ΟΧΛΟΥ ΕΓΚΩΜΙΟ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 23 Ιουλίου 2021

Έχομε συνηθίσει να βλέπουμε την έννοια του όχλου αρνητικά. Όχλος ονομάζεται το ανοργάνωτο πλήθος. Είναι περίπου συνώνυμος των λέξεων στίφος (στρατιωτών), συρφετός, μπουλούκι, ασκέρι, χυδαίος όχλος, (κοιν. λαουτζίκος, πόπολο, πλεμπάγια, λατ. turba, αντίθετα με την λέξη δήμος=λαός με την συνταγματική έννοια). Το ρήμα οχλώ συναντάται στον Όμηρο με την σημασία κινώ, διαταράσσω. Ο όχλος είναι άθροισμα ατόμων που παρουσιάζει μια ασταθή, ανορθολογική στάση και απουσία κοινωνικού αυτοελέγχου. Αποτέλεσμα αυτών των χαρακτηριστικών είναι οι αλόγιστες πράξεις βίας και παράνοιας που συνιστούν κυρίαρχο τρόπο έκφρασής του. Είναι, παρ΄ όλα αυτά, ένα φαινόμενο που απαντά υποχρεωτικά σε όλες τις κοινωνίες. Δεν γίνεται χωρίς αυτό. Ας το δούμε λίγο καλύτερα.

Το νοητό εγώ μας, η πλατωνική ψυχή, έχει τρία στοιχεία. Η γνώση συνδέεται με την αντικειμενική πραγματικότητα διαμέσου των αισθήσεών μας που την εμπλουτίζουν συνεχώς με νέες πληροφορίες. Η βούληση επίσης συνδέεται με την πραγματικότητα διαμέσου των μυών και των αδένων μας που την εκφράζουν με κίνηση ή έκκριση. Το συναίσθημα είναι το μόνο στοιχείο της ψυχής μας που δεν συνδέεται άμεσα με την πραγματικότητα, αλλά συνδέει τη γνώση με τη βούληση. Είναι το στοιχείο που έχει δύο όψεις εντελώς υποκειμενικές, την ευχάριστη, θετική και τη δυσάρεστη αρνητική. Με ποικίλη ένταση πιέζει τη βούληση να εκδηλωθεί. Διεγείρεται διττά. Είτε κινητοποιούμενο από τη γνώση και τότε ο Αριστοτέλης μιλά για προαίρεση είτε από αυτοδιεγειρόμενη βούληση, την Αριστοτελική όρεξη. Ανάλογα, από την κατάσταση του συναισθήματος το περιβάλλον γίνεται αντιληπτό ως φιλικό, όταν η βούληση πιέζεται συναισθηματικά να αυξήσει την ένταση των ερεθισμάτων που προσβάλλουν τις αισθήσεις μας ή ως εχθρικό, όταν συνδέεται με την τάση για απομάκρυνση των ερεθισμάτων. Ακόμη το περιβάλλον προσλαμβάνεται φιλικά όταν ευνοεί την αυτοϊκανοποίηση της βούλησης (π.χ. παρέχει τροφή στην πείνα, σύντροφο στην ερωτική διάθεση κλπ) ή αρνητικά όταν την εμποδίζει. Ο ρόλος της γνώσης, είναι κατά τον Πλάτωνα, να ελέγχει το συναίσθημα και τη βούληση. Σαν τον ηνίοχο που κυβερνά δυο ατίθασα άλογα. Προφανώς, απόλυτος έλεγχος είναι αδύνατος. Είναι αδύνατο να ελεγχθεί για πολύ η συνεχιζόμενη δίψα, πείνα κλπ.

Αντίστοιχα η κοινωνία έχει γνωστικό στοιχείο την επιστήμη, βουλητικό την ηθική και συναισθηματικό την τέχνη. Μια πολιτεία προκόβει όταν η λειτουργία της κατευθύνεται από την επιστήμη. Ωστόσο, μια πολιτεία “τέλεια” με απόλυτη κυριαρχία των επιστημονικών δεδομένων, είναι ένας ολοκληρωτισμός σαν εκείνον του “Μεγάλου Αδελφού” στο περίφημο έργο του G. Orwell. Όλες οι ανάγκες του αισθητού εγώ μπορεί να καλύπτονται, τα άτομα είναι έτσι ευτυχισμένα, αλλά δεν είναι ευδαίμονα. Με ποιες κοινωνικές εκδηλώσεις εκφράζεται το κοινωνικό συναίσθημα; Αναφέρθηκε ήδη η Τέχνη, με έργα εικαστικά στο χώρο και μουσικά στο χρόνο. Με την τέχνη αναφαίνεται το συναίσθημα του κόσμου, θετικό ή αρνητικό, και υποδεικνύεται η κάθαρση, έτσι που μπορεί να καθοδηγείται η επιστήμη στην αναζήτηση του τρόπου να λυθούν τα προβλήματα και η ηθική, με τη μορφή της πολιτικής να εφαρμόσει τις λύσεις. Παρ΄ όλα αυτά, ακόμη και σε μια ιδανική πολιτεία, επειδή αυτή αποτελείται από ανθρώπους και οι άνθρωποι σφάλλουν, το σύστημα δεν λειτουργεί πάντοτε. Το συναίσθημα τότε ξεχειλίζει, μετατρέπει το δήμο (μέρος του δηλαδή) σε όχλο. Και ο όχλος οχλεί. Συνηθισμένες εκδηλώσεις του είναι διαμαρτυρίες, πορείες, συλλαλητήρια, αποκλεισμοί δρόμων και λιμανιών, με συνοδές καταστροφές δημόσιων και ιδιωτικών έργων.

Ο ίδιος λαός, οργανωμένος, είναι δήμος, ανοργάνωτος είναι όχλος. Οργανωμένος σημαίνει ότι συγκροτείται με ορισμένους κανόνες που καθορίζουν αυστηρά ποιος έχει το δικαίωμα να συγκαλέσει το λαό, ποια θέματα είναι να συζητήσει ο λαός και πώς θα πάρει τις αποφάσεις του. Συζητώντας παίρνει αποφάσεις (σωστές ή λανθασμένες θα αποδειχθεί στο μέλλον) στη βάση επιχειρημάτων, με διαφορετική στάση του καθενός και συμπληρωματικό ρόλο τους. Αντίθετα, ο όχλος είναι ανοργάνωτος, μια αγέλη ανθρώπων, που χειραγωγείται εύκολα με μίμηση κάποιου αρχηγού, ο οποίος εκφράζει συνθήματα αντί επιχειρημάτων. Η συντηρητική στάση των μεγάλων προγόνων μας, όπως του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, θεωρεί ότι η οχλοκρατία προκύπτει από την εκφύλιση της δημοκρατίας, διότι στηρίζεται στην πλειοψηφία, που είναι οι πτωχοί και αμόρφωτοι και με το όπλο της πλειοψηφίας αποφασίζουν παραβιάζοντας κάθε νόμο. Από την άλλη, στη δημοκρατία, η βουλή αποτελείται από κληρωμένο δείγμα του συνόλου των πολιτών, έτσι που οι νόμοι που αποφασίζει είναι σύμφωνοι με τη βούληση του λαού, το δίκαιο τείνει να συμπίπτει με την ηθική και επομένως ο λαός δεν έχει κίνητρο να ενεργήσει παρά τους νόμους. Η σωστή δημοκρατία, με ανεξάρτητη κυβέρνηση εκλεκτών που εισηγούνται τους νόμους και δικαιοσύνη που αγρυπνά για την τήρησή τους, αποθαρρύνει την οχλοκρατία.

Ακόμη και στην ιδανική περίπτωση, με άριστη λειτουργία των 3 ανεξάρτητων εξουσιών, καθώς οι άνθρωποι σφάλλουν, ενδέχεται να μην ικανοποιείται το συναίσθημα του λαού. Και τότε είναι χρήσιμη μια εκδήλωσή του, ακόμη και με οχλοκρατικές εκδηλώσεις, όπως με συλλαλητήρια κλπ. Η εξουσία είναι αναγκασμένη ενίοτε να παίρνει αποφάσεις που είναι χρήσιμες για το μέλλον, αλλά απαιτούν θυσίες για το παρόν. Συχνά με το παρόν καθεστώς στις περισσότερες “ελεύθερες” χώρες γίνεται το αντίθετο, διότι οι κυβερνήσεις και η βουλή είναι υποχρεωμένες από το σύστημα να φροντίζουν το παρόν, να μοιράζουν αργομισθίες. Οπωσδήποτε, η αντοχή του πλήθους δεν είναι απεριόριστη. Και ο τρόπος έκφρασής της, όταν δεν εμφανίζεται στη βουλή, που λειτουργεί με διαβουλεύσεις, είναι ο οχλοκρατικός. Ο διεγερμένος όχλος μπορεί να ενεργεί για εντελώς παρανοϊκούς λόγους, όπως όταν διαδηλώνει για μια ποδοσφαιρική ομάδα (ομάδα ιπποδρόμου στα Ρωμαϊκά και Βυζαντινά χρόνια), αλλά, έστω κι έτσι, δεν μπορεί να αγνοηθεί ο ρόλος του για τη διαμόρφωση λύσεων από τη σκεπτόμενη κυβέρνηση.

Ανάμεσα στα αρνητικά που αναφέρθηκαν για τον όχλο και τις εκδηλώσεις του, πρέπει να σημειωθεί και κάτι το σπάνιο, σχεδόν τυχαίο, θετικό. Το συναίσθημα στην ψυχή μας καθορίζει την ένταση με την οποίαν πιέζεται η βούληση, ώστε να οδεύσει το άτομο προς την ευδαιμονία. Έτσι, παίζει τουλάχιστον ισότιμο ρόλο στη διαμόρφωση ενός οράματος, μιας φαντασίας, μαζί με το γνωστικό, το βουλητικό στοιχείο και τα αποθηκευμένα στη μνήμη δεδομένα. Αντίστοιχα, στον αδιαμόρφωτο όχλο ενδέχεται να υποκρύπτεται μια φαντασία δημιουργική, που να οδηγήσει σε πολιτικές αποφάσεις που, επεξεργασμένες, θα συμβάλλουν στην ανάδειξη νέας, ποιοτικά ανώτερης, κατάστασης. Η οχλοκρατική φοιτητική εξέγερση το Μάη 1978 στο Παρίσι σταμάτησε με ένα δημοκρατικό δημοψήφισμα, ενώ όσα σωστά κίνητρα υπήρχαν στον εξεγερμένο όχλο λήφθηκαν υπόψη από την επόμενη κυβέρνηση.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s