ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΙΔΕΑΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 10 Ιουλίου 2021

Ιδέα είναι κάθε παράσταση που σχηματίζεται από τη νόηση. Διαφέρει από τη σκέψη που αποτελεί μία αυθόρμητη λειτουργία του εγκεφάλου και είναι ακατέργαστη. Η ιδέα αποτελεί το προϊόν επεξεργασίας πολλών σκέψεων. Έτσι κι αλλιώς, η ιδέα είναι καθαρά νοητική υπόθεση. Ο Πλάτων θεώρησε ότι πραγματικός είναι ο κόσμος των ιδεών, άφθαρτος, ακατάλυτος, ενώ ο αισθητός κόσμος είναι ένα φθαρτό κακέκτυπο του κόσμου των ιδεών. Σήμερα, όλοι πια παραδέχονται ότι “nihil in intellectu quod non prius in sensu” (Τίποτε δεν υπάρχει στη νόηση αν πρώτα δεν πέρασε από τις αισθήσεις, J. Locke). Παρ΄ όλα αυτά, η διάκριση σε νοητό και αισθητό κόσμο είναι πρακτικά χρήσιμη.

Η σύνδεση της σκέψης με την αισθητή πραγματικότητα είναι διττή. Αφενός ο έξω κόσμος εισάγεται στη νόηση διαμέσου των αισθήσεων οδηγώντας στη Γνώση, ένα επεξεργασμένο σύνολο εννοιών, και αφετέρου η νόηση, ως Βούληση, εξάγεται στον έξω κόσμο διαμέσου των μυών και των αδένων μας. Η έξοδος της νόησης έχει κάποιον ενδιάμεσο σταθμό στον άνθρωπο, την  έκφρασή της. Η έκφραση δεν είναι αμιγής νόηση, αφού είναι αισθητή ακουστικά και οπτικά, αλλά ούτε και είναι πράξη. Αυτή η ενδιάμεση θέση της είναι κρίσιμο ηθικό και νομικό ζήτημα, που αφορά την ελευθερία της έκφρασης. Έτσι κι αλλιώς, μια ιδέα δεν μπορεί να αξιολογηθεί πριν εκφρασθεί. Πώς μετριέται αυτή η αξία;

Το ζήτημα αποκτά σημασία, καθώς η αξία μια ιδέας είναι ένα κρίσιμο στοιχείο στην αποτίμησή της, που καθορίζεται κυρίως ποσοτικά, με το πόσα χρήματα χρειάζονται για να αγορασθεί ένα αγαθό ή μια υπηρεσία, τι βαθμοί χρειάζονται για να εισαχθεί κάποιος σε ΑΕΙ κλπ.

Υπάρχουν βέβαια εσωτερικά κριτήρια. Πρωτεύον είναι η πρωτοτυπία της. Τα αντικειμενικά στοιχεία από τα οποία ξεπήδησε είναι κοινά για όλους. Ο τρόπος της επεξεργασίας τους όμως είναι μοναδικός από τον καθένα. Μια κοινοτοπία δεν αξίζει πολλά. Δεύτερο κριτήριο είναι η συνοχή της, η απουσία αντιφάσεων των στοιχείων της μεταξύ τους  και προς άλλες καθιερωμένες ιδέες, αλλά, προπάντων, μεταξύ αυτών και εκείνων που προκύπτουν από τον αισθητό κόσμο. Υπάρχει όμως και η αξία της ιδέας για τους άλλους.

Πρότυπη αντικειμενική αξία μιας ιδέας και του δημιουργού της είναι το εάν οδήγησε σε σημαντική πράξη. Αυτή όμως είναι μια εκ των υστέρων κρίση, ενώ συχνά χρειαζόμαστε μια προκαταβολική κρίση. Υποκατάστατο στοιχείο είναι πόσους πείθει. Ανάλογα με την αμεσότητα της κρίσης μπορώ να σκεφθώ τρία επίπεδα. Πόσο αξίζει ο φορέας που παρουσιάζει την ιδέα; Εννοώ το περιοδικό, τα πρακτικά ενός συνεδρίου, τον ηλεκτρονικό τόπο που την παρουσίασε κλπ. Για να εμφανισθεί εκεί η ιδέα, σημαίνει πως κάποιοι την έκριναν. Ωστόσο, η αξία του φορέα είναι κι αυτή συζητήσιμη, ενώ ένας από τους δείκτες του είναι ο “δείκτης εμβέλειας” διεθνώς καθιερωμένος ως  impact factor. Εξάλλου, η αξία του φορέα εξαρτάται από την αξία των ιδεών που παρουσιάζει, ενώ το αντίθετο είναι συζητήσιμο. Πάντως η κρίση αυτή αφορά την ποιότητα του φορέα και όχι την ποιότητα των κειμένων που φιλοξενεί. Το ίδιο το κείμενο μπορεί να κριθεί από τον αριθμό των μνειών (citation index) που του γίνονται στη βιβλιογραφία άλλων συγγραφέων. Όμως, αυτός ο δείκτης καθυστερεί πολύ, καθώς. ώσπου να δημοσιευθούν εργασίες που αναφέρονται στην κρινόμενη, παρέρχεται πολύς χρόνος, έτσι που μια δημοσίευση παλιότερη αναμένεται στατιστικά να έχει περισσότερες μνείες από μια νεότερη. Εξάλλου, οι αναφορές από άλλους εξαρτώνται από πλήθος παραγόντων, που, μεταξύ άλλων, περιλαμβάνουν και ένα είδος συνδιαλλαγής: Αναφέρω το όνομά σου στην εργασία μου και προσδοκώ, αντίστοιχα, να αναφέρεις το δικό μου σε μια δική σου. Εξάλλου, μια αθροιστική εργασία, π.χ. μια μετανάλυση ή η έκθεση μιας επιτροπής που κάνει συστάσεις, είναι φυσικό να έχει πλήθος μνειών και να μνημονεύεται επίσης από μεγάλο πλήθος. Τέλος, η αξία μιας επιστημονικής εργασίας δεν διευκρινίζει την αξία των ερευνητών, αν είναι πλείονες του ενός. Αυτή μπορεί να αξιολογείται αν δηλώνεται ο ρόλος καθενός από τους μετέχοντες στη γένεση και τεκμηρίωση της ιδέας.

Η πραγματική αξία της ιδέας θα εξαρτηθεί όχι μόνο ποσοτικά από το πόσους πείθει, αλλά, προπάντων, ποιοτικά, από το πόσο οδήγησε σε πράξη σημαντική για την ανθρωπότητα. Σπουδαίες ιδέες που επηρέασαν την πορεία της επιστήμης και του κόσμου είτε δυσκολεύτηκαν να δημοσιευθούν από αλλεπάλληλα περιοδικά ή ελάχιστα αναφέρονται από άλλους. Να θυμηθούμε πόσο δυσκολεύτηκε ο Κολόμβος να πείσει για την ιδέα του να πορευθεί προς τις Ινδίες πλέοντας δυτικά και όχι ανατολικά.

Ως προς τη συμβολή των καθέκαστα ερευνητών, στο σύγχρονο κόσμο μια ιδέα είναι συχνά προϊόν συζήτησης μεταξύ πολλών που συνδιαλέγονται. Αυτό διευκρινίζεται, αν οι ίδιοι οι συγγραφείς δηλώνουν τη συμβολή τους στη διαμόρφωση της ιδέας. Κάποιος μπορεί να είχε την αρχική έμπνευση. Αυτή διαμορφώθηκε όταν συζητήθηκε με άλλους, οι οποίοι πρόσεξαν τις αντιφάσεις της με τον εαυτό της, τις προϋπάρχουσες γνώσεις, τις εμπειρικές παρατηρήσεις. Αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο. Προσθέτει η ιδέα κάτι νέο; Αν ναι, χρειάζεται πολλή σκέψη, διότι ενδέχεται να ανατρέπει τα καθιερωμένα, πράγμα που δημιουργεί επιφυλάξεις. Κάποιοι μπορεί να αναζήτησαν τη σχετική βιβλιογραφία. Σπάνια, μια επαναστατικά νέα ιδέα πρέπει να παρουσιασθεί με μετριασμό της πρωτοτυπίας της, για να μην υπάρξουν αντιδράσεις. Μ νομίσητε  τι  ἦλθον  καταλσαι τόν νόμον τος προφήτας· οὐκ ἦλθον  καταλσαι λλ πληρσαι (Ματθαίος). Ακολουθεί το στάδιο του σχεδιασμού της εμπειρικής τεκμηρίωσης που μπορεί να σημαίνει πείραμα, που κι αυτό απαιτεί συζήτηση, αλλά και υλοποίηση αυτού του σχεδιασμού από έναν ή περισσοτέρους. Έπεται η συγγραφή της μελέτης από κάποιον, την οποίαν κρίνουν και διορθώνουν, αν χρειάζεται, όλοι οι συνσυγγραφείς. Παράλληλα, κάποιος μεριμνά για τη χρηματοδότηση που χρειάζεται περισσότερο η υλοποίηση παρά η σύλληψη της ιδέας. Από τη δηλωμένη συμβολή καθενός κρίνεται ο εκάστοτε ερευνητής.

Μια διαδικασία σαν την παραπάνω έχει αρχίσει να εφαρμόζεται αυτόματα, αλλά ανοργάνωτα, ιδίως στις θετικές επιστήμες, ενώ στις κοινωνικές και ανθρωπιστικές εξακολουθεί να επικρατεί η αποκλειστικά προσωπική συμβολή. Ήδη όμως στην αρχαιότητα η ομαδική έρευνα είχε αρχίσει. Τα Πολιτικά του Αριστοτέλη στηρίζονται σε 158 περιγραφές πολιτειών που έγιναν από μαθητές του. Μολονότι ο μεγάλος φιλόσοφος δεν ανέφερε τα ονόματά τους, οι πραγματείες τους κυκλοφόρησαν, αν και δεν έχει διασωθεί παρά μόνον η Αθηναίων Πολιτεία. Τίποτε δεν εμποδίζει ένα ιστορικό ή φιλοσοφικό κείμενο να έχει προκύψει από τη συνεργασία περισσότερων ερευνητών.

Οι παραπάνω σκέψεις προέκυψαν μετά από συζητήσεις με τους ομότιμους καθηγητές κκ. Σ. Μουλόπουλο,  Π. Μαχαίρα και Δ. Κόκκινο.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s