ΤΡΕΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 16 Οκτωβρίου 2021

Ο επιστήμονας ασχολείται με τη γνώση και μάλιστα την κοινωνική γνώση. Δεν είναι ακριβώς συνώνυμος με το σοφό, διότι ο σοφός ασχολείται και με την ηθική, και με την τέχνη. Από την άλλη ο φιλόσοφος ασχολείται περισσότερο με τη γνώση της γνώσης, της ηθικής, της τέχνης, με την ομορφιά τους και τη χρησιμότητά τους στην κοινωνία. Οι επιστήμονες είναι τριών ειδών: Εκείνοι που ασχολούνται με στόχο την αλήθεια αναζητούν γεγονότα, δεδομένα, κάνουν παρατηρήσεις και προσπαθούν να βρουν τις σχέσεις μεταξύ τους και τις αιτίες τους, είναι ερευνητές, συχνά δημιουργώντας συνθήκες τεχνητές για να επιβεβαιώσουν τις σκέψεις τους· είναι εκείνοι που επιδίδονται στη μεταφύτευση των γνώσεών τους σε διαδόχους τους δημιουργώντας επιστήμονες (εκπαιδευτές)· και είναι εκείνοι που θέτουν τις γνώσεις τους στην υπηρεσία του κοινού για να αντιμετωπίσει με αυτές τις ανάγκες του (επαγγελματίες). Ξεκινώντας από την οικεία μου ιατρική, συχνά άκουγα πανεπιστημιακούς συναδέλφους μου να διαμαρτύρονται. Μα αν κάνω έρευνα, πού να βρω το χρόνο να διδάξω τους φοιτητές μου και να παράσχω ιατρικές υπηρεσίες στους ασθενείς μου; Έτσι, κάποιοι υποστηρίζουν το στεγανό διαχωρισμό των τριών ειδών επιστήμης. Κάποιος ασχολείται μόνο με την έρευνα, άλλος μόνο με την εκπαίδευση και τρίτος μόνο με την παροχή υπηρεσιών. Από μια άποψη έχουν δίκιο. Πραγματικά, αν η δουλειά του ερευνητή, που παράγει γνώση γίνει άμεσα γνωστή στο κοινό, αυτό μπορεί να είναι επικίνδυνο. Εμπεριέχει τόσο πολλή εξειδικευμένη τεχνική γνώση, που είναι αδύνατο να γίνει κατανοητή από τον τυχόντα. Η παρεξήγηση καραδοκεί με απρόβλεπτα αποτελέσματα. Και αυτό ισχύει όχι μόνο για τις φυσικές επιστήμες, όπως η φυσική, η χημεία κλπ, αλλά και για τις κοινωνικές, όπως είναι η οικονομολογία, η κοινωνιολογία, η ιστορία κλπ και τις ανθρωπιστικές, όπως η φιλολογία, γλωσσολογία κλπ. Η επιστήμη έχει δεοντολογία που απαιτεί διαφάνεια, κοινοποίηση στην κοινωνία, αλλιώς δεν είναι κοινωνική γνώση, δεν είναι επιστήμη. Όμως αυτά σημαίνουν ότι οι παραγόμενες γνώσεις πρέπει να εκτίθενται μόνο σε επιστημονικό κοινό, στον επιστημονικό τύπο, σε πανεπιστημιακούς χώρους κλπ. Ωστόσο, ο πρακτικός, επαγγελματίας επιστήμονας, τότε μόνο μπορεί να προσφέρει τις καλύτερες υπάρχουσες γνώσεις στο κοινό που τις χρειάζεται, όταν ασχολείται ο ίδιος και με την έρευνα, έτσι που να είναι εξοικειωμένος με την κριτική ανάλυση των υπαρχόντων δεδομένων και να είναι έτοιμος να υποδεχθεί και θέσει στην υπηρεσία του πελάτη του τη διεθνή γνώση. Αυτός μπορεί να μεταφέρει την επιστημονική γνώση στο επίπεδο του πολίτη που την έχει ανάγκη, του αρρώστου του, αν είναι γιατρός.

Φεύγοντας από την ιατρική και μεταφερόμενος σε μια κοινωνική επιστήμη, την Ιστορία, βλέπω τον ίδιο διαχωρισμό. Το 19ο αιώνα έγινε πιο σαφής η διάκριση του ερευνητή ιστορικού με το επιστημονικό κοινό του και του επαγγελματία ιστορικού με ακροατήριό του τους πολίτες και τους πολιτικούς, για να έχει κάποια πιθανότητα η ιστορία να αποκτήσει παιδαγωγικό χαρακτήρα στη λήψη αποφάσεων. Ο ερευνητής ιστορικός είναι χαμένος σε αραχνιασμένα, σχεδόν ξεχασμένα αρχεία, προσπαθεί να τα αποκωδικοποιήσει, να ξεχωρίσει τα πλαστά, να βρει σχέσεις μεταξύ τους. Και τα συμπεράσματά του τα εκθέτει στους ιστορικούς, συχνά σε πολύτομους βαρείς όγκους βιβλίων ή σε πραγματείες. Οι εκφράσεις του είναι στεγνές, ανιαρές. Αντίθετα, ο ιστορικός που απευθύνεται στο κοινό επιδίδεται περισσότερο στην περιγραφή γεγονότων, χρησιμοποιεί λογοτεχνικές τεχνικές, παρομοιώσεις, μεταφορές κλπ, γοητεύει τον αναγνώστη του. Φυσικά, τίποτε δεν εμποδίζει κάποιον να είναι και τα δύο είδη, και μάλιστα να είναι έτσι πιο χρήσιμος στην κοινωνία. Ο Ηρόδοτος μετέφερε τα γεγονότα με κριτήριο της επιλογής τους το ότι ήταν θαυμαστά και γι΄ αυτό αξιομνημόνευτα, στηριζόμενος στις προσωπικές εμπειρίες του και αναζητώντας πάντοτε τις αιτίες τους. Ο Θουκυδίδης έκανε το ίδιο, αλλά ήταν πολύ αυστηρότερος στις επιλογές του, απορρίπτοντας ό,τι θεωρούσε πως ήταν απλώς ένα μύθος, κάτι που το διατηρούσε μόνον η φήμη. Ένας λόγος που δεν διδάσκει η ιστορία συχνά, έτσι που οι άνθρωποι παρασύρονται από δημαγωγούς και από μύθους, είναι ακριβώς ότι τους παρουσιάζεται να διαβάσουν η ιστορία των ερευνητών επιστημόνων. Ποιος θα καθίσει να διαβάσει τους 8 τόμους του Παπαρρηγόπουλου ή τους 12 του Κορδάτου; Στη σύγχρονη Ελλάδα, πριν από σχεδόν μισό αιώνα χάσαμε οριστικά την ευκαιρία να αναζητήσουμε την ιστορική αλήθεια, καίοντας τα αρχεία των ατομικών φακέλων με τα κοινωνικά φρονήματα των πολιτών. Επικράτησε τότε η πολιτική σκοπιμότητα πως, με την πρόσφατη πτώση της δικτατορίας, η αποκάλυψη του περιεχομένου των φακέλων θα μπορούσε να πυροδοτήσει ακόμη και έναν εμφύλιο πόλεμο. Ο κίνδυνος δεν ήταν αβάσιμος. Αλλά, τίποτε δεν εμπόδιζε να φυλαχθούν ερμητικά αυτά τα αρχεία για δύο τουλάχιστον γενιές, π.χ. 50 χρόνια, και τότε να τεθούν στη διάθεση των επιστημόνων ιστορικών, και πάλι βέβαια όχι του ευρέος κοινού.  Κάπως έτσι κάνουν άλλα πιο καλά οργανωμένα κράτη. Ενώ εμείς μένομε ανιστόρητοι και επιρρεπείς στη δημαγωγία και χρονικογραφίες, για ποικίλες περιόδους, διαβάζοντας δραματικές ιστορίες γραμμένες από ερασιτέχνες, συνήθως προκατειλημμένους προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση.

Το ίδιο γίνεται και με φυσικές επιστήμες. Η κοσμολογία, εξάπτει τη φαντασία, καθώς μάλιστα οι θεωριες της δεν επιδέχονται πειραματική απόδειξη. Και το κοινό μένει συχνά σε συνωμοσιολογίες, για π.χ. εξωγήινους που οι μυστικοί άρχοντες που καθορίζουν τις τύχες μας μάς αποκρύπτουν επιμελώς τα σχετικά δεδομένα. Έτσι, γενικότερα χάνεται η εμπιστοσύνη στην επιστημονική αλήθεια που, με όλες τις δυσκολίες της, είναι η μόνη αξιόπιστη, καθώς προσπαθεί να διασταυρώσει το νοητό με το αισθητό, τη θεωρία με την εμπειρία, την υπόθεση με την παρατήρηση. Φυσικά, υπάρχουν συμφέροντα που δεν επιτρέπουν την αποκάλυψη της αλήθειας. Τα περισσότερα είναι ιδιοτελή, για να προστατεύσουν τα προνόμια της άρχουσας τάξης, άλλα όμως μπορεί να είναι γνήσια για την προστασία της κοινωνίας, από συναισθηματικά, βίαια ξεσπάσματα που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν κοινωνικές εκρήξεις.

Η βούληση όλων των έλλογων όντων έχει ίση βαρύτητα. Αυτή είναι η αρχή της δημοκρατίας. Η γνώση τους όμως, ακόμη και η ικανότητά τους να αφομοιώνουν τη γνώση, βασισμένη στην παιδεία τους, ποικίλλει. Η σώφρων απόφαση οφείλει να στηρίζεται στις επιθυμίες εκάστου, λαβαίνοντας υπόψη και τις θελήσεις άλλων (ηθική), αλλά και σε αντίστοιχη γνώση, κατά το δυνατόν απροκατάληπτη. Αυτή θα του την παράσχουν οι επαγγελματίες επιστήμονες. Οι τελευταίοι οφείλουν να είναι σε συνεχή στενή επαφή με τους εκπαιδευτές και ερευνητές επιστήμονες. Σ΄ αυτό το σημείο εστιάζεται τις τελευταίες δεκαετίες η έμφαση στη συνεχιζόμενη εκπαίδευση.

One thought on “ΤΡΕΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ

  1. Οι συνάδελφοί σου στην Ιατρική Ιωαννίνων έριζαν μεταξύ του bedside doctor και CV doctor, τον πούρο ερευνητή.
    Αλλά σε ποιόν τα λέω..

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s