ΔΙΑΒΑΣΕΙΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος Τρίκαλα, 14 Οκτωβρίου 2021

“Εγώ δεν περνώ από τις διαβάσεις, δεν πάει ποτέ στο κακό ο νους μου!” Προσπαθούσα να την πείσω. Στις διαβάσεις σταματούν υποχρεωτικά τα οχήματα, ενώ τρέχουν έξω από αυτές, μπορεί κάποιο να σε πατήσει. Αν σε χτυπήσει ένα όχημα σε διάβαση, θα σε ακριβοπληρώνει· έξω από διάβαση, δεν θα έχει την ίδια ποινή. Έξω από διάβαση, μπορεί να σε ελέγξει η τροχαία, όχι σε διάβαση με πράσινο. Κανένα επιχείρημα δεν την έπεισε. Όλη αυτή η λογική διαδικασία περνάει από τη σκέψη ότι κάνομε κάτι επειδή φοβόμαστε να μην το κάνουμε. Φοβόμαστε είτε επειδή υπάρχει φυσική απειλή, είτε κοινωνική, αστυνομική, απειλή. Έχουν κάποιο δίκιο. Δεν μπορεί κάποιος να ζει διαρκώς με κυρίαρχο αίσθημα το φόβο. Κάνω ό,τι μου γουστάρει, κι αν πάθω κάτι, το έπαθα, δεν θα ζω διαρκώς με φόβο. Προσωπικά, προτιμώ τη ζέβρα των διαβάσεων, όχι όμως διότι φοβάμαι, αλλά διότι έτσι πρέπει. Αυτός είναι ο έλεγχος του Λόγου πάνω στο Συναίσθημα.

Θυμάμαι και κάποτε που ήμουν σε ταξί κι ο οδηγός μόλις πρόλαβε να πατήσει φρένο να μη χτυπήσει μια γιαγιούλα που περνούσε έξω από τη διάβαση. Γύρισε αυτή προς το μέρος του και είπε: “Εγώ τάφαγα τα ψωμιά μου, παιδάκι μου, και να με πατήσεις δεν με πειράζει”. “Ναι, αλλά εγώ τι φταίω, που θα πληρώνω μια ζωή;” της φώναξε ο οδηγός.

Τι ακριβώς θέλω να πω με τα παραπάνω παραδείγματα που μου έχουν εντυπωθεί; Νομίζω πως αυτό που εννοώ είναι ότι η σωστή λειτουργία μιας κοινωνίας δεν μπορεί να στηρίζεται στο φόβο. Αν στηρίζεται στο φόβο, υπάρχουν πάντοτε εκείνοι που δεν φοβούνται. Ή που σκέφτονται πως, ναι, μπορεί να υπάρχει κίνδυνος, αλλά οι πιθανότητες να συμβεί σε μένα είναι πολύ μικρές. Γιατί λοιπόν να χολοσκάω και να χαλάω τη ζαχαρένια μου; Κάπως τέτοια είναι και η στάση εκείνων που σε μια πανδημία αρνούνται να εφαρμόσουν προστατευτικά μέτρα. Και τώρα έρχεται η ευθύνη της πολιτείας. Συνήθως στηρίζεται στην ποινή των παραβατών, σπανιότερα στην ανταμοιβή των νομοταγών πολιτών. Χρειάζονται όλα αυτά. Ο σωστός όμως τρόπος επιβολής είναι να εσωτερικευθεί στον καθένα η καθολική βούληση της κοινωνίας σαν ένα “πρέπει”, που αναστέλλει τις αυθαιρεσίες του “θέλω” καθενός χωρίς φόβο ή ελπίδα, με άλλα λόγια, με ελευθερία, αν πιστέψουμε στον Καζαντζάκη.

Υπάρχει μια σοβαρή αντίρρηση στην παραπάνω θέση. Η με κάθε ψυχολογικό μέσο εμφύτευση ενός “πρέπει” στο μυαλό του καθενός αποτελεί πλύση εγκεφάλου. Ο μεγαλωμένος σε ένα ολοκληρωτικό καθεστώς δεν διανοείται ότι υπάρχει και άλλος τρόπος ζωής. Σαν τους ανθρώπους στο Σπήλαιο του Πλάτωνος, που μόνη πραγματικότητα που γνώριζαν ήταν οι σκιές της πραγματικότητας. Καμιά πρόοδος δεν είναι δυνατή χωρίς τη φυγή από την πεπατημένη. Κι εδώ έρχεται η δεύτερη ευθύνη της πολιτείας: να διακρίνει τη δημιουργική εγκατάλειψη της πεπατημένης από την καταστροφική παραβίασή της. Καθόλου, μα καθόλου εύκολο. Οι φύλακες της “πεπατημένης”, οι εκφραστές της εξουσίας της άρχουσας τάξης, είναι οι ωφελημένοι από την υπάρχουσα κατάσταση και δεν θέλουν με κανένα τρόπο να αλλάξει. Εφαρμόζουν κάθε μέσο, φόβο, ελπίδα, παιδεία, πλύση εγκεφάλου, για να τη διατηρήσουν. Πασίγνωστη είναι η στάση της ιεράς εξέτασης απέναντι στους θεωρούμενους “αιρετικούς”, που υπήρξαν οι θεμελιωτές της σημερινής  επιστημονικής γνώσης. Και δε μιλώ μόνο για την ολοκληρωτική στάση καθεστώτων, αλλά και για την ολοκληρωτική στάση της πληθώρας των κτητόρων στα λεγόμενα “φιλελεύθερα” καθεστώτα. Από την ιατρική, που κάπως καλύτερα γνωρίζω, υπάρχει πλήθος σπουδαίων ανακαλύψεων που αντιμετωπίσθηκαν εχθρικά ή με αποσιώπηση από την κρατούσα κατάσταση. Κανένα “σοβαρό” περιοδικό δεν δημοσίευε τις μελέτες τους, ενώ οι αρχές μπορεί και να τιμωρούσαν το νεωτεριστή. Ο πρώτος διεθνώς που έκανε επιτυχή εγχείρηση καρδιάς στην Αγγλία, δεν έκανε δεύτερη, διότι κανένας συνάδελφός του δεν του έστειλε άλλο ασθενή. Ο εφευρέτης του καρδιακού καθετηριασμού δεν ήταν καρδιολόγος, έκανε καθετηριασμό στον ίδιο του τον εαυτό και γι΄ αυτό το λόγο, απολύθηκε από τη θέση του (πολύ αργότερα πήρε βραβείο Nobel). Ανακαλύψεις γύρω από τη νεφρογενή υπέρταση δεν δημοσιεύονταν εύκολα. Η πρώτη επιτυχής ανάταξη κοιλιακής μαρμαρυγής έγινε δεκτή με μεγάλη επιφυλακτικότητα αν όχι εχθρότητα. Και τα παραδείγματα δεν έχουν τέλος.

Τελικά, πώς θα ξεχωρίσει ο τσαρλατανισμός, η φυγή έξω από τα καθιερωμένα, από τη δημιουργική περιπέτεια που καταλήγει σε νέα επωφελή γνώση; Πώς θα ξεχωρίσει το κάνω ό,τι μου κατέβει, από τη δημιουργία; Φυσικά, η αποδεικτική μεθοδολογία παίζει κυρίαρχο ρόλο, αν ο καινοτόμος εφάρμοσε σωστή αποδεικτική μέθοδο. Κι αυτό μόνο οι ειδήμονες μπορούν να το εκτιμήσουν. Η βασική διαφορά όμως δεν είναι η πράξη καθαυτή, αλλά ο σκοπός της. Η δημιουργία έχει σκοπό. Κι ο σκοπός έχει τελικό αποτέλεσμα την ευεργεσία της ανθρωπότητας. Η διαφορά δεν είναι εύκολο να φανεί. Οι ειδήμονες, μια κατεστημένη κατάσταση, μπορούν να εκτιμήσουν καλύτερα από κάθε άλλον, αλλά είναι προκατειλημμένοι υπέρ της στασιμότητας (στην οποίαν έχουν εθισθεί και τους βολεύει). Η τελική κρίση επομένως πρέπει να ληφθεί από ένα απροκατάληπτο όργανο που να απηχεί τη βούληση του λαού. Σε ένα τέτοιο όργανο, αποτελούμενο από ικανό αριθμό τυχαία επιλεγμένων (με κλήρωση) ατόμων από την κοινωνία, ένα είδος ενόρκων, οφείλουν να τεθούν υπόψη από τους ειδήμονες, τα επιχειρήματά τους, υπέρ και κατά, και οι κληρωμένοι κριτές, μετά από συζήτηση, να αποφασίσουν.

Βρισκόμαστε μπροστά σε νέα καμπή του πολιτισμού. Το μέρος των ειδημόνων, το αν υπήρξε σωστή μεθοδολογία μπορεί τελικά να αντικατασταθεί με την τεχνητή νοημοσύνη. Ένας μελλοντικός υπολογιστής θα μπορεί να εκτιμήσει αν τα αποτελέσματα μιας έρευνας είναι αξιόπιστα ή όχι. Το μέρος όμως του σκοπού παραμένει (ακόμη;) αναντικατάστατο. Κι αυτό δεν αφορά μόνο τα επιστημονικά επιτεύγματα. Μια κυβέρνηση παρουσιάζει ένα νομοσχέδιο. Η βουλή το κάνει σχεδόν πάντοτε νόμο, επειδή η πλειοψηφία της είναι εκείνη από την οποίαν έχει προκύψει η κυβέρνηση. Παρουσιάζεται ένα νομοσχέδιο για την υγεία, για την παιδεία, για οτιδήποτε. Κάθε βουλευτής θα ψηφίσει ναι ή όχι, με σπανιότατες εξαιρέσεις, ανάλογα με το αν είναι συμπολίτευση ή αντιπολίτευση, όχι ανάλογα με το αν συμφωνεί ή διαφωνεί. Η διαφωνία του, αν μάλιστα γίνεται συχνά, σημαίνει πως “θέτει τον εαυτό του εκτός κόμματος”. Χωρίς φόβο και ελπίδα, και χωρίς κατευθυνόμενη παιδεία, δεν μπορεί να στηρίζεται μια πολιτεία. Όμως, αν θέλει να προχωρεί προς το μέλλον, τον τελικό λόγο για τη λήψη αποφάσεων πρέπει να τον έχει ο ίδιος ο λαός.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s