ΕΘΝΟΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 21 Οκτωβρίου 2021

Δύσκολα ορίζεται το έθνος. Άλλες έννοιες, όπως γένος, πολίτες, ιθαγενείς κλπ συγχέονται. Η λέξη έθνος προέρχεται από το έθος (ήθος, έθιμο), τις μόνιμες, βαθιά ριζωμένες συνήθειες ενός λαού. Το γένος ενέχει την έννοια της βιολογικής κληρονομικότητας. Οι ξένοι επιτείνουν τη σύγχυση χρησιμοποιώντας τη λέξη nation από το λατινικό masco (=γεννώ) και για τις δύο, μολονότι διακρίνουν την ethnicity από τη nationality. Ο Ηρόδοτος αποδίδει στον (προδότη) Δημάρατο την πρώτη απόπειρα ορισμού των Ελλήνων: Έχουν το “μόηθες, μόθρησκον, μαιμον, μόγλωσσον“. Ο Ισοκράτης ήταν πιο σαφής, ξεχωρίζοντας το, κατ΄ αυτόν, σημαντικό: “Τὸ τῶν Ἑλλήνων ὄνομα πεποίηκε μηκέτι τοῦ γένους ἀλλὰ τῆς διανοίας δοκεῖν εἶναι καὶ μᾶλλον Ἓλληνας καλεῖσθαι τοὺς τῆς παιδεύσεως τῆς ἡμετέρας ἤ τοὺς τῆς κοινῆς φύσεως μετέχοντας“. Η στάση του συνάδει με την δημοκρατική παιδεία του μάλλον παρά με την αριστοκρατική Σπαρτιατική του Δημάρατου. Η παιδεία, το έθος μετράει, όχι το όμαιμο, η γενιά. Ποτέ, ωστόσο, δεν έλειψαν οι αντιπαραθέσεις. Στα πιο σύγχρονα χρόνια, ο ναζισμός έδωσε αποκλειστική προτεραιότητα στη γενιά, με κυρίαρχη, βέβαια, φυλή την άρια, τη Γερμανική. Πρώτοι διδάξαντες είναι ίσως οι Εβραίοι, που διατήρησαν την καθαρότητα της φυλής, τόσο που οι Ευαγγελιστές μπόρεσαν να ονομάσουν έναν-έναν τους προγόνους του Ιησού ως τον Αδάμ (όσα σφάλματα και αν προφανώς έκαναν, όπως η πλήρης ασυμβατότητα μεταξύ Ματθαίου και Λουκά της γενεαλογίας από το Δαβίδ ως τον Ιησού). Κι εμείς σήμερα; Πόσο Έλληνες είμαστε; Το αμφισβήτησε με επιστημονοφανή τεκμηρίωση ο Falmerayer και τον αντέκρουσαν με ισχυρά αντεπιχειρήματα ο Παπαρρηγόπουλος, ο Πολίτης και άλλοι. Πιο συγκεκριμένα: Τα ίδια έθιμα είναι δύσκολο να τα εκτιμήσουμε με σαφήνεια, καθώς στηρίζονται στον άγραφο νόμο. Για το Ελληνικό έθνος π.χ. ισχύει ο σεβασμός των νεκρών, των ξένων, των ικετών κλπ. Δεν υπάρχουν επίσημες ποινές, αλλά διαχρονικά το κοινωνικό περιβάλλον αποδοκιμάζει με ποικίλους τρόπους τον παραβάτη του. Οι παραβάτες θεωρούνται ότι τιμωρούνται από το θείον, αλλά, επισείουν επιπλέον την αποδοκιμασία της κοινωνίας που τους περιβάλλει, και η οποία είναι άγνωστο ως πού μπορεί να φθάσει. Το ομόθρησκο με τους προγόνους μας έχει χαθεί. Ως προς το όμαιμο, δεν διαθέτομε το DNA εκείνων για να το εκτιμήσουμε και οποιαδήποτε έρευνα θα είναι αναγκαστικά έμμεση απόδειξη. Για παράδειγμα, συγκρίνομε το DNA των κατοίκων της Ελλάδας με εκείνο κοντινών μας χωρών, όπου ιστορικά είχαν εγκατασταθεί στο παρελθόν πολλοί Έλληνες. Η μίξη των Ανατολικών Ελλήνων (Γιουνάν-Ιώνων) με Πέρσες, Τούρκους κλπ, όσο και αν άλλαξε το DNA των συγχρόνων διατηρεί στοιχεία ίδια με των Ελλαδιτών, όπως και των νοτιοϊταλών και Σικελών που διατηρούν τα ίδια κοινά στοιχεία, ενώ οι σύγχρονοι είναι ένα μίγμα κυρίως με Ιταλούς. Το ομόγλωσσο είναι το μόνο στοιχείο. Διαφορετική η σημερινή γλώσσα από εκείνων, αλλά η διαχρονική βαθμιαία μεταβολή της είναι συνεχής, αδιάσπαστη και αδιαμφισβήτητη. Η γραπτή συνέχεια είναι σαφής, αλλά δεν αποτελεί απόδειξη, διότι η γραφή μαθαίνεται με λιγότερη ή περισσότερη βία. Όμως, όπως έδειξε ιδίως ο Πολίτης καταγράφοντας τα δημοτικά τραγούδια μας, που έφθασαν ως εμάς προφορικά, χωρίς καμιά επιβολή και προκατάληψη αποδεικνύεται πάνω από κάθε τι άλλο η συνέχεια. Υπάρχει λοιπόν βάση αρκετά στερεή για να στηριχθούμε. Όμως δεν λύνει πλήρως το πρόβλημα.

Είναι όλοι οι Ελληνόφωνοι Έλληνες; Προφανώς όχι! Οποιοσδήποτε μπορεί να μάθει μια γλώσσα χωρίς να ανήκει στο αντίστοιχο έθνος. Υπάρχουν ετερόγλωσσοι Έλληνες; Στη δεύτερη, τρίτη γενεά οι ομογενείς σε άλλες χώρες έχουν ξεχάσει τη γλώσσα των παππούδων τους, αλλά μπορεί να διατηρούν την εθνική τους ταυτότητα. Τι δηλαδή διατηρούν; Θα το συζητήσω παρακάτω. Ετερόθρησκοι στον τόπο μας μπορούν να είναι Έλληνες; Πέρα από το ότι όλοι είμαστε ετερόθρησκοι (αφού κανένας πια δεν λατρεύει το δωδεκάθεο), οι Καθολικοί ή άλλοι ετεροδογματικοί Χριστιανοί στην Ελλάδα, οι Ισραηλίτες, Μουσουλμάνοι, είναι Έλληνες;

Ο κοινός τόπος διαβίωσης επιτυγχάνει ομοεθνία; Ναι, θα έλεγα, ως ένα βαθμό, π.χ. οι Ελβετοί, ετερόγλωσσοι μεταξύ τους και οι Βορειοαμερικανοί, με προέλευση από κάθε καρυδιάς καρύδι. Εδώ επικράτησε αφανώς αυτή η άποψη και στη βάση της έγιναν εθνοκαθάρσεις, με απαλλαγή από τον τόπο Τούρκων εγκαταστημένων από 6 αιώνες, Σλάβων από 15 αιώνες, Αλβανών από πανάρχαια χρόνια. Ή αφομοίωση ή εθνοκάθαρση. Διαλέξτε! Η ιδέα ξεκινά από την αριστοκρατική αντίληψη ότι ο τόπος ανήκει σε εκείνον που πρώτος τον μετέτρεψε από άγονο έδαφος σε παραγωγικό, καλλιεργήσιμη γη ή βοσκότοπο και στους απογόνους του, με απόδειξη τον τάφο του σ΄ αυτό το χώρο. Γι΄ αυτό ισχύει και η ιερότητα των νεκρών και οι κοινωνικές εκδηλώσεις της μνήμης τους (μνήματα κλπ). Γι΄ αυτό στις εθνοκαθάρσεις τα νεκροταφεία καταστρέφονται. Εναλλακτικά η πατρίδα του καθενός είναι ο τόπος όπου γεννήθηκε. Ισχύει ιδιαίτερα για κοινωνίες που σχηματίσθηκαν από κυρίως επήλυδες, όπως οι ΗΠΑ. Η τρίτη λύση είναι το έθνος καθενός είναι αυτό που ο ίδιος επιλέγει, εφόσον και οι λοιποί ομοεθνείς τον δέχονται. Αυτή η αντίληψη, περισσότερο δημοκρατική, χρειάζεται διευκρίνιση.

Είμαι Έλληνας σημαίνει, θεωρώ, πως ομολογώ την Ελληνική μου ταυτότητα και ως Έλληνας συμπεριφέρομαι. Δηλαδή: Μετέχω ενεργά στη διαμόρφωση της κοινής βούλησης των Ελλήνων και θέτω μέρος της ζωής μου στην απόλυτη υπηρεσία της πατρίδας μου· επικοινωνώ με γλώσσα και γραφή κατά τον απλούστερο δυνατό τρόπο με όλους τους συνέλληνές μου και με τους προγόνους μου διαβάζοντας τα μηνύματά τους· είμαι περήφανος για ό,τι σπουδαίο διαπράττουν οι συνέλληνές μου ή έπραξαν οι πρόγονοί μου, αλλά και ντρέπομαι για ό,τι επονείδιστο διαπράττουν οι σύγχρονοι ή έπραξαν οι περασμένες γενιές, αποδεχόμενος το μερίδιο της ευθύνης για αποκατάσταση ή αποζημίωση για την επαίσχυντη πράξη.

Επομένως, ο προσδιορισμός της εθνότητας είναι κυρίως αυτοπροσδιορισμός. Οι Έλληνες ομολογούν την Ελληνική τους ταυτότητα και συμπεριφέρονται ως Έλληνες. Τώρα όμως ανακύπτουν νέα προβλήματα. Όσο εξακολουθεί να υφίσταται το κράτος-έθνος, οι μόνιμοι κάτοικοι του κράτους είναι εκείνοι που, προφανώς, είναι αρμόδιοι να αποφασίζουν πώς επιθυμούν να ζουν, ενώ οι ομοεθνείς τους που κατοικούν μόνιμα σε ξένους τόπους συναποφασίζουν με τους εκεί συντοπίτες τους για τον τρόπο της ζωής τους. Αλλιώς, όλοι ζουν δυστυχισμένα. Η έννοια του έθνους όμως παραμένει. Οι Έλληνες πολίτες του Ελληνικού κράτους, επομένως, είναι επιφορτισμένοι να καλύψουν με νομική συνέπεια για όλα τα παραπάνω, λαβαίνοντας ειδικά μέτρα για την εθνότητα σε μόνιμους ομοεθνείς κατοίκους άλλων χωρών και σε επήλυδες, ιδίως μέριμνα για το ομόγλωσσο, το ομόθρησκο και το ομόηθο. Η τελική εξέλιξη προς ένα κράτος-μέλος απαιτεί ειδικές διορθώσεις.

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s