ΣΩΣΤΟ ΛΑΘΟΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας

Πρωινός Λόγος Τρικάλων, 15 Απριλίου 2021.

Έπεσε στο ποτάμι και δεν ήξερε να κολυμπάει. Κάποιος περαστικός βούτηξε και τον έσωσε. Βγαίνοντας βρήκε μπροστά του τον αστυφύλακα που τον συνέλαβε. Μια θεόρατη πινακίδα έγραφε με μεγάλα γράμματα: “Απαγορεύεται το κολύμπι”. Οδηγήθηκε στο αυτόφωρο. Μα αν δεν κολυμπούσε, ο άλλος θα πνιγόταν…Μα ο νόμος είναι νόμος…Παράδειγμα σύγκρουσης μεταξύ ηθικής και δικαίου. Ηθική είναι η περιρρέουσα, αλλά ασαφής, βούληση της κοινωνίας. Δίκαιο είναι η σαφής βούληση των αρχόντων. Απόλυτη συμφωνία μεταξύ τους δεν υπάρχει, καθώς η ηθική εξελίσσεται, ενώ το δίκαιο, γραπτό, παραμένει. Υπάρχει λύση;

“Υπέμεινα την αισχρή συμπεριφορά της, ώσπου έβρισε χυδαία τη μάνα μου και τότε προχώρησα σε διαζύγιο”. Καλώς. “Την περιέμεινα 2 φορές και δεν ήλθε στο ραντεβού. Την τρίτη τη χώρισα”. Ωχ! Βγήκε μπροστά μου ο δάσκαλός μου και κοκκίνισε το γραπτό μου. Η Νεοελληνική Γραμματική γράφει ότι το “περιμένω” είναι ελλειπτικό ρήμα και δεν έχει στιγμιαίους χρόνους. Μα εγώ θέλω να εκφράσω την έννοια του περιμένω σε χρόνο στιγμιαίο παρελθοντικό…Μα ο νόμος είναι νόμος…

Δεν επιβιώνει μια κοινωνία χωρίς δίκαιο, τη βούληση των αρχόντων που έχουν την εξουσία, και δικαιούνται να εφαρμόζουν ακόμη και βία, για να την επιβάλλουν. Ούτε επιβιώνει γλωσσική επικοινωνία, απαραίτητη στην κοινωνία, χωρίς γραμματική. Αυτή εξασφαλίζεται με τους γραμματικούς νόμους. Ωστόσο…

Πώς αντιμετωπίζονται τέτοια προβλήματα; Ο γίγαντας της λογικής I. Kant καταφεύγει στη μεταφυσική. Οι θεμελιώδες αρχές της ηθικής είναι κοινές για όλους τους ανθρώπους, φυτεμένες μέσα τους από τον Παντοκράτορα. Ωστόσο, στην πράξη αυτή η αρχή δεν λύνει τα προβλήματα. ‘Ο,τι είναι μέσα μας είναι άβατο για τους άλλους. Επομένως κανένας άλλος δεν ξέρει τι κοινό μεταξύ μας υπάρχει εκεί. Και ο Θεός είναι επίσης αμέθεκτος, κανένας δεν τον έχει δει. Οι ηθικές αρχές Του είναι εκείνες των εκπροσώπων Του πάνω στη γη, που βέβαια μόνον οι ίδιοι επιβεβαιώνουν τη γνησιότητα της εκπροσώπησής Του.

“Ενώ τα έθνη κινούνται προς τα εμπρός, τα πολιτεύματα μένουν ακίνητα” (Z. Macaulay). Έτσι, οι νόμοι κατά διαστήματα αλλάζουν. Κι επειδή οι νόμοι δεν επιτρέπεται να εκφράζουν τα εκάστοτε καπρίτσια των αρχόντων, υπάρχουν γενικοί θεμελιώδεις νόμοι που κανένας νόμος δεν επιτρέπεται να τους παραβεί. Είναι το Σύνταγμα. Αλλά, ακόμη και τα Συντάγματα δεν μπορούν να είναι αιώνια. Το δικό μας γράφει (άρθρο 110): «Οι διατάξεις του Συντάγματος υπόκεινται σε αναθεώρηση, εκτός από εκείνες που καθορίζουν τη βάση και τη μορφή του πολιτεύματος, ως Προεδρευομένης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας…». Το πρόβλημα είναι ότι αυτό το άρθρο αντικατέστησε το αντίστοιχο άρθρο 108 του Συντάγματος του 1952 που έγραφε: “Ουδέποτε αναθεωρούνται αι διατάξεις του παρόντος Συντάγματος αι καθορίζουσαι την μορφήν του πολιτεύματος ως Βασιλευομένης Δημοκρατίας”. Κι όμως η αναθεώρηση έγινε με βία, εκείνη της χουντικής δικτατορίας που οδήγησε στην εθνική τραγωδία της Κύπρου και τη μεταπολίτευση που ακολούθησε. Μ΄ άλλα λόγια, το Σύνταγμά μας ορίζει ότι, ο μόνος τρόπος για να αναθεωρηθούν οι θεμελιώδεις διατάξεις του είναι η ανωμαλία, παρακινώντας έτσι σε άσκηση βίας όταν η ηθική έλθει σε κρίσιμη σύγκρουση με το Νόμο! Σε μια δημοκρατία, η βούληση του λαού εκφράζεται από ένα τυχαία κληρωμένο δείγμα όλων των πολιτών (βουλευτών) στη νομοθετική εξουσία. Ειδήμονες ερευνούν και μελετούν τα ήθη και εισηγούνται λύσεις των προβλημάτων. Οι πολιτικοί, επαγγελματίες επαΐοντες της εκτελεστικής εξουσίας, εκλεγμένοι από το λαό μεταξύ υποψηφίων προεπιλεγμένων από τα κόμματα, διαμορφώνουν την εισήγηση σε νομοσχέδια που έρχονται στη βουλή, κι αυτή τα μετατρέπει σε νόμους (ή τα απορρίπτει), που τους υλοποιεί η κυβέρνηση. Στη συνέχεια έρχεται η τρίτη εξουσία, η δικαιοσύνη. Αποτελούμενη η ποινική, όπως η βουλή, από τυχαία κληρωμένους δικαστές (ενόρκους) που δεν έχουν ειδική γνώση των νόμων, αλλά μόνο εντιμότητα και κοινό νου, αποφασίζουν αν δικαιολογημένα διέπραξαν τεκμηριωμένα παράνομη πράξη κάποιοι πολίτες, όπως ο σωτήρας/παραβάτης, ή και η ίδια η κυβέρνηση.

Οι γραμματικοί κανόνες είναι εκφραστικοί νόμοι. Ιδανικά στηρίζονται στη μελέτη, ομαδοποίηση και επεξεργασία των συχνότερων εκφράσεων που χρησιμοποιούν οι πολίτες. Αποτελούν κατά κάποιον τρόπο το “Σύνταγμα” της γλώσσας. Στη γενιά μου εκπαιδεύθηκα με τη “Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης” του Α. Τζαρτζάνου. Στη μεταπολίτευση καταργήθηκε ο Τζάρτζανος και αντικαταστάθηκε από τη “Νεοελληνική Γραμματική” του Μ. Τριανταφυλλίδη. Καθώς τον παλιό καλό καιρό διδασκόμαστε αποσπάσματα από αρχαίους συγγραφείς, Ξενοφώντα, Λυσία, Θουκυδίδη, κλπ, βρίσκαμε εκφράσεις που ξέφευγαν από τη Γραμματική Τζαρτζάνου. Φαίνεται, οι μακαρίτες δεν την είχαν διαβάσει! Και στη σύγχρονη λογοτεχνία βρίσκομε εκφράσεις που δεν καλύπτονται από τη Γραμματική Τριανταφυλλίδη. “Χριστός Ανάστακας!” (Ν. Καζαντζάκης) αναφωνεί ο παπάς υψώνοντας το σώμα του Χριστού από τον τάφο, για να αναδείξει το ασύλληπτο μεγαλείο της Ανάστασης. Σημαίνει ότι αυτοί οι χρήστες της γλώσσας μιλούσαν λανθασμένα ή ότι η Γραμματική ήταν σφαλερή; Τίποτε από τα δύο βέβαια. Είπαμε, ότι η Γραμματική στηρίζεται στις συχνότερες εκφράσεις, όχι σε όλες.

Πρωτεύων ρόλος της αστυνομίας είναι να προστατεύει τον πολίτη, δευτερεύων να συλλαμβάνει τον παραβάτη. Και πρωτεύων ρόλος του φιλολόγου είναι να υποδεικνύει τρόπους για να διευκολύνεται η επικοινωνία μεταξύ χρηστών της γλώσσας, δευτερεύων να συλλαμβάνει τα λάθη. Όταν οι επικοινωνιακές ανάγκες δεν καλύπτονται από τους γραμματικούς κανόνες, αυτοί μάλλον πρέπει να παραβιάζονται παρά να θυσιάζεται το νόημα της έκφρασης.

Η σύγχρονη “Νεοελληνική Γραμματική” επισημοποιήθηκε το 1980, αλλά είχε γραφεί πριν από 80 χρόνια. Στο μεταξύ έχουν γίνει μεγάλες κοινωνικές αλλαγές που δεν ικανοποιούνται πλήρως από εκείνο το Γραμματικό Σύνταγμα. Οι γυναίκες σήμερα έχουν επαγγέλματα παραδοσιακά ανδρικά, όπως υπάρχουν γυναίκες βουλευτές, ταμίες, γραμματείς, επιστήμονες, κλπ που η γραμματική δεν ορίζει πώς κλίνονται ή εκφέρονται. Έπειτα, η δημοτική που είχε επικρατήσει στη λογοτεχνία, με την επισημοποίηση επεκτάθηκε, στον επιστημονικό λόγο, που είναι ιδιαίτερα απαιτητικός. Στηρίζεται περισσότερο στο γραπτό παρά στον προφορικό λόγο και χρησιμοποιεί λόγιες λέξεις που δυσφορούν φορώντας τον κορσέ των κανόνων της νεοελληνικής γραμματικής. Πώς να κλίνονται άραγε η ισχύς, ο ιχθύς κλπ; Ακόμη, το 1980 ήμαστε ένα κράτος έθνος. Ήδη είμαστε ένα κράτος μέλος. Οι νόμοι της ΕΕ είναι πάνω από το Σύνταγμά μας. Η ευρύτερα ομιλούμενη γλώσσα διεθνώς είναι τα κακά Αγγλικά. Ξένες, κυρίως Αγγλικές, λέξεις εισάγονται διαρκώς στη γλώσσα μας με ρυθμό πανδημίας. Πώς να αποδώσω τον κομπούτορα, τον καλκουλάτορα, το λοκντάουν, το κλικαουέι; Η λύση ενός Γλωσσοθεού δεν ικανοποιεί, είτε λέγεται Μιστριώτης, είτε Παιδιώτης (ιταλικά παιδί=bambino). Είναι προφανές, για μένα τουλάχιστον, ότι ήλθε ο καιρός να αναθεωρηθεί η Νεοελληνική Γραμματική.

One thought on “ΣΩΣΤΟ ΛΑΘΟΣ

  1. (σχεδόν) όλα τα θέματα με λογικές επισημάνσεις. Το σταθερόν στη ζωή και το ρέον.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s