ΛΟΓΟΣ, ΦΑΝΤΑΣΙΑ, ΣΚΟΠΟΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com.

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 12 Αυγούστου 2021

Η κύρια διαφορά του ανθρώπου από τα άλλα ζώα είναι ότι εμείς έχομε λόγο, λογική σκέψη, που δεν έχουν τα υπόλοιπα. Μπορούμε να κάνουμε επαγωγικούς και παραγωγικούς συλλογισμούς. Η νόηση όμως, ήδη από την εποχή του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, εκτός από λόγο (λογιστικό), έχει και συναίσθημα (θυμοειδές) και βούληση (επιθυμητικό). Υπάρχει δηλαδή είσοδος, η γνώση, έξοδος, η βούληση και ένας μηχανισμός που τα συνδέει, το συναίσθημα. Επιπλέον όμως, οι άνθρωποι έχομε και άλλες ιδιότητες, όπως η προσοχή, η φαντασία, ο σκοπός. Όλες αυτές οι πνευματικές δραστηριότητες συμβαίνουν χωρίς να τις αντιλαμβάνεται άλλος παρά μόνον εκείνος που τις βιώνει. Συνοδεύονται όμως από αντικειμενικά αισθητές εκδηλώσεις που μπορούν να παρατηρηθούν από άλλους: Κινήσεις των μυών και εκκρίσεις των αδένων. Η γνώση αποτελείται από δομικά στοιχεία, τα αισθήματα, που δημιουργούνται όταν τα σήματα από τις διεγερμένες αισθήσεις μας φθάνουν και διεγείρουν τον αισθητικό φλοιό του εγκεφάλου μας (σχήμα). Αίσθημα δεν είναι η διέγερση αυτής της περιοχής, που μπορούμε να την καταγράψουμε με κατάλληλα όργανα της φυσικής, αλλά η διαταραχή που δημιουργεί στην πολύπλοκη ενότητα που αποτελείται από το λόγο, τα συναισθήματα και τις βουλήσεις μας. Με εξαρτημένα αντανακλαστικά συνδέομε τα ποικίλα ερεθίσματα που εκπέμπονται από κάθε αντικείμενο και προσπίπτουν σε διάφορες αισθήσεις μας και σχηματίζομε μια ολοκληρωμένη εικόνα του, την αντίληψη. Αυτά οδηγούν σε βουλητική απάντηση με δονήσεις του αέρα που εξέρχεται από το στόμα μας περνώντας από κατάλληλες θέσεις της γλώσσας μέσα στο στόμα μας και ακούονται από άλλους. Είναι οι λέξεις, σύμβολα μιας νοητής εικόνας, της έννοιας. Όποιος τις ακούει σχηματίζει αντίστοιχη εικόνα στο δικό του αισθητικό φλοιό, και ανταποκρίνεται προφέροντας αντίστοιχες λέξεις, π.χ. σχολιάζοντας ή απαντώντας σε ερώτηση. Ο πρώτος που εξέφερε την αρχική λέξη, ακούοντας την απάντηση, σχηματίζει τη δική του έννοια. Τώρα, μέσα στην ίδια νόηση υπάρχουν και η αρχική έννοια και εκείνη που σχηματίσθηκε από την απάντηση του άλλου. Οι δύο τους μπορούν να συγκριθούν και τελικά, οι έννοιες όλων σε μια κοινωνία είναι περίπου ίδιες, με ίδιο σχεδόν βάθος και πλάτος. Ο λόγος έτσι γίνεται σχεδόν κοινός για όλους τους ανθρώπους. Η όλη διαδικασία στηρίζεται στα μοναδικά ανθρώπινα δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά και στη διαβίωση μέσα σε κοινωνία. Τα αντανακλαστικά λειτουργούν με κληρονομικά προκαθορισμένες νευροχημικές οδούς. Τα εξαρτημένα αντανακλαστικά σχηματίζονται μετά τη γέννηση, όταν η διέγερση ενός αισθητηρίου γίνεται τακτικά πριν από ένα φυσικό αντανακλαστικό. Τα δευτερογενή, όταν γίνεται πριν από ένα προσχηματισμένο πρωτογενές εξαρτημένο αντανακλαστικό.

Όταν κοιμόμαστε η δραστηριότητα του λόγου καταργείται. Υπάρχουν, ωστόσο, διαβαθμίσεις στο βάθος του ύπνου, πόσο ισχυρό ερέθισμα χρειάζεται για να ξυπνήσουμε. Σε κάποιες φάσεις τα μάτια μας κάνουν ταχείες κινήσεις (περίπου 5-6 στο λεπτό), τις REM (rapid eye movements). Τότε κυρίως, αν ξυπνήσουμε τον κοιμισμένο, αυτός λέει πως έβλεπε όνειρο. Τα θερμόαιμα ζώα έχουν και αυτά REM. Συνάγομε λοιπόν πως κι αυτά ονειρεύονται. Τα όνειρα είναι ένα είδος θεάματος σαν κι αυτό που έχομε στην εγρήγορσή μας, αλλά χωρίς λογικό ειρμό. Συνδέονται σ΄ αυτό οι πιο διαφορετικές εικόνες. Ο μηχανισμός δεν είναι απόλυτα γνωστός. Η διακίνηση των σημάτων μέσα στο νευρικό μας σύστημα γίνεται διττά. Κατά μήκος των νεύρων, που είναι αποφυάδες νευρικών κυττάρων, γίνονται σαν ηλεκτρικό κύμα. Από το ένα κύτταρο στο άλλο όμως γίνονται με ειδικές ουσίες, όπως ακετυλοχολίνη, που επικρατεί στον ύπνο, και σεροτονίνη και αδρεναλίνη που επικρατούν στην εγρήγορση. Η ακετυλοχολίνη κάνει λιγότερο στεγανό το διαχωρισμό των νεύρων μεταξύ τους. Έτσι, όταν επικρατεί, επιτρέπει να γίνεται μείξη εικόνων που όταν είμαστε ξύπνιοι είναι ξέχωροι. Η εικόνα που προκύπτει είναι φαντασία.

Φαντασία υπάρχει και στην εγρήγορση, αλλά τότε πειθαρχεί σε αυστηρούς λογικούς συνειρμούς, που αναπαριστούν την αντίστοιχη ιεράρχηση στον έξω από εμάς αισθητό κόσμο. Οι μεγαλοφυείς χαρακτηρίζονται από την ικανότητά τους να σχηματίζουν φανταστικούς κόσμους και να τους ελέγχουν με τη λογική τους. Αποδέχονται κάποιες από τις φανταστικές εικόνες, ενώ απορρίπτουν όλες τις άλλες. Από τέτοια διεργασία προκύπτουν οι νέες σπουδαίες ιδέες. Με αυτό τον τρόπο μπορεί, μόνον ο άνθρωπος, να σχηματίζει και ένα φανταστικό μελλοντικό κόσμο επιλέγοντας ποιον επιθυμεί. Αυτός είναι ο σκοπός. Έτσι, μόνο στον άνθρωπο παρατηρείται το παράδοξο φαινόμενο να καθοδηγούνται οι ενέργειές του όχι μόνο από αιτίες, από το παρελθόν, αλλά και από το σκοπό, από το μέλλον. Ο σκοπός δεν έχει ακόμη επιτευχθεί, είναι μέλλων, αλλά η εικόνα του υπάρχει ήδη στη φαντασία μας και μας καθοδηγεί.

Τα κίνητρά μας, που ταξινόμησε ο Maslow, είναι θεμελιωδώς οι φυσιολογικές ανάγκες μας και ο φόβος μην τις στερηθούμε, όπως προκύπτουν αφενός από εξωγενή ερεθίσματα και αφετέρου από τη λειτουργία σαν ταλάντωση ποικίλων συστημάτων μας, πείνας, δίψας, ερωτικού ίμερου κλπ. Αυτά είναι τα κίνητρα του αισθητού Εγώ. Ακολουθούν τα κίνητρα του κοινωνικού Εγώ που προκύπτουν από την επίδραση της κοινωνίας πάνω μας, η ανάγκη για αγάπη και αναγνώριση από τους άλλους. Στην κορυφή βρίσκονται τα κίνητρα του νοητού Εγώ, κυρίως ο συνειδητός σκοπός του καθενός. Κάθε ανώτερο κίνητρο είναι ισχυρότερο από τα κατώτερα, αλλά, προϋποθέτει στοιχειώδη ικανοποίηση των κατωτέρων.

 Η δεσποτεία του νοητού Εγώ πάνω στο αισθητό και το κοινωνικό Εγώ, μολονότι διαμορφώνεται από τους περιορισμούς που επιβάλλουν τα δύο τελευταία, έχει ένα όπλο, την προσοχή. Με την προσοχή μειώνεται η ευαισθησία όλων των αισθήσεών μας πλην εκείνων που εστιάζονται σε ένα σημείο. Κινητοποιείται διττά. Η αυτόματη προσοχή εστιάζεται με ένα ισχυρό και απότομο ερέθισμα, έναν κρότο, μια λάμψη και δεν κουράζεται. Η εκούσια προσοχή κατευθύνεται από τη βούλησή μας και υφίσταται κόπωση. Μπορούμε να εστιάσουμε την προσοχή μας μόνο για μερικά δευτερόλεπτα χωρίς διακοπή ή, με μικρές διακοπές, για λίγες ώρες. Έπειτα πρέπει να ακολουθήσει ανάπαυση, συχνά με ύπνο. Έτσι, εάν υπάρχει ένας σκοπός, χάρη στον οποίον εστιάζομε την προσοχή μας σε κάποιο σημείο, η προσοχή ακολουθεί μια ταλαντούμενη πορεία, μεταξύ επίτασης και ανάπαυσής της. Απουσιάζει στον ύπνο.

Έτσι προάγεται ο σκοπός που έχομε θέσει. Το γνωρίζουν άριστα αυτό οι εκάστοτε κυβερνώντες και αποσπούν την προσοχή από τα τρέχοντα σκληρά προβλήματα, όπως των ελευθεριών τους, της ισότητάς τους, ποικιλοτρόπως. Στη Ρωμαϊκή εποχή με άρτο και θεάματα, στη σύγχρονη με ποδόσφαιρο, σίριαλ, σκανδαλοθηρικές ειδήσεις κλπ. Αντίθετα, η Τέχνη, εξάπτει τη φαντασία με τρόπο που κατευθύνεται προς τα τρέχοντα προβλήματα, εφόσον αποτελεί κάποιου είδους ενσταντανέ της διαρκώς ρέουσας ζωής.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s