ΑΠΟ ΤΟ ΚΕΦΑΛΙ ΒΡΩΜΑΕΙ ΤΟ ΨΑΡΙ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λογος, Τρίκαλα, 24 Ιουνίου 2021

Από την αρχαιότητα, ακόμη σήμερα διχάζονται οι γνώμες. Ποιος φταίει για την παρακμή των πολιτειών; Ο λαός ή οι ηγέτες του; Για τη “συντηρητική” άποψη, ακόμη και σε άκρατο ολοκληρωτισμό, για την αποτυχία της πολιτείας φταίει ο λαός, διότι αυτός ανέχεται τους απόλυτους μονάρχες. “Κάθε λαός έχει ηγέτες αυτούς που του αξίζουν!” είναι η κυνική διακήρυξή των εκλεκτών που νέμονται την εξουσία. Για την “προοδευτική” άποψη, ακόμη και σε μιαν άκρατη δημοκρατία, για την αποτυχία της πολιτείας φταίνε οι ηγέτες και ο λαός βγαίνει άμωμος, αθώος, θύμα.

Ποτέ στην ιστορία δεν υπήρξε άκρατη δημοκρατία. Στη δημοκρατία οι άρχοντες κληρώνονται, ενώ στην ολιγαρχία εκλέγονται (όταν δεν επιλέγονται με κριτήρια π.χ. καταγωγής κλπ). Η πιο ολοκληρωμένη δημοκρατία, η αρχαία Αθηναϊκή, δεν υπήρξε ποτέ άκρατη. Περίπου 5% των αρχόντων εκλέγονταν, ενώ, και αυτό συχνά ξεχνιέται, δεν είχαν τα δικαιώματα του πολίτη όλοι οι κάτοικοι των Αθηνών, οι γυναίκες, οι δούλοι, οι μέτοικοι. Σήμερα, στις περισσότερες λεγόμενες “δημοκρατικές πολιτείες” οι άρχοντες εκλέγονται, δεν κληρώνονται, με ελάχιστες εξαιρέσεις, τους ενόρκους στα ποινικά δικαστήρια, όπου ο θεσμός ισχύει. Τις πολιτείες όμως τις κυβερνά η εκτελεστική εξουσία, οι λοιπές εξουσίες νομοθετούν και αξιολογούν τις πράξεις της. Και τώρα έχομε το εξής (φαινομενικά;) αδιέξοδο. Η εκτελεστική εξουσία, διαθέτει ολόκληρο τον κρατικό μηχανισμό, με αιχμή του δόρατος την αστυνομία, στρατό, υπαλληλικό σύστημα, για να επιβάλει τη βούλησή της στο λαό. Άρα την ευθύνη μιας αποτυχίας την έχει αυτή ακέραιη. Όμως, τους ηγέτες του τους εκλέγει ο λαός, αυτός τους επιβάλλει. Άρα την όποια αποτυχία την έχει ακέραιη ο λαός! Οι Αθηναίοι, με το φωτισμένο ηγέτη τους, τον Περικλή, πήγαιναν καλά, με δημαγωγούς ηγέτες, σαν τον Αλκιβιάδη ή τον Κλέωνα βάδισαν στην καταστροφή. Άρα οι ηγέτες έχουν την ευθύνη της επιτυχίας ή αποτυχίας. Αλλά ο λαός είχε εκλέξει και τον Περικλή και τους δημαγωγούς. Άρα ο λαός έχει την ευθύνη!

Στην ιστορία δεν υπάρχουν φαύλοι κύκλοι. Υπάρχουν ελικοειδείς σπείρες, ή, καλύτερα, ταλαντώσεις. Από την ταλάντωση: “Ο λαός εκλέγει άρχοντές του όποιους θέλει και στη συνέχεια οι άρχοντες επιβάλλουν με καστασταλικά μέτρα στο λαό ό,τι αυτοί θέλουν”, προκύπτει μια πρόοδος, ένα αποτέλεσμα που δεν προϋπήρχε: επιτυχία ή αποτυχία. Το τελικό αποτέλεσμα εξαρτάται σημαντικά από εξωγενείς παράγοντες, στους οποίους οι ταλαντώσεις χάλασης, όπως ονομάζονται (Van der Pol), μπορούν σχετικά εύκολα να επηρεασθούν. Οι εξωγενείς επιδράσεις μπορεί να είναι πόλεμοι ή απειλές πολέμων, οικονομικές πιέσεις, μαζικές μεταναστεύσεις κλπ. Η ευθύνη του αυτορρυθμιζόμενου σχήματος ηγετών-λαού είναι να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά απρόβλεπτες επεμβάσεις. Προφανώς μπροστά σε μια υπέρτερη βία, ούτε ο λαός ούτε οι ηγέτες του ούτε το δίπολό τους μπορούν να κάνουν ο,τιδήποτε.

Σε ομαλές καταστάσεις, όσο μεγαλύτερη διαβούλευση γίνεται μεταξύ όσο γίνεται ευρύτερης μάζας πολιτών, τόσο πιθανότερο είναι να ληφθεί ορθή, δηλαδή όχι μόνο τώρα αλλά και στο μέλλον επωφελής, απόφαση. Υπάρχουν όμως κάποτε υπερεπείγουσες καταστάσεις, όταν η καθυστέρηση στη λήψη μιας απόφασης ισοδυναμεί με λανθασμένη απόφαση. Είναι όπως σε ένα σταμάτημα της καρδιάς η καθυστέρηση στη λήψη απόφασης για το ποια είναι η καλύτερη αγωγή, ισοδυναμεί με θάνατο. Στη νεότερη ιστορία μας, έτυχε όταν ξένες δυνάμεις επιχείρησαν το 1940 να εισβάλλουν στη χώρα μας να έχουμε μοναρχία με δικτατορία. Και αυτή ενέργησε άμεσα και με επιτυχία. Όταν, αντίθετα, σε περίοδο χωρίς εξωτερικές απειλές, εγκαταστάθηκε η επτάχρονη δικτατορία, οδηγηθήκαμε στην εθνική Κυπριακή τραγωδία. Και στις δύο περιπτώσεις, ο λαός δεν είχε την πρωτοβουλία, ενώ στην πρώτη, ακολούθησε με ενθουσιασμό τον ηγέτη του και στη δεύτερη δυσφορούσε.

Χωρίς κάποια εξουσία δεν είναι δυνατό να υπάρξει πολιτεία, με τα ως τώρα δεδομένα. Δεν ξέρω τι θα γίνει στο μέλλον, αν η εκτελεστική εξουσία ανατεθεί σε ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης. Το θεμελιώδες ζήτημα είναι όμως, ποιος είναι ο τελικός σκοπός της πολιτείας. Κατά τους αρχαίους προγόνους μας, ιδεαλιστές και υλιστές, από τον Αριστοτέλη ως τον Επίκουρο, αυτός είναι η ευδαιμονία των πολιτών. Και αυτή είναι αδύνατο να επιτευχθεί, αν η πολιτεία δεν ενεργεί με βάση τη βούληση του λαού. Και επειδή καθένας βούλεται πολλά πράγματα και διαφορετικά από τους άλλους, όταν λέμε βούληση του λαού, εννοούμε τι θέλουν οι περισσότεροι, που επιβάλλεται από την όποια εκτελεστική εξουσία στο σύνολο με κατασταλτικά μέτρα. Και αυτά με πρόνοια ώστε να μη θίγονται η ισοπολιτεία, ισηγορία και ισονομία κανενός πολίτη, ούτε καν του καταδικασμένου στα δικαστήρια ειδεχθή εγκληματία. Ισοπολιτεία=ίση βαρύτητα της βούλησης όλων. Ισηγορία=ίση ελευθερία έκφρασης όλων. Ισονομία=ίσα δικαιώματα όλων απέναντι στο νόμο.

Σε ένα τέτοιο μεικτό σύστημα, ο λαός, π.χ. με κληρωμένους βουλευτές και κληρωμένους ποινικούς δικαστές, νομοθετεί στη βάση εισηγήσεων της κυβέρνησης (βουλή) και αξιολογεί τις πράξεις της και τις πράξεις των πολιτών (δικαιοσύνη). Η κυβέρνηση αποτελείται από άτομα με προαπαιτούμενες γνώσεις και εμπειρία, προεπιλεγμένα γι΄ αυτές τις ικανότητές τους από οργανώσεις των ομαδοποιημένων συμφερόντων, όπως είναι τα κόμματα, και εκλεγμένα μεταξύ αυτών από το λαό. Και η αστική και διοικητική δικαιοσύνη αποτελείται από άτομα με προαπαιτούμενες νομικές γνώσεις και εμπειρία, ενώ η όλη διοίκηση της δικαιοσύνης εποπτεύεται από κάποιον ανώτατο συντονιστή των τριών εξουσιών. Αυτός με δικαιοδοσία συντονισμού των τριών εξουσιών και αρχηγός του στρατού, είναι άμεσα εκλεγμένος από το λαό για συγκεκριμένη βραχεία θητεία (για να μην του δίνεται χρόνος να οργανώσει ιδιοτελή συμφέροντα), αλλά δεν ανήκει σε κόμμα, ώστε, αδέσμευτος, δεν υφίσταται τον κίνδυνο επιβολής πειθαρχικών ποινών (π.χ. διαγραφή) απ΄ αυτό. Μια τέτοια κληρωμένη βουλή, μπορεί σε έκτακτες επείγουσες καταστάσεις, παρακάμπτοντας τη χρονοβόρα δημοκρατική διαδικασία, να εκχωρήσει στην εκτελεστική εξουσία δικαιώματα τάχιστων αποφάσεων τις οποίες θα κυρώσει ενδεχομένως αργότερα.

Οι πιθανότητες να λαμβάνονται ορθές αποφάσεις αυξάνονται με σωστή παιδεία του λαού. Η ευθύνη για τη σωστή παιδεία ανήκει στην πολιτεία, αλλά συμβάλλουν και οι ελεύθερα σκεπτόμενοι άνθρωποι· χρέος τους πάνω από τον κοινό λαό είναι να διατυπώνουν τις σκέψεις τους. Η άφρων συμπεριφορά του λαού είναι αποτέλεσμα αφενός μιας κακονομίας της πολιτείας, αφετέρου όμως της κακοήθειας (μοχθηρίας, κατά τον Αριστοτέλη). Την κακοήθεια όμως κανένας δεν μπορεί να την απαγορεύσει, ενώ την κακονομία μπορεί να την μειώσει η σωστή διοίκηση. Αν ένα μέρος της εξουσίας, που δεν απαιτεί ειδικές γνώσεις, (νομοθετικό σώμα και ποινικός τομέας δικαιοσύνης), αποτελείται από κληρωμένους πολίτες και όχι εκλεγμένους προεπιλεγμένους άρχοντες, μπορεί να αποτελέσει ανάχωμα στο δημαγωγικό-λαϊκιστικό δίπολο.  

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s