υποσυνείδητο εννοώ τις ανώνυμες κουβέντες που γίνονται σε κλειστά κοινωνικά κυκλώματα, μέσα στις οικογένειες, μεταξύ φίλων κλπ, οι οποίες δεν γίνονται ευρέως γνωστές, παρά μόνον με την παντοδύναμη επίδραση της ανώνυμης φήμης. Και αυτά τα γεγονότα επηρεάζουν τις αποφάσεις του καθενός με ποικίλους τρόπους. Εδώ ανήκει π.χ. η ευκολία με την οποίαν πιστεύομε κάποιες ειδήσεις  και δυσπιστούμε σε άλλες, είναι οι ποικίλες προκαταλήψεις που έχομε όλοι μας. Η απαλλαγή από τέτοιου είδους κρυφές πιέσεις είναι ένα από τα στοιχεία του ώριμου λαού, αποτέλεσμα της παιδείας του.

Από τη στιγμή που άρχισε ο απελευθερωτικός αγώνας μας πριν από 200 χρόνια, και συνεχίζεται ως τις μέρες μας, υπάρχει ένας υποσυνείδητος διχασμός στο έθνος μας που ποτέ δεν θελήσαμε να τον κοιτάξουμε κατάματα. Φυσικά, καθώς τα χρόνια περνάνε, πολλά δυσάρεστα γεγονότα ξεχνιόνται, οι ήρωες της ιστορίας πεθαίνουν και οι απόγονοί τους είτε δεν ξέρουν ακριβώς τα γεγονότα είτε τα γνωρίζουν προκατειλημμένα. Μα πώς μπορεί να γίνει ψυχανάλυση σε ένα λαό, ώστε να απαλλαγεί από τα απωθημένα συναισθήματά του; Μήπως είναι προτιμότερο, για να ζήσουμε επιτέλους αρμονικά να ξεχάσουμε; Να φύγουμε από συνθήματα του τύπου “ο λαός δεν ξεχνά τι σημαίνει δεξιά (ή αριστερά)”; Όπως ήδη αναφέρθηκε, η τέλεια λήθη είναι αδύνατη. Και ο λαός θυμάται! Το ζήτημα είναι, αν θυμάται με λογικούς, συνειδητούς όρους ή με άλογους υποσυνείδητους. Οι εορτασμοί των γεγονότων που γίνονται για να θυμόμαστε τα γεγονότα διενεργούνται από συγκεκριμένες παρατάξεις είτε για να θριαμβολογήσουν για τις νίκες τους πάνω στους ηττημένους είτε για να θρηνήσουν τα θύματα των ηττημένων. Μα υπάρχουν παραδείγματα που να μας υποδεικνύουν τι θα μπορούσαμε να κάνουμε;

Σε ένα εκπαιδευτικό κέντρο στη Γερμανία υπήρχε ένας διάσημος καθηγητής. Γύρω του είχαν μαζευτεί κάποιοι Έλληνες εκλεκτοί μεταπτυχιακοί φοιτητές, Ένας από αυτούς συμμαθητής μου. Ένας άλλος αργότερα στενός φίλος μου. Από τους Έλληνες, ένας εξελίχθηκε σε Καθηγητή Πανεπιστημίου, μία από τις μεταπτυχιακές έγινε Πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων, ένας ιερωμένος έγινε Αρχιεπίσκοπος Αυστραλίας. Ο καθηγητής τους έγινε Πάπας Ρώμης. Ο ιερωμένος ήταν Κρητικός και την οικογένειά του την είχαν σφάξει οι Γερμανοί στην κατοχή. Ρωτήθηκε, πώς άντεξε να πάει για μετεκπαίδευση στη χώρα των σφαγέων των γονιών του. “Δεν καταλαβαίνεις”, απάντησε. “Άλλο είναι να ξεχνάς και άλλο να συγχωρείς”. Να μια γνήσια, Χριστιανική απάντηση. Από το Σταυρό ο Κύριος συγχώρησε τους σταυρωτήδες Του.

Άλλο παράδειγμα και έχω ξαναγράψει γι΄ αυτό (Συρράκο, dimitrissideris.wordpress.com). Ο Σύνδεσμος Συρρακιωτών αποφάσισαν τον Αύγουστο του 2017 να τιμήσουν όλους ανεξαρτήτως, όσοι φονεύτηκαν την περίοδο 1940-50. Κατέγραψαν τους νεκρούς του χωριού τους, Συρράκου, της δεκαετίας 1940-1950. Εκείνους που δεν μνημονεύονται. Αυτούς που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς στην Καισαριανή και τη Μουσιωτίτσα. Αυτούς που εκτελέστηκαν στην Παργινόσκαλα ή στη δίκη της Πρίντζου στα Γιάννενα. Αυτούς που σκοτώθηκαν στις εμφύλιες συγκρούσεις. Και αποφάσισαν να τους τιμήσουν. Να τους αναγνωρίσουν το δικαίωμα της δημόσιας ύπαρξής τους. Ως νεκρών. Πλάι στους νεκρούς του Εθνικού και του Δημοκρατικού Στρατού στον Εμφύλιο. Και κάτι ακόμη σημαντικότερο. Συμπεριέλαβαν στην τοπική μνήμη και τους πολίτες που έπεσαν τυχαία θύματα της εμφύλιας βίας.

Μια επίσημη κίνηση προς αυτή την κατεύθυνση ήταν η απόφαση να τιμηθεί η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου που έγινε στις 25 Νοεμβρίου 1942 από τις ενωμένες αντιστασιακές δυνάμεις της δεξιάς (ΕΔΕΣ, Ν. Ζέρβας) και της αριστεράς (ΕΛΑΣ, Α. Βελουχιώτης). Βέβαια, στον εορτασμό αυτής της επετείου υπενθυμίζεται μια ηρωική πράξη, ενώ στην εκδήλωση των Συρρακιωτών ήταν ένας θρήνος. Πάντως, αυτό που έχει σημασία είναι ότι έγιναν σε μια επίσημη εκδήλωση μνήμης στην οποίαν υπήρχαν όσοι επιθυμούσαν, ανεξάρτητα από την παράταξη που ανήκαν, με κοινά συναισθήματα – μαζί με τις προκαταλήψεις τους.

Λανθασμένη απόφαση ήταν, πιστεύω, ότι επίσημα καταστράφηκαν οι φάκελοι που κρατούσε η αστυνομία επί πολλές δεκαετίες για τους αριστερούς. Αυτοί οι φάκελοι, εικάζω, θα περιείχαν περιγραφές εγκλημάτων που διέπραξαν οι αριστεροί, αλλά και, ασφαλώς, ανώνυμες κατηγορίες εναντίον τους, έστω και αν ήταν εντελώς αθώοι. Σ΄ αυτούς τους φακέλους στηρίζονταν τα περίφημα “πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων” που, με βάση αυτά, όχι τις πράξεις, αλλά τα εικαζόμενα φρονήματα, αποκλειόταν κάποιος από δημόσιες θέσεις ή και οδηγούνταν σε φυλακές, εξορίες ή και εκτελέσεις. Θα μου πείτε, όταν έγινε η καταστροφή αυτών των αρχείων, που θα ήταν η αστείρευτη πηγή ανοιχτή σε όλους για επιστημονική, ιστορική, έρευνα, μπορούσε να ξεσηκώσει τόσο εκδικητικό μίσος, που να ξαναφέρει ένα θερμό εμφύλιο πόλεμο. Μόλις είχαμε γλιτώσει από τη δικτατορία που, πέρα από όσο κακό έκανε στην Ελλάδα, κατέληξε στην Κυπριακή τραγωδία. Σε τέτοιες περιπτώσεις όμως η λύση δεν είναι η καταστροφή των τεκμηρίων της αλήθειας, αλλά η αναβολή στην ελεύθερη πρόσβασή τους για π.χ. δύο γενιές. Σ΄ αυτό το διάστημα οι ήρωες από όλες τις πλευρές ή έχουν πεθάνει ή είναι υπέργηροι. Οι απόγονοί τους, πιο ψύχραιμοι, αφού η επαφή τους με τα γεγονότα είναι έμμεση, μπορούν να ξαναφέρουν στη συνειδητή μνήμη τους τα γεγονότα που. αλλιώς, στο κρυφό υποσυνείδητό τους συνεχίζουν να διεγείρουν ανεξέλεγκτο το θυμικό τους.   

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s