ΤΗΛΕΡΓΑΣΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 8 Ιουνίου 2021

Η ακάθεκτη σκόπιμη πορεία της επιστήμης που ονομάζομε πρόοδο την κατέστησε δυνατή. Η εξίσου ακάθεκτη εμφάνιση τυχαίων προβλημάτων στη ζωή την κατέστησε αναγκαία. Η πρόσφατη πανδημία μας ανάγκασε μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα να επιβάλουμε την τηλεργασία, που είχε ήδη δοκιμασθεί περιορισμένα αλλού. Και βρισκόμαστε μπροστά σε μια πρωτοφανή κατάσταση που μοιάζει επανάσταση. Το θέμα αυτή τη στιγμή που γράφω συζητιέται στη βουλή.

Η κοινωνία, για να διατηρείται, απαιτεί εργασία κατανεμημένη στα μέλη της. Άλλο κάνει ο ένας, άλλο ο άλλος και από την εργασία όλων προκύπτει κοινός σκοπός, που στη βάση του είναι η δημιουργία εφεδρειών για εποχές ένδειας. Η βιομηχανική επανάσταση έφερε τις αιματηρές πολιτικές επαναστάσεις, Αμερικανική, Γαλλική κλπ. Κι αυτές ανέδειξαν δύο κύριες τάξεις που συνειδητοποιήθηκε η διαφορά τους με τον K. Marx: τους εργοδότες καπιταλιστές και τους εργαζόμενους προλετάριους. Οι πρώτοι είναι πλούσιοι, ισχυροί και λίγοι. Οι δεύτεροι είναι φτωχοί, πολλοί, με ισχύ που εξαρτάται μόνο από το πλήθος τους. Και ο ανταγωνισμός τους συνεχίζεται ως τις μέρες μας με τις λεγόμενες αριστερή και δεξιά ιδεολογίες. Και το αποδεχτήκαμε. Και συντασσόμαστε με τη μια ή την άλλη τάξη. Και μπορεί να φθάσουμε ως τη βία, όπως στη δική μας ιστορία, με τον εμφύλιο και την επτάχρονη δικτατορία που οι συνέπειές τους εξακολουθούν να μας ταλαιπωρούν. Είναι όμως σωστό;

Οι παράγοντες ενός έργου είναι τρεις, όχι δύο. Είναι βέβαια η εργασία. Έργο χωρίς εργασία δεν γίνεται. Είναι, δεύτερο, και το κεφάλαιο που με την εργασία γεννά (τίκτει) τόκο. Χωρίς κεφάλαιο, η εργασία είναι ατομική υπόθεση, όχι κοινωνική. Αλλά είναι, τρίτο, και το ξεχνάμε, ο δέκτης  της εργασίας, ο χρήστης των υπηρεσιών, ο καταναλωτής των αγαθών. Και αυτός είναι ο πιο αφανής, ως ανοργάνωτος. αλλά και πιο σημαντικός. Είναι λίγο δύσκολο να συλλάβουμε τέτοια ιεράρχηση.

Το νοητό μας Εγώ αρχίζει να υπάρχει με τη γέννησή μας, στη βάση του αισθητού, σωματικού μας Εγώ που γεννήθηκε με τη σύλληψή μας. Θα ακολουθήσει η κοινωνική τελετή με την οποία θα γίνει η είσοδός μας στην κοινωνία και θα εκδηλωθεί το κοινωνικό μας Εγώ. Το αισθητό και το κοινωνικό μας Εγώ υφίστανται τους περιορισμούς του φυσικού και του έλλογου περιβάλλοντός μας αντίστοιχα. Με βάση αυτούς τους περιορισμούς διαμορφώνουν τη φύση του νοητού Εγώ, του χαρακτήρα, της προσωπικότητάς μας. Στο αισθητό και στο κοινωνικό Εγώ στηρίζεται το νοητό μας Εγώ. Κι όμως ταυτιζόμαστε περισσότερο με αυτό, το νοητό Εγώ. Εγώ ο νοητός υπαγορεύω στους μυς και στους αδένες μου πώς να ανταποκριθούν στις προκλήσεις του φυσικού και του κοινωνικού περιβάλλοντός μου. Εγώ είμαι το αφεντικό που εξουσιάζω την αισθητή και την κοινωνική υπόστασή μου. Εγώ ο νοητός θα κρίνω αν είμαι ικανοποιημένος ή ενδεής, εν είμαι ευδαίμων. Είναι σαν τις αρχαίες κοινωνίες, ως τα τέλη του 19ου αιώνα. με δεσπότες και δούλους. Χάρη στη δουλειά των δούλων επιβίωναν τόσο οι αφέντες όσο και οι σκλάβοι του, αλλά ο κύριος ήταν που σκεφτόταν και αποφάσιζε τι να κάνουν, αποφάσιζε ακόμη και για την ύπαρξή τους.

Αυτό ισχύει και σήμερα ανάμεσα στους τρεις παράγοντες της εργασίας. Το σημαντικό είναι ο καταναλωτής, όχι ο εργοδότης ή ο εργαζόμενος. Οι εργοδότες, προκειμένου να αυξήσουν τα κέρδη, γενικά τα οφέλη τους, ουσιαστικά κλέβουν (νόμιμα, αφού αυτοί κάνουν τους νόμους) τους εργαζομένους και τους καταναλωτές. Όπλο τους, το λοκ-άουτ. Κλείνουν την επιχείρηση και απολύουν το πλήθος των εργαζομένων. Οι εργαζόμενοι, με κύριο εκβιαστικό όπλο τους την απεργία, που ταλαιπωρεί το κοινό, απαιτούν μεγαλύτερους μισθούς, ή, για τον ίδιο μισθό, λιγότερες ώρες εργασίας. Όταν μετά από μεγάλη αντιπαράθεση φθάνουν σε μια συμφωνία (οι εργαζόμενοι ζητούσαν 100, ενώ έπαιρναν 1, συμφώνησαν στα 10),  το κόστος μετακυλίστηκε στους καταναλωτές, που θα πληρώσουν την αύξηση των μισθών και των κερδών. Ποιοι είναι όμως οι καταναλωτές; Είναι βέβαια οι άνεργοι, όσοι δεν θέλουν ή δεν μπορούν να εργασθούν. Είναι όμως και οι ίδιοι οι εργοδότες και οι καταναλωτές στο χρόνο που δεν απασχολούνται επαγγελματικά. Είναι ο υπάλληλος που το βράδυ θέλει να κάνει τα ψώνια του, ο διευθυντής που θα διασκεδάσει τη νύχτα.

Η σύγχρονη τεχνολογία επιτρέπει σε σημαντικό βαθμό να γίνεται αυτοματοποιημένη η δουλειά των εργαζομένων. Μοιάζει έτσι ανταγωνιστική της εργασίας. Γι΄ αυτό τα αριστερά κόμματα αντιδρούν. Όμως η αναγκαστική πρόοδος της τεχνολογίας επιβάλλει αδυσώπητη τον αυτοματισμό και, κατ΄ επέκταση, την τηλεργασία. Αν, ξαφνικά, στην αρχαιότητα απαγορευόταν η δουλεία, πώς θα επιβίωναν οι δούλοι έξω από την εξουσία (και τη μέριμνα) του αφέντη τους, χωρίς δική τους περιουσία; Να τον σκοτώσουν και να σφετερισθούν το έχει του, δεν ήταν λύση, διότι τότε αυτοί θα γίνονταν αφέντες και θα χρειάζονταν άλλους δούλους. Αυτό είναι, νομίζω, το κρίσιμο σημείο. Μήπως η τεχνολογία οφείλει να μην είναι το εργαλείο του εργοδότη, αλλά του εργαζομένου; Τα οφέλη μήπως δεν πρέπει να τα απολαμβάνει ο εργοδότης, αλλά ο εργαζόμενος; Ούτε κι αυτός, όμως, νομίζω. Ο τελικός κριτής είναι ο καταναλωτής, το σύνολο δηλαδή του λαού. Και αυτός πρέπει να παίρνει τις αποφάσεις, όχι οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποί του, διότι αυτοί δεν είναι παρά εκείνοι που έχουν εκλέξει τα κόμματα, οι εκπρόσωποι δηλαδή της εργοδοσίας και της εργασίας. Μεταξύ αυτών έχουν υποχρεωτικά εκλέξει κάποιους οι εκλογείς στην κάλπη.

Η τηλεργασία, μαζί με τον τεχνολογικό αυτοματισμό μπορούν να αποδειχθούν η μεγαλύτερη κατάρα στην ανθρωπότητα. είτε διότι είναι τα όργανα μιας ελάχιστης μειοψηφίας πάμπλουτων είτε, ακόμη χειρότερα, επειδή μπορεί να φθάσουν να κυριαρχούν ακόμη και πάνω τους. Μπορούν όμως να αποδειχθούν η μεγαλύτερη ευλογία, αν τεθούν κάτω από τον έλεγχο όλου του λαού. Θα επιτρέψουν αύξηση των κερδών, χωρίς αύξηση του επενδυόμενου κεφαλαίου· αύξηση των μισθών χωρίς αύξηση των ωρών εργασίας ή μείωση των ωρών εργασίας χωρίς μείωση των μισθών· και ανώτερης ποιότητας αγαθά και υπηρεσίες στο κοινό, χωρίς επιβάρυνση στην τιμή τους, παροχή αναγκαίων αγαθών και υπηρεσιών όλο το 24ωρο σε όλους. Κάθε έργο έχει ένα δείκτη απόδοσης. Είναι ο λόγος του ωφέλιμου έργου προς το συνολικό που δαπανήθηκε. Και η τεχνολογία παρέχει τη δυνατότητα αυξημένης απόδοσης της ανθρώπινης εργασίας. Οι άνθρωποι αποφασίζομε, όσο είναι ακόμη καιρός, ποιος θα επωφελείται από την αυξημένη απόδοση. Την ευθύνη αυτή τη στιγμή την έχουν οι πολιτικοί. Λανθασμένες αποφάσεις θα καταστήσουν κι αυτούς δούλους της τεχνολογίας.

ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 4 Ιουνίου 2021

Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε καὶ γεμίσατε τὴν γῆν καὶ κυριεύσατε αὐτήν, καὶ ἐξουσιάζετε ἐπὶ τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ ἐπὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ ἐπὶ παντὸς ζώου κινουμένου ἐπὶ τῆς γῆς“. Η εντολή έχει τηρηθεί. Ποτέ άλλοτε στην ιστορία της ανθρωπότητας δεν είχε αυξηθεί τόσο ο πληθυσμός των ανθρώπων, ποτέ δεν είχε γεμίσει τη γη ούτε την είχε κυριεύσει, ή εξουσιάσει τα ζωντανά πάνω της. Είναι όμως επιτυχία η εξουσία του ανθρώπου πάνω στα πάντα;

 Ο μύθος του Σίσυφου αντανακλά το φόβο του υπερπληθυσμού και στη Ρωμαϊκή εποχή είχε διατυπωθεί η αγωνία μήπως η υπερβολική αύξηση του πληθυσμού δεν θα επιτρέπει στη γη να μας θρέψει. (Σενέκας;). Πολύ αργότερα (1798) ο T.R.Malthus παρουσίασε την άποψή του ότι οι άνθρωποι είχαν την τάση να χρησιμοποιούν την αφθονία που παρήγαν για την αύξηση του πληθυσμού μάλλον παρά για τη διατήρηση μιας υψηλής ποιότητας ζωής. Αυτά είναι προβλέψεις ότι ο πλανήτης μας δεν θα μπορεί να θρέψει τους ανθρώπους που δημιούργησε. Οι προφητείες δεν επαληθεύθηκαν. Οι άνθρωποι πάνω στη γη έχομε υπερβεί τα 7 δισεκατομμύρια και οι λιμοί έχουν σχεδόν εξαφανισθεί. Κι όμως, η ανθρωπότητα, ίσως η ζωή πάνω στον πλανήτη, οδηγείται με μαθηματική ακρίβεια προς τον αφανισμό. Γιατί;

Θάνατος μπορεί να έλθει και από ασιτία και από ειλεό, από αδυναμία είτε για πρόσληψη των αναγκαίων είτε για αποβολή των αχρήστων. Και αυτός είναι ο μεγάλος κίνδυνος που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα αυτή τη στιγμή. Ο πλανήτης μας δηλητηριάζεται από τα απόβλητα των δραστηριοτήτων μας. Η ικανότητα της φύσης να ανακυκλώνει αγγίζει τον κορεσμό χάρη στην εξουσία του ανθρώπου. Τα πλαστικά που χρειάζονται αιώνες για να ανακυκλωθούν, έχουν απλωθεί παντού, ακόμη και στους ωκεανούς, η βιοποικιλία περιορίζεται με εξαφάνιση μυριάδων ειδών μέσα σε λίγες δεκαετίες, η παραγωγή διοξειδίου του άνθρακα και δηλητηριωδών αερίων δεν προλαβαίνει να ανακυκλωθεί και η θερμοκρασία του πλανήτη αυξάνεται σταθερά, με λιώσιμο των πάγων στην Ανταρκτική. Προβλέπεται ότι, αν δεν ληφθούν τώρα κατάλληλα μέτρα διεθνώς, η μέση θερμοκρασία του πλανήτη μας θα ανέλθει κατά 10οC σε λιγότερο από ένα αιώνα. Τέτοια θερμοκρασία είναι ασύμβατη με τη διατήρηση του ανθρώπινου τουλάχιστον είδους. Αφήνω την ικανότητα του ανθρώπου να αφανίσει κάθε ίχνος ζωής αν χρησιμοποιήσει τα πυρηνικά όπλα που έχει στη διάθεσή του. Τέτοιες καταστάσεις δημιουργούν τις συνθήκες για μαζικές μετακινήσεις λαών, με όλες τις συνέπειες που ήδη βιώνομε.

Πίσω από αυτή τη δυσοίωνη πρόβλεψη βρίσκεται ο υπερπληθυσμός. Ενμέρει οι συνέπειες του πληθυσμού δεν οφείλονται σ΄ αυτόν καθαυτόν, αλλά στο συγχρωτισμό που δημιουργεί. Οι άνθρωποι εγκατέλειψαν τη ζούγκλα, τις πεδιάδες, για να ζήσουν σε συστάδες που ονόμασαν πόλεις. Η συγκέντρωση σε πόλεις έχει πολλαπλά πλεονεκτήματα, καθώς διευκολύνει τη συνεργασία τους, την “πρόοδο”, τον πολιτισμό, ενώ η δυνατότητα για ανεύρεση ερωτικού συντρόφου πολλαπλασιάζεται. Ωστόσο, τέτοια συσσώρευση εκθέτει σε κινδύνους. Επιδημίες μόνο σε συγχρωτισμούς αναπτύσσονται. Λιμός είναι ενδεχόμενος σε ανώμαλες περιόδους, όπως σε πόλεμο, όταν κλείνουν οι δρόμοι και στις πόλεις γίνεται μόνο κατανάλωση, όχι παραγωγή αναγκαίων τροφών. Επομένως, αραίωση του πληθυσμού θα μπορούσε να επιτύχει ανακούφιση. Αυτό σημαίνει διεθνώς να στραφεί η παγκόσμια οικονομία στο να γονιμοποιήσει έρημους τόπους, Σαχάρα, Σιβηρία κλπ. Σε εθνικό επίπεδο, σημαίνει να δώσουν οι κυβερνήσεις κίνητρα να εργασθεί ο κόσμος στην ερημιά, π.χ. στην πατρίδα μας στα 6000 σχεδόν νησιά μας από τα οποία σήμερα είναι κατοικημένα διψήφιος αριθμός μόνο. Ακόμη και τα πιο άγονα μέρη διαθέτουν ενέργεια, φυσική, περίπου δωρεάν, ήλιο, ανέμους, κύματα, και βιολογική, ψάρια και άλλα θαλασσινά που μπορούν να καλλιεργούνται. Μπορούν επίσης τέτοια νησιά να γίνουν κέντρα ανακύκλωσης για παραγωγή ζωοτροφών ή κοπριάς ή λιωμένων πλαστικών και μετάλλων. Σωστή κίνηση αυτή τη στιγμή είναι η δημιουργία εγκαταστάσεων της VW στην Αστυπάλαια, ένα νησάκι με λίγο παραπάνω από 1000 κατοίκους. Σημαίνει επίσης εθνικά να δημιουργηθούν αντικίνητρα για απομάκρυνση των πολιτών από τις μεγαλουπόλεις, π.χ. εφαρμόζοντας αυστηρούς πολεοδομικούς κανόνες που θα βελτιώσουν ποιοτικά τη ζωή τους, αλλά η υλοποίησή τους θα στηρίζεται σε φορολόγηση των κατοίκων που θέλουν να παραμείνουν, ενώ εκείνοι που θα γίνει αναγκαία η κατεδάφιση των σπιτιών τους θα αποζημιωθούν πάλι με φορολόγηση των πολιτών.

Η ανακατανομή του πληθυσμού θα προσφέρει ανακούφιση, αλλά όχι θεραπεία, όσο διατηρείται ο υπερπληθυσμός. Κάθε μέτρο κατ΄ αυτού είναι εξαιρετικά οδυνηρό. Μπορεί να αφορά θανατώσεις. Π.χ. γίνεται τρίτος παγκόσμιος πόλεμος. Ή θανατώνονται εκλεκτικά οι γέροι, μια και έχει αυξηθεί πρωτοφανώς το ποσοστό τους, που και ανίκανοι είναι να προσφέρουν οτιδήποτε χρήσιμο στην κοινωνία και το κόστος της διατήρησής τους είναι τεράστιο. Ο αρχαίος νομοθέτης Αριστείδης, ένας από τους 7 Σοφούς, είχε θεσπίσει το «Κείον το νόμιμον». Σύμφωνα με αυτό, όσοι υπερέβαιναν το 60ό έτος της ηλικίας τους «αυτεκωνιάζοντο», δηλ. αυτοκτονούσαν με κώνειο. Ηπιότερα μέτρα θα ήταν π.χ. να περικόβονται οι γεροντικές συντάξεις μόλις φθάσει κάποιος πάνω από μια ηλικία ή να αφήνεται αυτός αβοήθητος σε μια πανδημία που πλήττει ιδιαίτερα τους ηλικιωμένους, όπως του τρέχοντος κορωνοϊού. Εναλλακτικά, μπορούμε να μειώσουμε τα παιδιά. Οδηγούμε π.χ. στον Καιάδα κάθε παιδί που γεννιέται με συγγενή ανωμαλία. Οποιοσδήποτε τρόπος που σημαίνει θανάτωση, είναι απαράδεκτος. Μέτρα όμως εναντίον όντων που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί μπορεί, έστω και ανεπιθύμητα, να γίνονται πιο ανεκτά. Η Κίνα εφάρμοσε για μερικές δεκαετίες μέτρα που δεν επέτρεπαν σε ένα ζευγάρι να έχει πολλά παιδιά. Η διεθνής κοινή γνώμη το είδε με αποτροπιασμό. Ήδη έχει αναθεωρήσει αυτή την πολιτική. Γενικά η άνοδος του πολιτιστικού επιπέδου δρα αποτρεπτικά στη γεννητικότητα, ενδέχεται όμως να μην αρκεί. Θα μπορούσε το κράτος να δίνει γενναία επιδόματα για κάθε παιδί που γεννιέται ως τα δύο παιδιά ανά μητέρα. Με τη γέννηση κάθε παραπάνω παιδιού, θα παύει να επιδοτεί τα επιπλέον. Πιο αυστηρά, θα μπορούσε κάθε παιδί, πέρα από π.χ. τα δύο, να το αναλαμβάνει η πολιτεία αμέσως με τη γέννησή του. Θα δοθεί σε άκληρα ζευγάρια για υιοθεσία ή θα τοποθετηθεί σε ειδικό περιποιημένο χώρο, όπου θα χορηγείται παιδεία εθνική και ανθρωπιστική, ανεξάρτητα από την κληρονομική προέλευση, ως την ενηλικίωση. Όταν τα ζευγάρια δεν θα μπορούν να έχουν πάνω από δύο παιδιά, θα αποφεύγουν να τα αποκτήσουν. Όλες οι λύσεις σημαίνουν περιορισμό των επιθυμιών μας. Προφανώς, υπάρχουν κι άλλες σκέψεις. Εδώ όμως θέλω να τονίσω ότι όλες θα είναι επώδυνες, αλλά αναγκαίες, για να επιβιώσει η ανθρωπότητα.  

ΕΠΩΝΥΜΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress,com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 3 Ιουνίου 2021

Το επώνυμο το λέμε και επίθετο. Επίθετο όμως είναι ένα μέρος του λόγου που δείχνει ένα χαρακτηριστικό, μια ιδιότητα ή μια ποιότητα στο ουσιαστικό της πρότασης. Λοιπόν και το επώνυμο δείχνει μια ιδιότητα του γενάρχη της οικογένειας. Μπορεί να είναι επαγγελματική, όπως Μαραγκός, Παπάς, Τσαγκάρης, Ιατρός, Στρατηγός, Μπαϊρακτάρης (=σημαιοφόρος) κλπ. Ή να δείχνει την προέλευση, από πού ήλθε ο γενάρχης, π.χ. Αρβανίτης από την Αλβανία. Στην ιδιαίτερη πατρίδα μου (Σύρος) ο γενάρχης Πρίντεζης ήλθε από το Brindisi, ο Δουράτσος από το Δυρράχιο κλπ. Άλλοτε είναι ένα σωματικό χαρακτηριστικό. Ο Ρούσος ήταν κοκκινωπός, όπως ήταν οι Ρούσοι, το ξανθό γένος από το οποίο προσδοκούσαμε (μάταια;) την απελευθέρωσή μας, ο Ζερβός (ή Ζέρβας) ήταν αριστερόχειρας κλπ. Αυτό το επίθετο ξεχώριζε το άτομο μέσα στη λοιπή κοινότητα. Για παράδειγμα, Παπάς ήταν ένας άρχοντας με εξουσία να διαμορφώνει την κοινωνική ταυτότητα του καθενός: Την είσοδό του στην κοινωνία (βάπτιση), την έξοδο (κηδεία), την επιβεβαίωση της συμμετοχής του (μετάληψη). Καθώς στη στοιχειώδη κοινότητα ήταν ο μόνος που ήξερε ανάγνωση, γνώριζε τα μυστικά ολόκληρου του χωριού, αφού αυτός ήταν που διάβαζε τα γράμματα που έστελναν τα παιδιά από το εξωτερικό και έγραφε τα γράμματα των ντόπιων προς εκείνα. Πέρα από την εξομολόγηση. Τα παιδιά του Ξεχωριστού έπαιρναν το επώνυμο του πατέρα είτε αυτούσιο είτε με ένδειξη ότι ήταν οι απόγονοί του. Το τελευταίο μπορεί να δηλωνόταν με πτώση γενική (του γένους) που όμως συνέπιπτε με την κτητική πτώση. Αλέξανδρος Φιλίππου, που υπονοεί πως ανήκει στο Φίλιππο, όπως το παλάτι του Φιλίππου ανήκει σ΄ αυτόν. Οι 8 πτώσεις της πρωτοελληνικής περιόδου με αντίστοιχες καταλήξεις συγχωνεύθηκαν σε 5 στην κλασική περίοδο, που έγιναν 4 στη γενιά μου. Η δοτική (σε ποιον δίνουμε κάτι) εκφράζεται σήμερα είτε σα γενική (ή αιτιατική στη Θεσσαλονίκη) ή και σαν εμπρόθετη αιτιατική. Το “δος αυτῷ” έγινε “δωσ΄του”, δώσ΄τον” ή “δώσε σ’ αυτόν”. Η προσθήκη των άρθρων και των προθέσεων, που δεν έχουν αναπτυχθεί ακόμη σαφώς στην Ομηρική γλώσσα, επέτρεψε αυτή την απλοποίηση(;) των καταλήξεων. Άλλοτε η ένδειξη της καταγωγής δηλωνόταν με κατάληξη που σήμαινε είτε ότι είναι κάποιος γιος κάποιου, όπως -όπουλος, -ογλου (oglan=αγόρι) είτε ότι του μοιάζει, με την κατάληξη -ίδης, -άδης, είτε ότι είναι ο μικρός του γενάρχη με καταλήξεις -άκης, -άκος κλπ. Το νεογνό γεννιέται με επώνυμο, το οικογενειακό όνομα. Παρόλα αυτά, ανάλογα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που θα αναπτύξει, η κοινωνία μπορεί να του δώσει άλλο όνομα, παρατσούκλι, που θα το μεταβιβάσει στα παιδιά του.

Αυτά που γράφω δεν ισχύουν μόνο στη δική μας σχετικά περιορισμένη περιοχή και περίοδο. Υπήρχαν φυσικά στην αρχαιότητα. Οι πλούσιοι είχαν άλογα, που οι φτωχοί δεν είχαν. Έτσι, ο Ιππίας, ο Ίππαρχος, ο Ιπποκράτης, ο Φίλιππος, ο Ιππόλυτος, ο Φιλιππίδης κλπ ήταν από πλούσιες οικογένειες. Ακόμη, τα ονόματα των μνηστήρων της Πηνελόπης είναι δηλωτικά της προσωπικότητάς τους. Για παράδειγμα, ο Αντίνοος, ο Αμφιμέδων, ο Αμφίνομος κλπ δείχνουν την ανυπαρξία νου ή την ασυνέπεια στη στάση τους. Στη χώρα μας, εδώ και 2000 χρόνια έχομε ονόματα, μερικά πολύ κοινά, που αγνοούμε τι σημαίνουν. Είναι τα Εβραϊκά ονόματα που ήλθαν στον τόπο μας με το Χριστιανισμό. Δεν ξέρομε τι σημαίνει Γιάννης, Μαθιός, Άννα κλπ. Μια ιδέα μπορεί να μας δώσει ο Φίλων, ο Ελληνόφωνος Εβραίος, με βαθιά Ελληνική παιδεία και βαθιά Εβραϊκή πίστη. Για παράδειγμα, Ισαάκ είναι το γέλιο, Ιούδας η εξομολόγηση στον Κύριο, Ααρών είναι ο ορεινός, Άννα η (θεία) χάρη, Ρεβέκκα η υπομονή. Και για μας τους Χριστιανούς, Μανώλης (Εμμανουήλ) σημαίνει ο Θεός μαζί μας. Αλλά και σε άλλες γλώσσες, ισχύει κάτι αντίστοιχο. Το συχνό επίθετο Smith ή Schmidt στους Αγγλογερμανούς σημαίνει σιδεράς. Ο Johnson είναι Ιωαννίδης. Και οι Σκωτσέζοι Mac και οι Γερμανοολανδοί Von ή Van σημαίνουν τίνος γιος είναι κάποιος.

Γενικά το επώνυμο είναι ένα επίθετο που προσκολλά στο άτομο η κοινωνία, ανάλογα με τα ιδιαίτερα κοινωνικής σημασίας χαρακτηριστικά του. Παλαμήδης ήταν αυτός που έπιαναν τα χέρια του (οι παλάμες του). Ήταν ο πιο σημαντικός ευεργέτης των Ελλήνων μετά τον Προμηθέα. Ήλθε σε σύγκρουση με τον Οδυσσέα, που, πανούργος, του έστησε παγίδα, τον καταδίκασε σε θάνατο ως προδότη, και εκτελέσθηκε με λιθοβολισμό, μια πολύ βολική μέθοδο θανάτωσης, αφού γινόταν από όλο τον ανώνυμο λαό, και ήταν άγνωστο τίνος η πέτρα ήταν η θανάσιμη για το θανατοποινίτη. Ο Όμηρος δεν αναφέρει τον Παλαμήδη στην Ιλιάδα. Ανάμεσα στις άλλες ευεργεσίες του ήταν το Ελληνικό αλφάβητο. Τα γράμματα είχαν εισαχθεί στην Ελλάδα, μαζί με την εκτροφή των αγελάδων, από τους Φοίνικες και ως σήμερα έχουν φοινικικά ονόματα. Ο ταύρος ήλθε στην Κρήτη ως μεταμφιεσμένος Δίας, κουβαλώντας τη Μεγαλομάτα Ευρώπη και έγινε το ιερό ζώο του Μίνωα που φορούσε το κρανίο του ως περικεφαλαία, εμφανιζόμενος ως τρομακτικός Μινώταυρος, και οι αγώνες των Κρητών γίνονταν με ταυροκαθαψία. Ο αδελφός της Ευρώπης, ο Κάδμος, ήλθε στη στεριανή Ελλάδα αναζητώντας την αδελφή του και το μαντείο του είπε να ιδρύσει πόλη εκεί που θα εύρισκε στην πεδιάδα μια αγελάδα. Έτσι έφερε, μαζί με τα γράμματα και τη γνώση για το πώς θα εκτρέφουν βοοειδή. “ΆΛΦα” το πρώτο γράμμα του αλφαβήτου, σημαίνει μεγάλο ζώο, όπως “εΛέΦας”, “εΛάΦι” και στις σημιτικές γλώσσες “άΛεΦ=βόδι”. Όμως δεν ικανοποιούσε τις ανάγκες της Ελληνικής γλώσσας, καθώς δεν είχε σύμβολα για τα φωνήεντα. Ο Παλαμήδης τα πρόσθεσε και είναι τα γράμματα με ελληνικά ονόματα (έ-ψιλον, ύ-ψιλον, ο-μικρόν, ω-μέγα)· έτσι επινόησε το φωνητικό, Ελληνικό αλφάβητο.

Τα επώνυμα, περισσότερο από άλλες λέξεις, σημαίνουν κάτι, δεν είναι απλώς μια συμφωνία μεταξύ μας. Οι λαοί όμως, ποικιλόφωνοι, δεν παύουν να επικοινωνούν μεταξύ τους και να υιοθετεί ο ένας λέξεις του άλλου που στη δική του γλώσσα δεν σημαίνουν τίποτε. Ο Έλληνας όταν πρωτακούει τη λέξη “ταχυκαρδία” καταλαβαίνει αμέσως πως εννοεί μια “ταχεία λειτουργία της καρδιάς”. Ο Άγγλος συναντώντας για πρώτη φορά τη λέξη “tachycardia” αγνοεί τι σημαίνει, ώσπου να του εξηγήσει κάποιος. Αυτό είναι ένα πλεονέκτημα της γλώσσας μας, ιδίως στις επιστήμες, τέχνες, φιλοσοφία, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε πως και στη γλώσσα μας, από την αρχαιότητα δεν έπαψαν να υπάρχουν εισαγόμενες λέξεις που υιοθετήθηκαν, και έγιναν οι γενάρχες παραγώγων και σύνθετων λέξεων ακολουθώντας το τυπικό (γραμματική, συντακτικό) της γλώσσας μας. Οι λέξεις είναι τελικά κι αυτές τα επώνυμα αντικειμένων και ενεργειών μας.

ΑΜΟΙΒΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 1 Ιουνίου 2021

“Πόσο πουλιέται το φιλί/στη Δύση στην Ανατολή”, αναρωτιέται το καράβι από τη Χιο. Πώς καθορίζεται η τιμή του κάθε τι; Αγοράζομε αγαθά και υπηρεσίες. Τα αγαθά είναι υλικά σώματα, έχουν μάζα, είναι κιλά. Οι υπηρεσίες είναι ενέργειες, είναι χιλιογραμμόμετρα, βατώρες κλπ. Γενικά, ό,τι αγοράζομε μετριέται. Ναι, αλλά το φιλί του Χιώτη καπετάνιου; Δεν είναι ούτε ύλη ούτε ενέργεια. Είναι αισθητηριακή ευχαρίστηση. Κι όμως μεταφράζεται σε ποσότητα, ανάλογα με το ποιος το πουλάει! “Της παντρεμένης τέσσερα/της χήρας δεκατέσσερα/της λεύτερης είναι φτηνό/το παίρνεις με το χωρατό”. Φαίνεται πως η τιμή των πάντων εξαρτάται από την αισθητηριακή απόλαυση που μας προσφέρουν. Αισθητηριακή ευχαρίστηση προσφέρουν η γεύση, η όσφρηση, η αφή. Η όραση και η ακοή δεν είναι απαρχές θετικού ή αρνητικού αντανακλαστικού, ευχαρίστησης ή δυσαρέσκειας. Ο ερεθισμός τους όμως μπορεί να προσφέρει διέγερση ή χαλάρωση. Κι αυτή, ανάλογα με την κατάσταση που βρισκόμαστε, είναι ευχάριστη ή δυσάρεστη.

Μια γίδα μπορεί να τιμάται π.χ. τόσες κότες. Κρέας το ένα, κρέας και το άλλο. Ή τόσα κιλά σιτάρι ή λάδι, θερμίδες είναι όλα και ικανοποιούν τη γεύση και την πείνα. Το φιλί όμως; Εντάξει, κι αυτό προσφέρει μεγάλη, ηδονική, αισθητηριακή απόλαυση.

Η αγοραπωλησία δεν σημαίνει τόση αμοιβή για ένα προϊόν, αλλά ανταλλαγή μεταξύ δυο ατόμων. Όταν κυνηγώ ένα θήραμα, υπάρχομε εγώ κι αυτό, ένα άβουλο, άλογο, ον. Όταν πουλάω, είμαστε τρεις, το προϊόν, ο αγοραστής και εγώ, ο πωλητής. Τώρα γίνεται ανταλλαγή, πάρε-δώσε, μεταξύ έλλογων προσώπων. Αφού είμαστε πάνω από ένα πρόσωπο, υπεισέρχεται και ο κοινωνικός παράγοντας. Η τιμή του προϊόντος, αγαθού ή υπηρεσίας τώρα γίνεται στη βάση της κοινωνικής σχέσης προσφοράς και ζήτησης. Άλλη η τιμή ενός ποτηριού νερού στο διαμέρισμά μου και άλλη στο μέσο της Σαχάρας.

Και τώρα ερχόμαστε στην τιμή των οπτικών και ακουστικών ερεθισμάτων, των μουσικών και των εικαστικών τεχνών, και παραπέρα, των πνευματικών προϊόντων. Πόσο τιμώνται ο “Μυστικός δείπνος”, ο  “Οιδίπους τύραννος”, η “9η συμφωνία της χαράς”;  Πόσο αποτιμάται η εξίσωση του Einstein E=mc2; Δεν μετριόνται, αλλά δεν είναι χωρίς αξία. Η τιμή τους καθορίζεται κυρίως από τη ζήτηση που έχουν και τη σπανιότητα της προσφοράς τους. Φυσικά, όλα τα προϊόντα έχουν στοιχεία φυσικά, χρώματα, μουσικά όργανα, κλπ και ενέργεια. Αλλά όλα αυτά δεν είναι το κύριο στοιχείο της αξίας τους, που είναι περισσότερο ποιοτικό παρά ποσοτικό. Είναι η πνευματική προσπάθεια του δημιουργού τους. Άκουσα σε ένα βίντεο να παίζεται ένα έργο για σόλο τσέλο από την ίδια βιολοντσελίστρια σε τρία διαφορετικά όργανα. Ομολογώ πως δεν κατάλαβα καμιά διαφορά μεταξύ των τριών εκτελέσεων. Δεν αποκλείεται για τα εξασκημένα αυτιά κάποιων ειδικών, να υπήρχε διαφορά ή το laptop που χρησιμοποίησα να κόβει μερικές αρμονικές που θα ακούονταν στη φυσική εκτέλεση. Όμως το ένα από τα όργανα είχε τιμή $5000, το άλλο $180 000 και το τρίτο $1 000 000. Το προϊόν, ο ήχος από τα τρία τσέλα, ακόμη και αν διέφερε για τους πολύ ειδικούς, ήταν τόσο διαφορετικό που να δικαιολογεί τόση διασπορά στην τιμή τους; 

Η επιστήμη μετρά τα πάντα. Το ποιοτικό στοιχείο δεν το υπολογίζει σα μέγεθος, αλλά σαν πλήθος. Πόσοι άντρες προτιμούν τις ξανθιές και πόσοι τις μελαχρινές; Σε πόσους αρέσει η Μήδεια του Ευριπίδη, η Πιετά του Michelangelo, η τοκκάτα και φούγκα του Bach; Και έρχεται το πιο δυσεπίλυτο οικονομικό/κοινωνικό πρόβλημα. Ποιος πληρώνει, πόσο πληρώνει και ποιος εισπράττει για αυτές τις δημιουργίες;

Λογικά, πληρώνει ο χρήστης τους και πληρώνεται ο δημιουργός τους. Η υλοποίηση του έργου σημαίνει κατανάλωση ενέργειας. Ο μουσουργός, πέρα από το χρόνο και την έμπνευσή του θα μεταχειρισθεί υλικά για την παρτιτούρα, μουσικά έργα για την εκτέλεση, δίσκους  ή άλλα μέσα, δαπάνες και εμπλέκει εμπόρους. Όλοι αυτοί πρέπει να αμειφθούν. Πώς θα κατανεμηθούν τα έσοδα; Από όλους ο γνήσιος παραγωγός, χωρίς τον οποίον τίποτε δεν γίνεται, είναι ο συνθέτης που όμως το δημιούργημά του είναι εντελώς άυλο, είναι έμπνευση. Με τη σύγχρονη τεχνολογία, αρκεί να έχει εκφράσει αισθητά με κάποιον τρόπο την έμπνευσή του και αυτή παίρνει κανονικά το δρόμο της με τους αρκετά σαφείς κανόνες του εμπορίου. Ναι, αλλά αυτός; Που, μην ξεχνάμε, πρέπει να ζήσει, αλλά και να δημιουργεί; Μόλις εκφρασθεί κατά κάποιον τρόπο το μουσικό έργο παρουσιάζεται στο διαδίκτυο (πάει η αρχαία πια τεχνολογία με τους δίσκους) δωρεάν σε όποιον θέλει να το ακούσει. Το “διαδίκτυο” είναι στην πραγματικότητα μια τεράστια διεθνής επιχείρηση, που αποτελείται από ένα σύστημα πλήθους υλικών στοιχείων. Αυτό λοιπόν, διατηρεί το προνόμιο να παρουσιάζει ταυτόχρονα με το μουσικό έργο και κάποια, εντελώς άσχετη, διαφήμιση. Ο διαφημιζόμενος λοιπόν είναι εκείνος που πληρώνει για να απολαύσει ο χρήστης, ο εραστής του έργου, ενώ ο δημιουργός έχει τελείως παρακαμφθεί. Οικονομικά, το άκουσμα του έργου γίνεται το δόλωμα για να δει ο ακροατής τη διαφήμιση, ενώ θα όφειλε πάρεργο της ακρόασης να είναι η θέαση της διαφήμισης. Πώς θα μπορούσε λοιπόν να αμείβεται ο δημιουργός στο “ρελαντί”, για να επιβιώνει, και πώς για το έργο του που είναι προϊόν πνευματικού μόχθου;  

Μένει η σχέση προσφοράς και ζήτησης. Όσο περισσότεροι ακούν το μουσικό έργο, και όσο πιο σπάνιο, πρωτότυπο δηλαδή είναι, τόσο περισσότερο τιμάται. Αν εγώ γράψω μουσική με τις συνταγές του Mozart, θα βγει ένα ωραίο έργο, αλλά όχι μοναδικό. Μοναδική στην εποχή της ήταν η Ιεροτελεστία της Άνοιξης του И. Стравинский. Ναι, μεγάλη η αξία της. Πώς θα πληρωνόταν όμως σήμερα, που ακούμε τη μουσική του στο U-tube;

Το πνευματικό έργο είναι προϊόν ενός χαρίσματος (ταλέντου), επίπονου μόχθου, αλλά και τύχης. Για το χάρισμα και για την τύχη, δεν βλέπω γιατί να αμειφθεί κάποιος ιδιαίτερα, πέρα από το ελάχιστο “ρελαντί” που δικαιούνται όλοι οι πολίτες. Ο επίπονος μόχθος όμως αξίζει κάθε ιδιαίτερη ικανοποίηση. Κάθε είδος τέχνης ενοποιεί συναισθηματικά τους θεατές, ακροατές, αναγνώστες της, κάθε επιστημονική επινόηση ικανοποιεί ανάγκες, τελικά ικανοποιείται η κοινωνία. Όλα τα μέλη μιας κοινωνίας ευχαριστιόνται (ή οργίζονται ή πενθούν ή έχουν άλλα κοινά συναισθήματα) με το ίδιο ερέθισμα. Όσο μεγαλύτερη είναι η επίδραση στην κοινωνία του δημιουργήματος, τόσο μεγαλύτερη είναι η αξία του. Και αυτό σημαίνει, αντίστοιχα, ότι σημαντικό μέρος της αμοιβής του δημιουργού οφείλει να το καταβάλει η κοινωνία μάλλον παρά οι χρήστες που απολαμβάνουν την έμπνευση. Τέτοιος ήταν, ο ρόλος των χορηγών στην αρχαία δημοκρατία.