ΕΠΩΝΥΜΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress,com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 3 Ιουνίου 2021

Το επώνυμο το λέμε και επίθετο. Επίθετο όμως είναι ένα μέρος του λόγου που δείχνει ένα χαρακτηριστικό, μια ιδιότητα ή μια ποιότητα στο ουσιαστικό της πρότασης. Λοιπόν και το επώνυμο δείχνει μια ιδιότητα του γενάρχη της οικογένειας. Μπορεί να είναι επαγγελματική, όπως Μαραγκός, Παπάς, Τσαγκάρης, Ιατρός, Στρατηγός, Μπαϊρακτάρης (=σημαιοφόρος) κλπ. Ή να δείχνει την προέλευση, από πού ήλθε ο γενάρχης, π.χ. Αρβανίτης από την Αλβανία. Στην ιδιαίτερη πατρίδα μου (Σύρος) ο γενάρχης Πρίντεζης ήλθε από το Brindisi, ο Δουράτσος από το Δυρράχιο κλπ. Άλλοτε είναι ένα σωματικό χαρακτηριστικό. Ο Ρούσος ήταν κοκκινωπός, όπως ήταν οι Ρούσοι, το ξανθό γένος από το οποίο προσδοκούσαμε (μάταια;) την απελευθέρωσή μας, ο Ζερβός (ή Ζέρβας) ήταν αριστερόχειρας κλπ. Αυτό το επίθετο ξεχώριζε το άτομο μέσα στη λοιπή κοινότητα. Για παράδειγμα, Παπάς ήταν ένας άρχοντας με εξουσία να διαμορφώνει την κοινωνική ταυτότητα του καθενός: Την είσοδό του στην κοινωνία (βάπτιση), την έξοδο (κηδεία), την επιβεβαίωση της συμμετοχής του (μετάληψη). Καθώς στη στοιχειώδη κοινότητα ήταν ο μόνος που ήξερε ανάγνωση, γνώριζε τα μυστικά ολόκληρου του χωριού, αφού αυτός ήταν που διάβαζε τα γράμματα που έστελναν τα παιδιά από το εξωτερικό και έγραφε τα γράμματα των ντόπιων προς εκείνα. Πέρα από την εξομολόγηση. Τα παιδιά του Ξεχωριστού έπαιρναν το επώνυμο του πατέρα είτε αυτούσιο είτε με ένδειξη ότι ήταν οι απόγονοί του. Το τελευταίο μπορεί να δηλωνόταν με πτώση γενική (του γένους) που όμως συνέπιπτε με την κτητική πτώση. Αλέξανδρος Φιλίππου, που υπονοεί πως ανήκει στο Φίλιππο, όπως το παλάτι του Φιλίππου ανήκει σ΄ αυτόν. Οι 8 πτώσεις της πρωτοελληνικής περιόδου με αντίστοιχες καταλήξεις συγχωνεύθηκαν σε 5 στην κλασική περίοδο, που έγιναν 4 στη γενιά μου. Η δοτική (σε ποιον δίνουμε κάτι) εκφράζεται σήμερα είτε σα γενική (ή αιτιατική στη Θεσσαλονίκη) ή και σαν εμπρόθετη αιτιατική. Το “δος αυτῷ” έγινε “δωσ΄του”, δώσ΄τον” ή “δώσε σ’ αυτόν”. Η προσθήκη των άρθρων και των προθέσεων, που δεν έχουν αναπτυχθεί ακόμη σαφώς στην Ομηρική γλώσσα, επέτρεψε αυτή την απλοποίηση(;) των καταλήξεων. Άλλοτε η ένδειξη της καταγωγής δηλωνόταν με κατάληξη που σήμαινε είτε ότι είναι κάποιος γιος κάποιου, όπως -όπουλος, -ογλου (oglan=αγόρι) είτε ότι του μοιάζει, με την κατάληξη -ίδης, -άδης, είτε ότι είναι ο μικρός του γενάρχη με καταλήξεις -άκης, -άκος κλπ. Το νεογνό γεννιέται με επώνυμο, το οικογενειακό όνομα. Παρόλα αυτά, ανάλογα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που θα αναπτύξει, η κοινωνία μπορεί να του δώσει άλλο όνομα, παρατσούκλι, που θα το μεταβιβάσει στα παιδιά του.

Αυτά που γράφω δεν ισχύουν μόνο στη δική μας σχετικά περιορισμένη περιοχή και περίοδο. Υπήρχαν φυσικά στην αρχαιότητα. Οι πλούσιοι είχαν άλογα, που οι φτωχοί δεν είχαν. Έτσι, ο Ιππίας, ο Ίππαρχος, ο Ιπποκράτης, ο Φίλιππος, ο Ιππόλυτος, ο Φιλιππίδης κλπ ήταν από πλούσιες οικογένειες. Ακόμη, τα ονόματα των μνηστήρων της Πηνελόπης είναι δηλωτικά της προσωπικότητάς τους. Για παράδειγμα, ο Αντίνοος, ο Αμφιμέδων, ο Αμφίνομος κλπ δείχνουν την ανυπαρξία νου ή την ασυνέπεια στη στάση τους. Στη χώρα μας, εδώ και 2000 χρόνια έχομε ονόματα, μερικά πολύ κοινά, που αγνοούμε τι σημαίνουν. Είναι τα Εβραϊκά ονόματα που ήλθαν στον τόπο μας με το Χριστιανισμό. Δεν ξέρομε τι σημαίνει Γιάννης, Μαθιός, Άννα κλπ. Μια ιδέα μπορεί να μας δώσει ο Φίλων, ο Ελληνόφωνος Εβραίος, με βαθιά Ελληνική παιδεία και βαθιά Εβραϊκή πίστη. Για παράδειγμα, Ισαάκ είναι το γέλιο, Ιούδας η εξομολόγηση στον Κύριο, Ααρών είναι ο ορεινός, Άννα η (θεία) χάρη, Ρεβέκκα η υπομονή. Και για μας τους Χριστιανούς, Μανώλης (Εμμανουήλ) σημαίνει ο Θεός μαζί μας. Αλλά και σε άλλες γλώσσες, ισχύει κάτι αντίστοιχο. Το συχνό επίθετο Smith ή Schmidt στους Αγγλογερμανούς σημαίνει σιδεράς. Ο Johnson είναι Ιωαννίδης. Και οι Σκωτσέζοι Mac και οι Γερμανοολανδοί Von ή Van σημαίνουν τίνος γιος είναι κάποιος.

Γενικά το επώνυμο είναι ένα επίθετο που προσκολλά στο άτομο η κοινωνία, ανάλογα με τα ιδιαίτερα κοινωνικής σημασίας χαρακτηριστικά του. Παλαμήδης ήταν αυτός που έπιαναν τα χέρια του (οι παλάμες του). Ήταν ο πιο σημαντικός ευεργέτης των Ελλήνων μετά τον Προμηθέα. Ήλθε σε σύγκρουση με τον Οδυσσέα, που, πανούργος, του έστησε παγίδα, τον καταδίκασε σε θάνατο ως προδότη, και εκτελέσθηκε με λιθοβολισμό, μια πολύ βολική μέθοδο θανάτωσης, αφού γινόταν από όλο τον ανώνυμο λαό, και ήταν άγνωστο τίνος η πέτρα ήταν η θανάσιμη για το θανατοποινίτη. Ο Όμηρος δεν αναφέρει τον Παλαμήδη στην Ιλιάδα. Ανάμεσα στις άλλες ευεργεσίες του ήταν το Ελληνικό αλφάβητο. Τα γράμματα είχαν εισαχθεί στην Ελλάδα, μαζί με την εκτροφή των αγελάδων, από τους Φοίνικες και ως σήμερα έχουν φοινικικά ονόματα. Ο ταύρος ήλθε στην Κρήτη ως μεταμφιεσμένος Δίας, κουβαλώντας τη Μεγαλομάτα Ευρώπη και έγινε το ιερό ζώο του Μίνωα που φορούσε το κρανίο του ως περικεφαλαία, εμφανιζόμενος ως τρομακτικός Μινώταυρος, και οι αγώνες των Κρητών γίνονταν με ταυροκαθαψία. Ο αδελφός της Ευρώπης, ο Κάδμος, ήλθε στη στεριανή Ελλάδα αναζητώντας την αδελφή του και το μαντείο του είπε να ιδρύσει πόλη εκεί που θα εύρισκε στην πεδιάδα μια αγελάδα. Έτσι έφερε, μαζί με τα γράμματα και τη γνώση για το πώς θα εκτρέφουν βοοειδή. “ΆΛΦα” το πρώτο γράμμα του αλφαβήτου, σημαίνει μεγάλο ζώο, όπως “εΛέΦας”, “εΛάΦι” και στις σημιτικές γλώσσες “άΛεΦ=βόδι”. Όμως δεν ικανοποιούσε τις ανάγκες της Ελληνικής γλώσσας, καθώς δεν είχε σύμβολα για τα φωνήεντα. Ο Παλαμήδης τα πρόσθεσε και είναι τα γράμματα με ελληνικά ονόματα (έ-ψιλον, ύ-ψιλον, ο-μικρόν, ω-μέγα)· έτσι επινόησε το φωνητικό, Ελληνικό αλφάβητο.

Τα επώνυμα, περισσότερο από άλλες λέξεις, σημαίνουν κάτι, δεν είναι απλώς μια συμφωνία μεταξύ μας. Οι λαοί όμως, ποικιλόφωνοι, δεν παύουν να επικοινωνούν μεταξύ τους και να υιοθετεί ο ένας λέξεις του άλλου που στη δική του γλώσσα δεν σημαίνουν τίποτε. Ο Έλληνας όταν πρωτακούει τη λέξη “ταχυκαρδία” καταλαβαίνει αμέσως πως εννοεί μια “ταχεία λειτουργία της καρδιάς”. Ο Άγγλος συναντώντας για πρώτη φορά τη λέξη “tachycardia” αγνοεί τι σημαίνει, ώσπου να του εξηγήσει κάποιος. Αυτό είναι ένα πλεονέκτημα της γλώσσας μας, ιδίως στις επιστήμες, τέχνες, φιλοσοφία, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε πως και στη γλώσσα μας, από την αρχαιότητα δεν έπαψαν να υπάρχουν εισαγόμενες λέξεις που υιοθετήθηκαν, και έγιναν οι γενάρχες παραγώγων και σύνθετων λέξεων ακολουθώντας το τυπικό (γραμματική, συντακτικό) της γλώσσας μας. Οι λέξεις είναι τελικά κι αυτές τα επώνυμα αντικειμένων και ενεργειών μας.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s