AITIA TOY KAKOY

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 9 Μαρτίου 2021

Η έννοια της αιτίας μας φαίνεται αυτονόητη. Τόσο, που ο Kant θεώρησε ότι είναι έννοια a priori, εκ των προτέρων, γεννιόμαστε με αυτήν. Όχι, βεβαία. Την αποκτούμε ενώ αναπτύσσομε εξαρτημένα αντανακλαστικά, μαζί και με την αντίληψη του χρόνου. Μολονότι ούτε η αιτία ούτε ο χρόνος είναι ερεθίσματα, δηλαδή αύξηση ή μείωση της έντασης μιας ενέργειας που προσπίπτει στις αισθήσεις μας, εξαρτημένο αντανακλαστικό δημιουργείται μόνον αν ένα άσχετο (εξαρτημένο) ερέθισμα επιδρά πριν ή ταυτόχρονα, όχι μετά, από εκείνο που εκλύει ένα φυσικό αντανακλαστικό. Η Λογική και η Φιλοσοφία έχουν προσπαθήσει να ορίσουν την έννοια της αιτίας. Αυτή όμως είναι διαφορετική στο νοητό και στον αισθητό κόσμο. Για παράδειγμα επειδή (αιτία) ένα σχήμα είναι τρίγωνο, το άθροισμα των γωνιών του είναι δύο ορθές (αποτέλεσμα). Ισχύει όμως και το αντίθετο. Επειδή ένα σχήμα έχει γωνίες που το άθροισμά τους είναι δύο ορθές, αυτό είναι τρίγωνο. Στο νοητό κόσμο, των αιώνιων ιδεών, δεν υπάρχει παρουσία του χρόνου. Στον πραγματικό χρόνο όμως η αιτία προηγείται πάντοτε πριν από το αποτέλεσμα. Υπάρχει βέβαια και το τελικό αίτιο, ο σκοπός (μοναδικά ανθρώπινη ιδιότητα). Ο σκοπός είναι μελλοντικός, αλλά καθοδηγεί τη συμπεριφορά μας, γίνεται αιτία της. Όμως η συμπεριφορά μας προκαλείται από τη νοητή παράσταση του σκοπού, που είναι ήδη παρούσα, ενώ η βούληση που την ακολουθεί έπεται. Στον αισθητό, τον κόσμο που ζούμε, αιτία δεν είναι συνήθως μία, αλλά πολλές που συντελούν στο αποτέλεσμα, αν και μία μπορεί να είναι η κύρια αιτία, ενώ οι άλλες είναι συντελεστικές.

Στις ιατρικές επιστήμες, για να θεωρηθεί ότι ένας παράγοντας είναι αιτία κάποιας νόσου, πρέπει να ικανοποιηθούν τρία κριτήρια: 1. Υπάρχει στατιστική σχέση μεταξύ αιτίου και αιτιατού. Τις περισσότερες φορές που υπάρχει το αίτιο, ανευρίσκεται και το αποτέλεσμα, ενώ τις περισσότερες φορές που λείπει το αίτιο, απουσιάζει και το αποτέλεσμα. 2. Χρονική αλληλουχία. Το αίτιο πάντοτε προηγείται, ενώ το αποτέλεσμα έπεται. 3. Η άρση του αιτίου συνεπάγεται άρση και του αποτελέσματος. Αυτές οι αρχές που ισχύουν στη ζωή μας, δεν μπορούν να εφαρμοσθούν πάντοτε, ιδίως η τελευταία. Σε πολλές επιστήμες διεξάγομε πείραμα. Δημιουργούμε σταθερές όλες τις συνθήκες, εκτός από την ύποπτη για αιτία, και παρακολουθούμε αν η παρουσία της εμφανίζει το αποτέλεσμα και η άρση της το εξαφανίζει. Το πείραμα όμως δεν είναι δυνατό να εφαρμοσθεί σε όλες τις επιστήμες, π.χ. στην κοσμολογία ή στην ιστορία. Δεν μπορούμε να συναγάγουμε πώς θα ήταν ο κόσμος αν δεν είχε εμφανισθεί στην ιστορία ο Μέγας Αλέξανδρος. Σπάνια, τυχαία, η φυσική πορεία των πραγμάτων επέχει θέση πειράματος. Τον καιρό που συζητιόταν η θεωρία του Einstein έτυχε να γίνει μια ολική έκλειψη ηλίου και έτυχε πίσω από τον ήλιο να βρίσκεται ένα αστέρι, που, από την τροχιά του, ξέραμε ακριβώς πού είναι στο στερέωμα. Σύμφωνα με τη θεωρία, καθώς οι ακτίνες του περνούσαν δίπλα στον ήλιο για να φθάσουν στη γη, ο ήλιος θα τις έλκυε και θα το βλέπαμε σε άλλη θέση από εκείνη που ήταν. Έτσι, πραγματικά παρατηρήθηκε. Η έννοια της αιτίας είναι λίγο διαφορετική επίσης στη δικαιοσύνη. Στις ποινικές δίκες το γεγονός έχει ήδη συντελεστεί, επομένως δεν μπορούμε να άρουμε τις συνθήκες που συνέβηκε. Η ανεπάρκεια στον προσδιορισμό της αιτίας οδηγεί σε μετατόπιση του επιζητούμενου στόχου. Αν ο πρωτεύων σκοπός της δικαιοσύνης δεν είναι ατομικός, να τιμωρήσει το δράστη, αλλά κοινωνικός, να αποτρέψει την επανάληψη παράνομων πράξεων, αυτό, ναι, επιδέχεται πειραματική απόδειξη.

Στην τρέχουσα πανδημία, ο πρόεδρος Trump, αντί να λάβει μέτρα για την ανάσχεση της εξάπλωσής της, αναζήτησε τον αίτιο της πανδημίας. Και αίτιος, κατ΄ αυτόν, ήταν διττός. Αφενός οι Κινέζοι που ενδεχομένως παρήγαγαν τον ιό, αφού από εκεί ξεκίνησε, και αφετέρου ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας που υποβάθμισε τα γεγονότα· το έκανε αυτό επειδή ο Πρόεδρος του ΠΟΥ είχε εκλεγεί με την ψήφο της Κίνας. Η άποψη αυτή, με το κύρος εκείνου που την εξέφερε, επηρέασε πολύν κόσμο και δεν έχει αναστραφεί ούτε με την ήττα του προέδρου στις εκλογές (και γι΄ αυτή την ήττα υπεύθυνη ήταν η νοθεία. Αλλά για το ανόθευτο μιας εκλογής την ευθύνη την έχει ο αρχηγός του κράτους!). Λήφθηκαν μέτρα κατά της Κίνας και του ΠΟΥ. Φυσικά, τέτοια μέτρα δεν σταματούν την πανδημία, που, από τη στιγμή που άρχισε, αυτοδιατηρείται. Και απαιτείται μετατόπιση του στόχου, με αναζήτηση άλλης αιτίας που να μπορεί να αρθεί. Στο μεταξύ διεθνείς παρατηρητές δεν μπόρεσαν να βρουν στοιχεία εναντίον της Κίνας.

Αιτία των λοιμωδών νόσων είναι κάποιο “μίασμα”, ιός ή μικρόβιο. Αιτία των επιδημιών όμως δεν είναι το μικρόβιο ή ο ιός, αλλά οι συνθήκες που ευνοούν τη μετάδοση των νόσων, και κατεξοχήν ο συνωστισμός των ανθρώπων. Σπάνια μια επιδημία εξαφανίζεται με καταπολέμηση του αιτίου της νόσου, όπως έγινε με την ευλογιά. Μια επιδημία όμως πάντοτε τίθεται σε έλεγχο, αν ληφθούν τα απαραίτητα μέσα υγιεινής. Αιτία του τυφοειδή πυρετού είναι η σαλμονέλα, ένα μικρόβιο. Οι επιδημίες όμως σταματούν με μη ιατρικά μέσα, με δημιουργία σωστής υδροδότησης και αποχέτευσης σε ένα συγκεντρωμένο πληθυσμό.

Η γη φιλοξενεί σήμερα περισσότερους ανθρώπους παρά οποιαδήποτε άλλη περίοδο στην ιστορία της. Το πρόβλημα επισιτισμού έχει σχεδόν λυθεί, καθώς οι λιμοί έχουν περιορισθεί σημαντικά στον πλανήτη μας, κυρίως μόνο σε εμπόλεμες περιοχές. Έχει γιγαντωθεί όμως το πρόβλημα της διάθεσης των απορριμμάτων που η μάνα Γη δεν προλαβαίνει πια να τα ανακυκλώνει. Διαρκώς αθροίζονται και μας δηλητηριάζουν πολλαπλώς, αφενός άμεσα και αφετέρου αλλάζοντας τις κλιματικές συνθήκες, την πανίδα και τη χλωρίδα της γης. Ήδη έχομε φθάσει σε κρίσιμο σημείο από την άποψη της υγείας, καθώς η πρόσφατη πανδημία ήδη με τις μεταλλάξεις του ιού προκαλεί τη νόσο, τείνει να γίνει ενδημική, να μείνει δηλαδή παρούσα και να ζούμε μαζί της μόνιμα. Ακόμη όμως και αν καταπολεμηθεί, οι συνθήκες υπάρχουν για μελλοντικές πανδημίες που, είτε συνωμοσιολογικά παράγονται από κάποια κακά έθνη είτε αυτόματα, θα ενσκύπτουν ολοένα και συχνότερα, όσο η αιτία τους, ο συνωστισμός, παραμένει. Ο πολιτισμός μας έχει στηριχθεί ως τώρα, ακριβώς στη συνάθροιση ανθρώπων στο ίδιο μέρος. Με τη σύγχρονη τεχνολογία, είναι πια δυνατή η επικοινωνία των ανθρώπων σε πολύ μακρινές αποστάσεις.

Η αντιμετώπιση του συγχρωτισμού με ανακατανομή του πληθυσμού είναι δύσκολη, απαιτεί αποκέντρωση της οικονομίας, αλλά πάντως ευκολότερη, από τον περιορισμό του πληθυσμού.

ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 6-7 Μαρτίου, 2021

Στην Αλεξανδρινή εποχή, όταν οι Ελληνόφωνοι άρχισαν να αφίστανται από την καθιερωμένη Ελληνική γλώσσα, άρχισαν οι σοφοί να μελετούν τους “νόμους” της, για να δείχνουν πώς πρέπει να μιλούν και να γράφουν. Η Αθηναϊκή παραλλαγή της Ιωνικής διαλέκτου είχε, δίκαια, καθιερωθεί, αφού αυτήν χρησιμοποίησαν για να γράψουν τα αθάνατα κείμενά τους οι περισσότεροι σοφοί της εποχής. Από τότε λοιπόν, είχαν ταξινομηθεί οι λέξεις στα δέκα μέρη του λόγου που έχομε μέχρι σήμερα. Πώς προέκυψαν;

Τα παρακάτω είναι αναπόδεικτο, αλλά εύλογο, πιστεύω, σενάριο. Οι πανάρχαιοι πρόγονοί μας του είδους homo sapiens πριν από 100 000 χρόνια συμπεριφέρονταν περίπου σαν τα άλλα θηλαστικά. Είχαν, ωστόσο, κάποιες δομικές, ανατομικές και φυσιολογικές διαφορές. Είχαν δυο χέρια και δυο πόδια. Το χέρι διαφέρει από το πόδι κατά το ότι ένα από τα δάχτυλά του, ο αντίχειρας, λειτουργεί συμπληρωματικά με τα άλλα. Έτσι τη λειτουργία της λαβής δεν την είχαν μόνο τα σαγόνια του, όπως τα άλλα θηρία, αλλά και τα δυο του χέρια. Τα τετράχειρα, μπορούν, χάρη στις 4 χειρολαβές τους να κινούνται άνετα στα κλαδιά των δέντρων, αλλά, χωρίς πόδια, δεν κινούνται άνετα στο έδαφος. Ο άνθρωπος τα συνδυάζει. Στηρίζεται στερεά στο έδαφος με τα πόδια του, ενώ τα δυο χέρια του είναι ελεύθερα να εκτελούν άλλες εργασίες, όπως, η κυριότερη, να κατασκευάζουν εργαλεία. Η δεύτερη σημαντική διαφορά ήταν η ποιοτικά ανώτερη ικανότητά του να σχηματίζει δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά. Τα λοιπά ομοιόθερμα ζώα σχηματίζουν επίκτητα (εξαρτημένα) αντανακλαστικά συνδέοντας ένα αίσθημα με κάποιο άλλο που αποτελεί την απαρχή ενός φυσικού αντανακλαστικού. Ο άνθρωπος λοιπόν είχε την ικανότητα να σχηματίζει και δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά στη βάση όχι μόνο προϋπαρχόντων φυσικών, αλλά και προσχηματισμένων εξαρτημένων. Αυτή η ικανότητα τού προσέδωσε σχεδόν απεριόριστες δυνατότητες μάθησης. Οι συνήθειες (γνώσεις) που είχε δεν στηρίζονταν μόνο στη δική του εμπειρία, αλλά, χάρη στην ιδιαίτερη αυτή δυνατότητα, και στην πείρα άλλων με τους οποίους ερχόταν σε συνάφεια, ακόμη και περασμένων γενεών.

Κάποια ζώα, ιδίως έντομα, είναι προικισμένα με αντανακλαστικά που τους επιβάλλουν να ζουν κοινωνικά, δηλαδή καθένα να κάνει κάποιο διαφορετικό έργο από άλλα, όπου όμως όλα μαζί εξυπηρετούν κοινό σκοπό, τη δημιουργία αποθηκών με χρήσιμα αγαθά για τις περιόδους ένδειας. Τα θερμόαιμα σπονδυλωτά έχουν τέτοια αντανακλαστικά πολύ περιορισμένα, στις σχέσεις μεταξύ των δύο φύλων αφενός και μεταξύ μητέρας και τέκνου αφετέρου. Ο άνθρωπος, χάρη στις δύο κύριες δεξιότητες που περιγράφηκαν μπορούσε να επιλέξει αν θα φάει τον απαγορευμένο καρπό ή όχι, δηλαδή πόσο κοινωνικά και πόσο αγελαία θέλει να ζήσει. Έγινε πολιτικό ζώο.

Η κοινωνική ζωή απαιτεί επικοινωνία. Η επικοινωνία γίνεται με ποικίλα μέσα, π.χ. με χημικά ίχνη που αφήνει ένα μυρμήγκι και τα “μυρίζει” το επόμενο που ακολουθεί. Στα θηλαστικά γίνεται σε σημαντικό βαθμό με ηχητικά σήματα, κραυγές. Με κλειστή τη γλωττίδα, σφίγγονται οι μύες του θώρακα, ο αέρας συμπιέζεται, παραβιάζει τη γλωττίδα, την κάνει να πάλλεται και εκφέρεται η κραυγή. Έτσι επικοινωνούσαν, λέει το σενάριο, οι πρωτόγονοι άνθρωποι, εκφράζοντας τα συναισθήματά τους, πείνα, οργή, χαρά κλπ. Τέτοιες φωνές εντάσσονται σήμερα στα επιφωνήματα. Η κατασκευή των φωνητικών οργάνων, λάρυγγα, στοματικών μυών, επέτρεπε ποικιλία επιφωνημάτων. Οι γορίλες π.χ. μπορούν να εκφέρουν ως 80 περίπου διαφορετικούς ήχους. Τώρα οι άνθρωποι μπορούσαν να μιμούνται όσο γίνεται φυσικούς ήχους εκφέροντας διαφορετικές φωνές. “Φλ” κάνει το κυματάκι στην ακτή και να ο “φλοίσβος”. “Πατ-πατ” ακούονται τα βήματα και ο άλλος “πατεί” κλπ. Οι κραυγές άρχισαν να εκφράζουν και έννοιες, εκτός από συναισθήματα. Ο αισθητός κόσμος απαρτίζεται από ύλη και ενέργεια. Τα φωνητικά ονόματα που εκφράζουν υλικά σώματα κατατάχθηκαν ως ουσιαστικά, όσα εκφράζουν ενέργεια ως ρήματα. Ακολούθησαν περαιτέρω διαφοροποιήσεις με προσδιορισμούς των ουσιαστικών (επίθετα, αντωνυμίες), των ρημάτων (επιρρήματα) και συνδετικών λέξεων (λοιπά μέρη του λόγου). Να σημειωθεί ότι ο ώριμος λόγος μεταφέρει με αρκετή πιστότητα λογικές σκέψεις. Όμως, περιγράφει, αλλά δεν εκφράζει, συναισθήματα. Όταν λέω “λυπάμαι” ή “χαίρομαι” περιγράφω το συναίσθημά μου, αλλά το εκφράζω γελώντας ή κλαίοντας με κατάλληλες συνοδευτικές χειρονομίες. Στην εξέλιξή της η γλώσσα, προχώρησε από το συναισθηματικό λόγο (π.χ. ποιήματα Ομήρου) στη λογική ομιλία (ιστορικός, φιλοσοφικός, πολιτικός, επιστημονικός κλπ λόγος). Στην Ομηρική εποχή, η διαμόρφωση των μερών του λόγου ήταν ακόμη ατελής, χωρίς να αίρεται (ή μάλλον εξυψώνοντας) την αισθητική αξία του ποιήματος. Τα άρθρα και οι προθέσεις ήταν υπανάπτυκτα ή ανύπαρκτα. Στο συχνά επαναλαμβανόμενο στίχο “Τον δ΄ απαμειβόμενος προσέφη πόδας ωκύς Αχιλλεύς”, η πρώτη λέξη (“τον”) δεν είναι βέβαια άρθρο, αλλά αντωνυμία (=αυτόν), ενώ ο γοργοπόδαρος (“πόδας ωκύς”) Αχιλλεύς αναφέρεται άναρθρος. Η ακρίβεια όμως στην ανταλλαγή λογικών επιχειρημάτων απαιτούσε και τα δέκα μέρη του λόγου.

Τα επιφωνήματα, ως πιο πρωτόγονα, συνδεόμενα με φυσικά αντανακλαστικά είχαν μεγαλύτερες πιθανότητες να μεταφερθούν αναλλοίωτα και να μας παράσχουν κάποιες χρήσιμες πληροφορίες. Για παράδειγμα το αρχαίο επιφώνημα “οίμοι”, πώς να προφερόταν άραγε; Κανένας, φυσικά, δεν μπορεί να ξέρει. Όμως οι γραμματικοί μας έμαθαν πως το “οι” στο τέλος της λέξης είναι βραχύ, αλλά στις άλλες θέσεις μακρό. Να τώρα μια υπόθεση, που, αν θέλετε, τη δέχεστε. Το “μακρό οι” προφερόταν αλλάζοντας στη διάρκειά του την ποιότητα της φωνής (θέση της γλώσσας): “όι”. Το βραχύ προφερόταν χωρίς να αλλάζει στη διάρκειά του η ποιότητα της φωνής. Παρίστανε γραπτά τον ήχο που εκφέρομε αν κρατήσουμε τα χείλια μας προτεταμένα, όπως για να προφέρουμε το “ο” και τη γλώσσα μας πίσω κοντά στον ουρανίσκο, όπως για να προφέρουμε το “ι”. Αν δοκιμάσετε να το κάνετε, με το στόμα έτοιμο να πει “ο”, αλλά τη γλώσσα να λέει “ι”, ακούεται ένας ήχος που μοιάζει με το “ε”, κάπως σαν το γαλλικό “eu” ή το γερμανικό “ӧ”. Αν η υπόθεση είναι σωστή, το “οίμοι” θα πρέπει να προφερόταν κάπως σαν “οϊμε”. Αλλά έτσι έχει διατηρηθεί ως τις μέρες μας, ιδίως στη δημοτική ποίηση, το σύγχρονο επιφώνημα που εκφράζει ακριβώς ό,τι και το αρχαίο “οίμοι”.

Όπως όλες οι προσπάθειες ταξινόμησης, έτσι και των μερών του λόγου δεν είναι στεγανή. Αυτό έχει συνέπειες στην έκφρασή μας. Ένα επίθετο, αν δεν συνοδεύει ουσιαστικό, συμπεριφέρεται σαν ουσιαστικό, ακολουθώντας τους γραμματικούς κανόνες των ουσιαστικών μάλλον παρά των επιθέτων. “Κύριος” επίθετο και ουσιαστικό. “Κυρία”, ουσιαστικό. “Κύρια (π.χ. πρόταση)” επίθετο. “Κύριο” επίθετο. Διαφοροποίηση στη γενική πληθυντικού: “Κυρίων” μόνο ουσιαστικό. “Κυριών” μόνο ουσιαστικό. “Κύριων” (αρσενικό, θηλυκό και ουδέτερο) μόνον επίθετο.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΟΡΩΝΑ ΣΤΟΝ ΙΟ ΤΗΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 4 Μαρτίου 2021

Βρισκόμαστε σε μια παγκόσμια απειλή κι όμως αυτή γίνεται αντικείμενο και εργαλείο συγκρούσεων μεταξύ συμφερόντων. Μιλώ για την απειλή των πανδημιών, αλλά ισχύει ανάλογα για άλλες απειλές, όπως της κλιματικής αλλαγής, του πυρηνικού πολέμου, της δεσποτείας της τεχνολογίας πάνω στο δημιουργό της, τον άνθρωπο.

Πεθαίνουν από τη νόσο κυρίως οι ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού, οι υπέργηροι, και οι πάσχοντες από χρόνια σοβαρά νοσήματα. Μα αυτοί, έτσι κι αλλιώς θα πέθαιναν. Γιατί κάποιος με βαριά καρδιακή ανεπάρκεια, που, έτσι κι αλλιώς θα πέθαινε, λέμε ότι είχε αιτία θανάτου τη νόσησή του από τον COVID-19; O θάνατος είναι η μόνη κατάληξη με πιθανότητες ακριβώς 100%, χωρίς σφάλμα, για όλους μας, επειδή ζούμε. Αιτία θανάτου όλων μας είναι η ίδια η ζωή μας. Ονομάζομε όμως αιτία θανάτου τον παράγοντα που επισπεύδει την έλευση του γεγονότος που έτσι κι αλλιώς θα συνέβαινε. Επομένως ένας υπέργηρος που επισπεύδεται ο θάνατός του από τον κορωνοϊό έχει αιτία θανάτου του τον κορωνοϊό, όχι τα γηρατειά.

Υπάρχει αμφισβήτηση και για τον ορισμό της πανδημίας. Άλλοτε ονομάζομε θύματά της τους νοσούντες και άλλοτε τα κρούσματα, που μπορεί να περιλαμβάνουν και μη συμπτωματικούς, δηλαδή μη νοσούντες. Όμως το γεγονός είναι ότι έχομε δει μέσα σε λιγότερο από ένα έτος πάνω από 1 εκατομμύριο θανάτων λόγω κορωνοϊού σε όλες τις ηπείρους. Είναι πανδημία!

Ενώ ο συνολικός αριθμός των θανάτων σε βραχύ χρονικό διάστημα (θνησιμότητα) είναι μεγάλος, ο αριθμός των θανάτων μεταξύ των πασχόντων από τον ιό (θνητότητα) είναι τόσο χαμηλός όσο και της κοινής γρίπης. Γιατί λοιπόν τόση πολλή παγκόσμια αναστάτωση για μια νόσο με τόσο χαμηλή θνητότητα; Η απορία είναι γνήσια. Και επιδέχεται πολλές υποθέσεις που την ερμηνεύουν. Μια είναι κάποια συμφέροντα. Φαρμακοβιομηχανίες γίγαντες γίνονται ακόμη πιο πλούσιες και κυριαρχούν στην αρένα των οικονομικών ανταγωνισμών. Παράλληλα, για την καταπολέμηση της πανδημίας τα κράτη εφαρμόζουν πολιτικές που αυξάνουν τη χειραγώγηση των πολιτών τους. Από τη στιγμή που ξεκίνησε να υπάρχει κοινωνία και οι άνθρωποι από τροφοσυλλέκτες έγιναν τροφοπαραγωγοί, υπάρχει ανάγκη για καταγραφή, “φακέλωμά” τους. Καταγραφή στα κατάστιχα της κοινής μνήμης (κηδεία), στα κατάστιχα του κράτους και της άρχουσας τάξης (ληξιαρχείο, εφορία, τράπεζες, ιδιωτικές επιχειρήσεις, ηλεκτρονικά μέσα δικτύωσης κλπ). Με το όπλο του φακελώματος αυξάνεται η εξάρτηση του πολίτη. Κράτη λοιπόν και οικονομικοί παράγοντες εκμεταλλεύονται την πανδημία. Με τα μέτρα όμως που λαμβάνονται θίγονται άλλοι οικονομικοί γίγαντες, οι επιχειρήσεις που δεν μπορούν να βρουν ρόλο στην καταπολέμησή της υποφέρουν αβάσταχτα. Και αρχίζει η λυσσώδης αντίδραση στα μέτρα που λαμβάνονται. Με πραγματικά και πλαστά επιχειρήματα. Παράγοντες που κόπτονται εναντίον του φακελώματος, της χειραγώγησης του πληθυσμού και των μέτρων κατά της πανδημίας, στην πραγματικότητα μπορεί να είναι νεοφασίστες που επιδιώκουν αυτοί να είναι οι φακελωτές και χειραγωγοί και όχι οι ανταγωνιστές τους.

Οι ολοκληρωτισμοί, αυτοκρατορίες και βασιλείες του Μεσαίωνα καταργήθηκαν με τις επαναστάσεις, την Αμερικανική, τη Γαλλική, τη Σοβιετική, ακόμη και την Ελληνική, ενώ η αποικιοκρατία και οι δικτατορίες κλονίσθηκαν ανεπανόρθωτα στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Χύθηκε πολύ αίμα για αυτή την περιπέτεια. Το αίμα εξακολούθησε να χύνεται άφθονο και μετά την επικράτησή τους από φόβους ή φοβίες (φόβους χωρίς λογική) λόγω των  εσωτερικών αντιδράσεων που ζητούσαν την επαναφορά των “παλιών καλών” καιρών και των πραγματικών εξωτερικών απειλών από άλλα κράτη που έτρεμαν μήπως επεκταθεί η αναστάτωση στις επικράτειές τους.

Κάθε ιστορική περίοδος συνδεόταν με τελική πρόοδο για ολόκληρη την ανθρωπότητα. Η εποχή των φεουδαρχιών και των αυτοκρατοριών παρήγαγε πανανθρώπινα έργα τέχνης, από το Da Vinci και το Michelangelo ως τον Bach και τον Beethoven. Τις μοναρχίες διαδέχθηκαν οι ολιγαρχίες, το κυρίαρχο σημερινό σύστημα. Σ΄ αυτές δινόταν η δυνατότητα να αναδειχθούν  όλοι οι πολίτες ανεξάρτητα από την καταγωγή τους, ενώ θριάμβευσαν οι θετικές επιστήμες, που χάρη σ΄ αυτές επιτεύχθηκε παράταση της ζωής, μείωση των επιδημιών, των σιτοδειών και της αγραμματοσύνης, αλλά γιγαντώθηκαν οι ανισότητες, αιτίες πλήθους κοινωνικών δεινών. Οι επαναστάσεις που επέφεραν αυτή τη μεταβολή όμως δεν απέβλεπαν στην κατάλυση της απόλυτης εξουσίες, αλλά στην αντικατάστασή της πάλι από απόλυτη εξουσία από μιαν άλλη αρχή, που στις δυτικού τύπου ρεπούμπλικες ήταν οι εργοδότες με τους χρηματιστές, ενώ σε άλλες ήταν οι εργαζόμενοι, η δικτατορία του προλεταριάτου. Οι δυνάμεις που αναπτύσσονταν σε αυτά τα πλαίσια αγωνίζονταν αφενός η μια κατά της άλλης, όπως στην περίπτωση του κορωνοϊού, και αφετέρου εναντίον της κυριαρχίας του λαού, δηλαδή όλων, ανεξάρτητα από καταγωγή, φύλο, πλούτο, εκπαίδευση κλπ: ΟΛΩΝ. Τα συμφέροντα που αλληλομάχονται το ένα το άλλο, ενώνονται στον αγώνα να μην καταργηθούν τα προνόμια μιας ολιγαρχίας πάνω σε εκείνα του συνόλου.

Η πορεία προς μια τέτοια πραγματική δημοκρατία υπήρξε μόνο στην αρχαία Ελλάδα, με πρότυπο την Αθηναϊκή δημοκρατία. Τότε ήταν η μόνη περίοδος που επέτρεψε την αρμονική ανάπτυξη επιστημών, τεχνών, ηθικής, με αρχές που δημιουργήθηκαν τότε και μένουν αιώνιες σε ισχύ ως σήμερα. Ποτέ δεν ολοκληρώθηκε, καθώς καταργήθηκε βίαια πριν μπορέσουν να γίνουν πολίτες οι γυναίκες, οι μέτοικοι, οι δούλοι. Οι αντίπαλοί της προπαγανδίζουν ακόμη σήμερα ως αιτία της πτώσης της τη δημαγωγία, το λαϊκισμό. Μολονότι ο λαϊκισμός έπαιξε (και παίζει ακόμη) το ρόλο του, στην πραγματικότητα είναι το εργαλείο και των μοναρχιών (π.χ. δικτατοριών) και των ολιγαρχιών, με την πελατειακή σχέση που έχουν με τους ψηφοφόρους τους, για να συνεχίζουν την εξουσία πάνω στο πλήθος. 

Σήμερα υπάρχουν οι προοπτικές για μια παγκόσμια δημοκρατία που είναι η μόνη που μπορεί να σώσει τον πλανήτη από δεινά, όπως οι πανδημίες, η πυρηνική απειλή, η κλιματική αλλαγή, η τεχνολογική κυριαρχία κλπ. Καθήκον των σκεπτόμενων ανθρώπων είναι να μην παρασύρονται από τα εξαιρετικά έντεχνα δομημένα επιχειρήματα των αντιμαχόμενων τάσεων. Να ξεχωρίσουν τα γνήσια δημιουργικά επιτεύγματα καθεμιάς κατάστασης από εκείνα της ενίσχυσης κάποιων αρχόντων εναντίον των αρχομένων. Να αντισταθούν στη συνωμοσιολογία, αλλά και στις κυβερνητικές προπαγάνδες. Θα στηριχθούν σε αναμφισβήτητα γεγονότα και όχι σε θρυλούμενες αόρατες δυνάμεις, που είτε δεν υπάρχουν είτε αδυνατούμε να τις αντιμετωπίσουμε. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η κορτιζόνη, η χλωροκίνη, η κολχικίνη, προσφέρουν στατιστικά σημαντική βελτίωση σε ποσοστά λίγο πάνω από 50%, ότι τα εμβόλια, πρωτοφανώς βιαστικά παρασκευασμένα, προσφέρουν στατιστικά σημαντική αποτελεσματικότητα και ασφάλεια, που ακόμη κι αν δεν είναι 95% όπως ισχυρίζονται, είναι πάντως δραστικά. Από κει και πέρα οι αποφάσεις είναι ιατρικές πλαισιωμένες από κρατικούς κανόνες.

ΒΙΑΣΜΟΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Κοινή Γνώμη, 2 Μαρτίου 2021

Θ΄ αρχίσω ανάποδα. Λέγεται πως ο σοφός βασιλιάς Σολομών έκρινε μια υπόθεση βιασμού. Έβγαλε ένα ξίφος από τη θήκη του και ζήτησε από το θύμα να το βάλει πάλι μέσα. Εκείνος κρατούσε το θηκάρι και κουνώντας το δεν άφηνε την εισαγωγή του ξίφους. Αποφάνθηκε πως, αν δεν θέλει η γυναίκα, βιασμός δεν μπορεί να γίνει! Στον “Κύκλο με την Κιμωλία” ο B. Brecht παρουσιάζει το λαϊκό δικαστή να κρίνει μια υπόθεση βιασμού. Ζήτησε από το θύμα να περπατήσει μπροστά του και εκείνη ακκιζόμενη, με πολλά κουνήματα και νάζια, βάδισε μπροστά το δικαστή. Κι εκείνος αποφάνθηκε: “Αυτή βίασε αυτόν”! Στη “Λογομαχία Τετραπόδων”, έναν εκπληκτικό βυζαντινό έμμετρο μύθο σε λαϊκή βυζαντινή γλώσσα, ο βασιλιάς των ζώων αποφασίζει να βάλει τάξη στο βασίλειό του. Συγκαλεί όλα τα ζώα σε συνέλευση, φυτοφάγα και σαρκοφάγα, αλλά τότε αρχίζουν οι διαμάχες μεταξύ τους. Κάποια στιγμή ένα σαρκοφάγο λέει το ακαταμάχητο επιχείρημα: Αν δεν φάω εγώ φυτοφάγο ζώο, πώς θα ζήσω; Ακολουθεί πλήρης αναστάτωση, αλλά ένας βούβαλος χώνει τα κέρατά του στο λιοντάρι και το ξεκοιλιάζει.

Η σεξουαλική πράξη είναι μια φυσιολογική λειτουργία, όπως και η διατροφή. Και οι δύο συνδέονται με αυτοματισμό και περιοδικότητα, σα μια ταλάντωση, έτσι που και μόνο με την πάροδο του χρόνου πεινάω ή θέλω να κάνω έρωτα, ακολουθεί μια σωματική πράξη και επέρχεται ο κόρος ή ο οργασμός, οπότε θέλω να σταματήσω τη σωματική μου δραστηριότητα. Βαθμιαία θα ακολουθήσει πάλι, με το χρόνο η επιθυμία. Στη διάρκεια της σωματικής εκτόνωσης υπάρχει ένας μηχανισμός θετικής ανάδρασης. “Τρώγοντας έρχεται η όρεξη”. Mε την έναρξη των ερωτικών θωπειών γιγαντώνεται η επιθυμία για ολοκλήρωση της συνουσίας. Και οι δύο φυσιολογικές λειτουργίες συνδέονται και με διεγερσιμότητα. Αν, πριν από τη στιγμή που η επιθυμία φθάσει σε έναν ουδό, μια κρίσιμη ένταση για να μετατραπεί η βούληση σε σωματική πράξη, εμφανισθεί ένα κατάλληλο ερέθισμα, διεγείρεται το άτομο και η πράξη επισπεύδεται. Διαφέρουν μεταξύ τους κατά τούτο: Για τη διατροφή, βούληση έχει μόνο αυτός που τρώει. Η τροφή του είναι είτε κάποιο φυτό ή κάποιο ζώο, που δεν έχει βούληση ή, τουλάχιστον, εμείς οι άνθρωποι δεν του αναγνωρίζομε το δικαίωμα να έχει. Αντίθετα, η ερωτική πράξη τελείται μεταξύ δύο όντων που διαθέτουν και τα δύο ισότιμη αμοιβαία ελεύθερη βούληση.

Το θέμα δεν είναι φεμινιστικό. Το θύμα συνηθέστερα είναι κοπέλα, αλλά δεν αποκλείεται να είναι αγόρι ή ανήλικος ανεξάρτητα από φύλο ή και άνδρας σε σχέση εξάρτησης από μια προϊσταμένη. Είναι ζήτημα εξουσίας, τι σημαίνει ελεύθερη βούληση. Όπως αναφέρθηκε, από τη στιγμή που αρχίζει μια διαδικασία, τίθεται σε λειτουργία θετική ανάδραση. Μπορεί να άρχισε χωρίς ελεύθερη βούληση. Mε προσκάλεσαν οι φίλοι μου να φάω. Δεν είχα όρεξη, αλλά, να μη τους κακοκαρδίσω. Το φαγητό όμως ήταν τόσο νόστιμο, που το απόλαυσα τρώγοντας μαζί τους. Πόσο ελεύθερη ήταν η βούλησή μου; Το απόλυτο στην κρίση του σοφού Σολομώντα, δεν ισχύει στην πράξη, καθώς η βούληση μπορεί να χειραγωγείται. Κύριος τρόπος χειραγώγησης της βούλησης είναι διαμέσου της κοινωνίας. Ο άνθρωπος, εκτός από νοητό Εγώ με ελεύθερη βούληση, και αισθητό Εγώ με υποχρεωτικές αντανακλαστικές και περιοδικές ταλαντούμενες αντιδράσεις, είναι και κοινωνικό, με περιορισμούς και υποχρεώσεις που επιβάλλονται από το έλλογο περιβάλλον. Η κοινωνία είναι δομημένη σε ρόλους, που έχουν υφανθεί με συνδέσεις παράλληλες, αλλά και στη σειρά, οπότε είναι ιεραρχημένες, με εξάρτηση. Τώρα αρχίζει η κατάχρηση της εξουσίας. Εκτός από τις επίσημες, πολιτικές αρχές, την εκτελεστική (κυβέρνηση), νομοθετική (βουλή) και δικαστική, υπάρχουν και οι ιδιωτικές, επαγγελματικές εξουσίες. Ο εργοδότης έχει εξουσία πάνω στον εργαζόμενο, μπορεί π.χ. να τον απολύσει, αλλιώς το σύστημα δεν λειτουργεί. Στην ευνομούμενη κοινωνία, ωστόσο, υπάρχει σαφής διαχωρισμός μεταξύ της επαγγελματικής, δημόσιας ζωής και της ιδιωτικής. Η εξουσία σε καμιά περίπτωση δεν επιτρέπεται να εκτείνεται πέρα από τον επαγγελματικό τομέα, έξω από το ωράριο και το χώρο του επαγγέλματος. Όταν, για την πρόσληψη κάποιου εργαζομένου π.χ. η διαδικασία δεν γίνεται στον προδιαγραμμένο χρόνο και τόπο, αλλά στο σπίτι του εξουσιαστή, ήδη έχει γίνει η εκτροπή. Για να περάσει το μάθημα ένας φοιτητής εξετάζεται στο σπίτι του καθηγητή· για να προσληφθεί στο θέατρο ένας ηθοποιός πρέπει να δει ιδιωτικά το σκηνοθέτη· για να μετάσχει στους αγώνες ένας αθλητής, πρέπει να έχει κάποια ιδιαίτερη σχέση με τον προπονητή έξω από την επαγγελματική περιοχή. Ο δημόσιος τομέας, όσο είναι δυνατό, εποπτεύεται από το σύστημα. Ο ιδιωτικός χώρος και χρόνος είναι κανονικά άβατος από την κοινωνία, χωρίς άδεια του εισαγγελέα, ενώ ο δημόσιος, επαγγελματικός, είναι σε κοινή θέα και κρίση. Στον ιδιωτικό χώρο μπορούν να συμβούν και τα δύο. Το συνηθέστερο, ο ισχυρός, σαν το λιοντάρι, απαιτεί ποικίλα από τον ασθενή, για να του επιτρέψει την επιβίωση. Το σπανιότερο, ο “ανίσχυρος”, σαν το φυτοφάγο βούβαλο, ξεκοιλιάζει το βασιλιά λέοντα, με εκβιασμούς του τύπου “αν δεν κάνεις αυτό που σου ζητώ, θα διαδώσω πως αποπειράθηκες να με βιάσεις” ή και προκαλώντας τέτοια αντίδραση σαν το θύμα βιασμού του Μπρέχτ.

Μετά το γεγονός, έρχεται η σειρά της δικαιοσύνης να κρίνει. Η δικαιοσύνη δίνει στην αρχή ίσα δικαιώματα σε κρινόμενους θύτη και θύμα. Ισονομία. Τώρα αρχίζει άλλη κακοήθεια. Από τη μια, παρουσιάζονται αιφνιδίως καλοθελητές που, ενώ σιωπούσαν για πολλά χρόνια, τώρα ξαφνικά θυμούνται πως υπήρξαν θύματα. “Δρυὸς πεσούσης πᾶς ἀνὴρ ξυλεύεται . (Μένανδρος).Έρχεται παράλληλα η κανιβαλική στάση της υπεράσπισης, πως τα θύματα ήταν επαγγελματίες εκβιαστές, που όχι μόνο ικανοποιούσαν τις εκκεντρικές ορέξεις τους, αλλά και τις εκμεταλλεύονταν. Για όλα αυτά καλείται η δικαιοσύνη να πάρει θέση, σύμφωνα με κανόνες (νόμους) που έχουν αποφασισθεί από την κοινωνία πριν συντελεσθεί το κρινόμενο συμβάν.

Κι εμείς; Αγόμαστε από την εξουσιαστική ολιγαρχία στο δημόσιο χώρο των ΜΜΕ. Ενώ η πανδημία μαίνεται, ενώ η οικονομία μας βρίσκεται στο χείλος του γκρεμνού, ενώ η επικράτειά μας βιάζεται παράνομα με κατηγορίες πως εμείς είμαστε οι ένοχοι, ενώ μεγάλο μέρος της διεθνούς ισχύος τάσσεται με το μέρος του ισχυροτέρου (με κοινά συμφέροντα και πιθανότερου νικητή σε μια σύγκρουση), ενώ γίνονται όλα αυτά, εμείς ασχολούμαστε  με μια υπόθεση για βίτσια, στην οποίαν αρμοδιότητα έχει μόνο η δικαιοσύνη. Καλό όμως είναι να θυμόμαστε, πως το δίκαιο του ισχυροτέρου είναι εκείνο που συχνά επικρατεί, δεν γίνεται όμως πάντα έτσι. Το φυτοφάγο βουβάλι είναι που ξεκοίλιασε το σαρκοβόρο λέοντα.