ΑΙΕΝ ΑΡΙΣΤΕΥΕΙΝ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 1`5 Ιουλίου 2021

Αγαθός (καλός), αμείνων (βελτίων, κρείττων, καλύτερος), άριστος (βέλτιστος, κράτιστος). Τι σημαίνουν αυτά τα επίθετα και, προπάντων, τα παραθετικά τους; Καθένας γεννιέται με ικανότητες που του μεταβιβάστηκαν με την κληρονομικότητά του. Εκδηλώνονται με τα αντανακλαστικά του. Καθένας λίγο διαφορετικές από των άλλων. Από νωρίς του φυτεύονται από το περιβάλλον του κάποιες άλλες ικανότητες με το μηχανισμό των εξαρτημένων αντανακλαστικών, δηλαδή με απόκτηση κάποιων συνηθειών. Ως εδώ είναι διαφορές. Καμιά τους δεν είναι καλή ή κακή. Από νωρίς όμως αρχίζουν να προσλαμβάνουν μια “ηθική” σημασία, ανάλογα με το πόσο τον βοηθούν να επιβιώνει. Ο ισχυρότερος είναι καλύτερος από τον ασθενέστερο στο φυσικό αγώνα του αισθητού κόσμου για την επιβίωσή του. Βρίσκει πιο εύκολα τροφή και αποφεύγει πιο εύκολα να γίνει η λεία κάποιου άλλου.

Καθώς μεγαλώνει το ανθρώπινο ον, το περιβάλλον του ευρύνεται και οι κοινωνικές προκλήσεις γίνονται μεγαλύτερες. Η κοινωνία είναι δομημένη σε ρόλους, που καθένας τους, διαφορετικός από τους άλλους, συμβάλλει με τους υπόλοιπους στην επίτευξη κοινού σκοπού. Ανάλογα με τις ικανότητες καθενός, όταν έλθει η στιγμή να γίνει ενεργό μέλος της κοινωνίας, κάποιος είναι καταλληλότερος για ένα ρόλο, λιγότερο για άλλους, για τους οποίους άλλοι είναι πιο ταιριαστοί από αυτόν. Η διατήρηση της συνοχής της κοινωνίας απαιτεί κάποιοι ρόλοι να εξαρτώνται από άλλους και η κοινωνία να αποτελείται αντίστοιχα από άρχοντες και αρχομένους. Τώρα, οι φυσικές και επίκτητες διαφορές των ατόμων αρχίζουν να έχουν ηθική σημασία, ανάλογα με το ρόλο που αναλαμβάνει καθένας και αρχίζουν να είναι τα άτομα ίσα ή άνισα. Οι άρχοντες έχουν ευρύτερες δυνατότητες επιλογής από τους αρχομένους καθώς οι δεύτεροι είναι υποχρεωμένοι να υπακούν στους πρώτους, από τους οποίους εξαρτώνται. Η αριστεία αρχίζει να είναι κίνητρο για τον καθένα, ιδίως στη φάση που διαμορφώνεται η προσωπικότητά του.

Η αριστεία μπορεί να σημαίνει ειδίκευση σε ένα ρόλο, οπότε κάποιος επιχειρεί να είναι πιο κατάλληλος από τους άλλους για να τον αναλάβει· ή μπορεί να αφορά σε ευρύτητα ρόλων, έστω και όχι ως άριστος σε κάποιον, οπότε έχει περισσότερες δυνατότητες επιλογής. Ο πρώτος μπορεί να έχει μέγιστο βάθος γνώσεων, ο δεύτερος, ευρυμάθεια. Και οι δύο είναι πολύτιμοι στην κοινωνία.

Ως εδώ μιλάμε για την ένταξη του ατόμου στο φυσικό και στο κοινωνικό του περιβάλλον. Αυτή η ένταξη διευκολύνει τη φυσική και κοινωνική επιβίωσή του, όχι όμως επαρκώς την προσωπική του ικανοποίηση. Ο Maslow ταξινόμησε τα κίνητρα σε πέντε επίπεδα μιας πυραμίδας, που μπορούν να συνοψισθούν σε τρία. Στη βάση βρίσκονται τα φυσιολογικά κίνητρα, οι φυσιολογικές ανάγκες και αμέσως πιο πάνω η απειλή να υπάρξει έλλειμμα σ΄ αυτά. Στο τρίτο επίπεδο είναι η ανάγκη για αγάπη και στο τέταρτο η ανάγκη για κοινωνική αναγνώριση. Στην κορυφή βρίσκεται η τάση για αυτοπραγμάτωση, να κάνει κάτι κάποιος που ο ίδιος έχει επιλέξει σα σκοπό του. Πιο απλά, στα βασικά δύο επίπεδα βρίσκονται οι ανάγκες του αισθητού (σωματικού) Εγώ. Πιο πάνω είναι οι ανάγκες του κοινωνικού Εγώ (αγάπη, κοινωνική αναγνώριση) και στην κορυφή οι ανάγκες του νοητού Εγώ (αυτοπραγμάτωση). Η ισχύς των κινήτρων σε κάθε ανώτερο επίπεδο είναι μεγαλύτερη από εκείνη των κατωτέρων, με τον όρο, ότι αυτά τα κατώτερα ικανοποιούνται στοιχειωδώς.

Ο αγώνας για τη φυσική και κοινωνική επιβίωση σημαίνει μια αντιπαράθεση, που μπορεί να πάρει τη μορφή ανταγωνισμού, άμιλλας ή συνεργασίας. Στον ανταγωνισμό, όπως στην παλαίστρα, γίνομαι καλύτερος είτε βελτιώνοντας τον εαυτό μου είτε καθιστώντας τον αντίπαλο χειρότερο από εμένα. Νίκη μου είναι η ήττα του άλλου. Στην άμιλλα, όπως στο στίβο, γίνομαι καλύτερος από τους άλλους, χωρίς να επιδρώ πάνω τους. Είναι προφανές ότι η κοινωνία σα σύνολο προοδεύει περισσότερο με την άμιλλα παρά με τον ανταγωνισμό, αφού στο δεύτερο, κάποιοι νικούν και άλλοι ηττώνται, ενώ στην άμιλλα κάποιοι νικούν, αλλά οι υπόλοιποι δεν ηττώνται, απλώς δεν πρώτευσαν. Και εδώ υπεισέρχεται το κίνητρο της αυτοπραγμάτωσης. Παίρνω μέρος σε ένα αγώνα δρόμου. Εντάξει, δεν έφθασα πρώτος στο τέρμα. Όμως είμαι ενθουσιασμένος, διότι έφθασα στο τέρμα ταχύτερα από κάθε άλλη φορά. Έγινα καλύτερος από ότι ήμουν προηγουμένως.  

Αυτός ο στόχος να βελτιώνομαι διαρκώς, αδιαφορώντας για τη σύγκρισή μου με τους άλλους είναι εκείνος που όσο τον επιδιώκω πλησιάζω στην ευδαιμονία. Κι αυτό διότι η προσοχή μου δεν διασπάται στη σύγκριση με τους άλλους, τους οποίους φυσικά δεν ελέγχω, αλλά εστιάζεται στον εαυτό μου. Η επαφή με τους άλλους είναι απαραίτητη. Αν δεν είναι ανταγωνισμός ή άμιλλα, μπορεί να είναι συνεργασία, όπως σε μια ομάδα ορειβατών που αγωνίζονται να φθάσουν σε μια απάτητη κορυφή και ο ένας βοηθά τον άλλο, χωρίς ανταγωνισμούς ή πρωτιές.

Αναφέρθηκε ήδη ότι θεμελιώδεις ρόλοι σε μια πολιτεία είναι των αρχόντων που έχουν εξουσία και των αρχομένων. Οι πρόγονοί μας βρήκαν τη λύση να μη σημαίνει αυτή η διάκριση ανισότητα μεταξύ των πολιτών. Όλοι οι πολίτες, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε άλλη ιδιότητά τους εναλλάσσονται μεταξύ τους με κλήρο στους ρόλους εξουσίας. Αυτή η λύση έχει ασφαλώς περιορισμούς. Από τις τρεις εξουσίες, η εκτελεστική, των αρχαίων στρατηγών (σημερινή κυβέρνηση), χρειαζόταν ειδικές γνώσεις. Το ίδιο στα σύγχρονα αστικά και διοικητικά δικαστήρια, όπου το κύριο έργο τους είναι να διαπιστώσουν αν κάποια πράξη του δικαζομένου είναι σύμφωνη ή όχι με τους νόμους και, επομένως, απαιτείται οι δικαστές να γνωρίζουν τους νόμους. Η νομοθετική εξουσία όμως με τη βουλή ελέγχει αν οι εναλλακτικές λύσεις που προτείνουν οι πολιτικοί, κυβέρνηση και αντιπολίτευση, είναι σύμφωνες με τη βούληση του λαού, που, ως τυχαίο δείγμα του, είναι ο φορέας της. Κάτι ανάλογο ισχύει και στα ποινικά δικαστήρια όπου κρίνεται αν κάποιος έχει εκτελέσει ή όχι μια παράνομη πράξη. Κανενός νόμου η γνώση δεν απαιτείται για τέτοια κρίση. Αρκεί σε αυτές τις περιπτώσεις η ύπαρξη εντιμότητας και κοινού νου, ο οποίος, να σημειώσουμε, “δεν είναι τόσον κοινός όσον κοινώς νομίζεται” (Μέρμηγκας). Η παρουσία ή απουσία του είναι εξίσου πιθανή σε πλούσιους και φτωχούς, αριστοκράτες και πληβείους, μορφωμένους και αμόρφωτους.

Η πολιτεία μπορεί να επηρεάσει την απόκτηση της κατάλληλης παιδείας. Πέρα από τη μετάδοση κάποιων λίγων στοιχειωδών γνώσεων στο σχολείο, το παράδειγμα των δασκάλων είναι πολύ σημαντικό. Η ηθική ανταμοιβή παίζει ρόλο. Αν π.χ. επαινείται στο σχολείο όχι  όποιος έφερε τους καλύτερους βαθμούς, αλλά όποιος βελτιώθηκε περισσότερο από τους άλλους τον περασμένο χρόνο, ενισχύεται το κίνητρο για αριστεία χωρίς ανταγωνισμούς.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s