ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 4 Νοεμβρίου 2021

Όλα τα ζώα επικοινωνούν μεταξύ τους με ερεθίσματα που είναι χημικά (μυρωδιές), οπτικά, ακουστικά κλπ. Με την επικοινωνία τους ομοειδή ζώα ανταλλάσσουν συναισθήματα. Εμείς, όταν είμαστε θλιμμένοι κλαίμε, όταν είμαστε χαρούμενοι γελάμε. Επιπλέον ανατριχιάζομε, αλλάζει το χρώμα του δέρματός μας κλπ. Οι άλλοι τα βλέπουν αυτά και συνάγουν τα συναισθήματά μας. Μ΄ αυτό τον τρόπο, χάρη στην ανάπτυξη των εξαρτημένων αντανακλαστικών, αντιδρούν όλοι όπως αντιδρά κάποιος άλλος, που ένοιωσε ένα εξωτερικό ερέθισμα, στο οποίο ανταποκρίνεται. Οι άνθρωποι όμως, επιπλέον, επικοινωνούμε ανταλλάσσοντας όχι μόνο συναισθήματα, αλλά και γνώσεις, λόγο. Αυτό χάρη στα δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά που μόνον εμείς αναπτύσσομε. Έτσι μπορέσαμε να οργανωνόμαστε σε κοινωνίες, όπου κάθε μέλος τους κάνει κάτι διαφορετικό, όλα μαζί όμως επιτυγχάνουν κοινό σκοπό, τελικά τη δημιουργία “θησαυρού” σαν το μέλι των μελισσών, που όμως μπορεί να κεφαλαιοποιείται και να τίκτει τόκο, τον οποίον καταναλώνομε, χωρίς να θίγουμε το κεφάλαιό μας. Όλα αυτά τα ωραία έχουν βαρύ τίμημα. Τα ζώα κάνουν ό,τι τα αναγκάζουν τα αντανακλαστικά τους δηλαδή αντιδρούν σε εξωτερικά ερεθίσματα και ενεργούν όπως τα υποχρεώνουν οι περιοδικές ταλαντούμενες ζωτικές λειτουργίες τους. Περιοδικά, χωρίς εξωγενές ερέθισμα πεινάμε, διψάμε κλπ και τρώμε, πίνομε. Αυτοί είναι οι φυσικοί και βιολογικοί νόμοι που όλα τα ζώα είναι υποχρεωμένα να υπακούν. Έτσι κάνομε και μείς. Κι αυτό είναι φυσικό, αναπόδραστο, επομένως το δεχόμαστε. Επιπλέον όμως εμείς είμαστε υποχρεωμένοι να πειθαρχούμε και σε κοινωνικούς νόμους. Κάνομε όχι μόνο ό,τι θέλομε, που πηγάζει από μέσα μας ή από το φυσικό περιβάλλον μας, αλλά και ό,τι θέλει το έλλογο περιβάλλον μας, τα λοιπά μέλη της κοινωνίας μας. Έρχεται ξαφνικά η επιθυμία για αφόδευση. Ένας γάιδαρος θα αμολήσει τις καβαλίνες όπου νάναι, και στη μέση της πλατείας. Κανένας άνθρωπος όμως δεν το κάνει αυτό. Τον εμποδίζει η κοινωνική παιδεία του, περιορίζεται η ελευθερία του από τους κοινωνικούς νόμους.

Και να πώς προκύπτουν οι μεγάλες αντιφάσεις που υπάρχουν στη συμπεριφορά μας. Σε όλους μας αρέσει να λέμε (και να πιστεύουμε) πως είμαστε ελεύθεροι άνθρωποι. Οι περισσότεροι, όταν λέμε “είμαι ελεύθερος άνθρωπος”, εννοούμε ότι δεν επηρεαζόμαστε από τους κοινωνικούς νόμους. Να όμως που θέμε-δε-θέμε είμαστε υποχρεωμένοι να συμμορφωνόμαστε με ποικίλους, άγραφους μάλιστα, νόμους. Δεν ξέρω νόμο που να απαγορεύει την αποπάτηση στη μέση της πλατείας. Κι όμως κανένας δεν το κάνει. Κι έτσι προκύπτουν τα διλήμματα. Ως ποιο σημείο είμαστε ελεύθεροι άνθρωποι, μπορούμε να κάνουμε δηλαδή ό,τι βιολογικά θέλομε, χωρίς τις κοινωνικές συμβάσεις; Η απλή λογική λέει ότι η ελευθερία μας φτάνει στο σημείο όπου δεν εμποδίζει την ελευθερία των άλλων.

Η τεχνολογία που εξελίσσεται μας ξαλαφρώνει από πολλές δεσμεύσεις, πάντοτε με κάποιο τίμημα βέβαια. Από χρόνια πολλά μας επέτρεψε να μιλάμε και να τηλεπικοινωνούμε. Χτυπούσε το τηλέφωνο και μιλούσαμε σα να είμαστε δίπλα ο ένας με τον άλλον. Τελευταία η πρόοδος μας επιτρέπει να βλέπουμε ποιος μας καλεί κι αν θέλουμε να μιλήσουμε μαζί του το σηκώνομε· αν δεν θέλουμε, ας τον να καλεί.  Ελεύθερος δεν είμαι; Αν θέλω απαντώ, αν δεν θέλω, όχι. Δεν πα νάχει ο άλλος ανάγκη και γι΄ αυτό με παίρνει, τι με νοιάζει εμένα; Είμαι ελεύθερος άνθρωπος σημαίνει τρία πράγματα. Πρώτο, δεν κάνω ό,τι με υποχρεώνουν οι άλλοι να κάνω. Δεύτερο, κάνω ό,τι εγώ θέλω. Τρίτο, αυτό που κάνω εγώ δεν εμποδίζει τους άλλους να κάνουν ό,τι θέλουν. Αν τους εμποδίζει, είμαι τύραννος, όχι ελεύθερος. Το πρώτο είναι αυτονόητο. Όμως, αν δεν έχω δική μου βούληση, δικό μου σκοπό, είμαι έκθετος σε ποικίλους πειρασμούς και επομένως, χρειάζεται ο δεύτερος όρος, να έχω ένα δικό μου σκοπό στον οποίον πειθαρχώ. Κι ο δεύτερος όρος όμως δεν αρκεί. Αν δεν είμαι έτοιμος οποιαδήποτε στιγμή να αναθεωρήσω το σκοπό μου, όπως αν είμαι εξαρτημένος από φάρμακα ή από το τζόγο, δεν είμαι προφανώς ελεύθερος. Τα τρία αυτά κριτήρια ικανοποιούνται όταν κάποιος είναι κύριος του εαυτού του. Πιο αναλυτικά, όταν το νοητό Εγώ του δεσπόζει πάνω στο αισθητό και το κοινωνικό. Τότε δεν αντιδρά σε κάθε ερέθισμα χωρίς να σκεφθεί τις συνέπειες της αντίδρασής του. Δεν σταματά να αγωνίζεται έστω κι αν πονάει, αν από τον αγώνα του αυτόν, πάλη ή φυγή, εξαρτάται η επιβίωσή του. Και δεν κάνει ανεξέλεγκτα ό,τι τον διατάσσουν οι βιολογικές ταλαντώσεις του, δεν τρώει όποτε νάναι, δεν αφοδεύει οπουδήποτε οποτεδήποτε, το ίδιο δεν συνουσιάζεται χωρίς έλεγχο, ούτε υπακούει σε επίκτητες εξαρτήσεις, όπως από φάρμακα και τοξικές ουσίες. Και δεν υπακούει σε ό,τι τον διατάσσουν οι άλλοι, αν αυτό είναι ενάντια στις πεποιθήσεις του, αλλά και ούτε επιβάλλει σε άλλους τη βούλησή του. Ο τύραννος δεν είναι ελεύθερος άνθρωπος, διότι εξαρτάται από πλείστους παράγοντες που του επιτρέπουν να είναι τύραννος. Πάνωθέ του κρέμεται διαρκώς μια Δαμόκλειος σπάθη.

Η επικοινωνία μας παίρνει ποικίλες μορφές. Μπορεί να είναι υποτακτική, μιμητική, συμπληρωματική, δεσποτική, επιθετική, τυραννική κλπ, ανάλογα με το ποιος μιλάει σε ποιον. Η διακοπή επικοινωνίας είναι ένα πανίσχυρο όπλο. Περιγράφει ο B. Brecht τον τύραννο που απαιτεί από τον υποτακτικό του να κάνει ό,τι τον διατάζει. Εκείνος υπακούει πιστά. Αν δεν υπακούσει θα υποστεί τις βαριές συνέπειες. Όμως δεν του απευθύνει ποτέ ούτε μια λέξη. Ώσπου ο τύραννος σκάει από την καλοπέραση (πάντα η τυραννία κάποτε πεθαίνει) και τότε ο υποτακτικός λέει: “Όχι!” Το κακό είναι ότι αυτή η παθητική πανίσχυρη αντίδραση δεν είναι καθόλου εύκολο να εφαρμοστεί. Παντρεύτηκα, πούλησα, αγόρασα. Χρειάζομαι μια θεσμική πιστοποίηση. Και αυτήν δεν μπορώ να την έχω παρά μόνον αν τη ζητήσω από την κρατούσα κατάσταση, την εξουσία. Η παθητική αντίσταση μπορεί να μην είναι διακοπή μόνο της λεκτικής επικοινωνίας. Ξαφνικά, συνεννοημένοι, αποφασίζομε όλοι να μην πληρώνουμε τίποτε στο κράτος μας. Ούτε φόρους, ούτε ΔΕΗ ούτε τηλέφωνα ούτε ύδρευση, τίποτε! Το τυραννικό κράτος έτσι καταρρέει. Το πρόβλημα είναι ότι για πόσο διάστημα μπορώ να αντέξω χωρίς ρεύμα ή νερό; Βέβαια, αν το κάνουμε όλοι, το τυραννικό κράτος αντέχει λιγότερο από τον καθένα. Σε τέτοια βάση στηρίχτηκε η απελευθέρωση που έγινε  στην Ινδία το 1947 και στη Νότια Αφρική το 1991, αλλά είναι ομολογουμένως πολύ δύσκολη. Η ουσία παραμένει ότι η διακοπή επικοινωνίας είναι ένα πανίσχυρό όπλο. Και φυσικά δεν επιτρέπεται να γίνεται κατάχρησή της. Αυτή δηλώνει απουσία ελευθερίας, αδυναμία αντοχής στις ποικίλες εξωγενείς πιέσεις, ενώ έχει, είπαμε, βαριές συνέπειες.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s