ΕΛΛΗΝΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 25 Μαρτίου 2021

21 Μαρτίου 2021, Κυριακή της Ορθοδοξίας. “Οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἲδωλον οὐδὲ παντὸς ὁμοίωμα ὃσα ἐν τῷ οὐρανῷ ἂνω καὶ ὃσα ἐν τᾗ γῇ κάτω καὶ ὃσα ἐν τοῖς ὓδασιν ὑπὸ κάτω τῆς γῆς.” Θεμελιώδης θεϊκή εντολή στη Γένεση. Ο Χριστός ήταν απόγονος του Αβραάμ, που το Θεό του λατρεύομε οι περισσότεροι άνθρωποι πάνω στη γη, Εβραίοι, Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι.

Αφού “Θεόν  οὐδεὶς  ἑώρακε  πώποτε” (Ιωάννης), όσα γνωρίζομε για το Θεό είναι αυτά που μας μετέδωσαν αρχικά κάποιοι άνθρωποι, ο Μωυσής, ο Ιησούς, που ήταν, πιστεύομε, και Θεός, ο Μωάμεθ. Και στη συνέχεια οι διάδοχοί τους, έτσι που να κατακομματιαστούν οι πίστεις σε δόγματα και αιρέσεις που αλληλομισούνται και αλληλεξοντώνονται. Στο Χριστιανικό κόσμο επικράτησαν τρεις διαφορετικές στάσεις. Η μια ήταν της ορθοδοξίας, στην Ανατολική Ευρώπη, που στηρίχτηκε στο πάντρεμα του Ελληνικού πολιτισμού με τον Ιουδαϊκό. Σ΄ αυτήν επικρατεί η έμφαση στο νοητό Εγώ, στην πνευματικότητα του ατόμου. Η άλλη ήταν του καθολικισμού, στη νοτιοδυτική Ευρώπη, όπου επικράτησε το Ρωμαϊκό πνεύμα, στο οποίο, η κοινωνία, με τους άτεγκτους νόμους της και το αλάθητο του Πάπα επικρατεί πάνω στο άτομο, με το κοινωνικό Εγώ να κυριαρχεί πάνω στο νοητό. Η διαφορά της στάσης φαίνεται όχι στις λογικές, αλλά στις συναισθηματικές όψεις της κοινωνίας. Ο Ρωμαίος διασκέδαζε παρακολουθώντας την κατασπάραξη των καταδίκων από τα θηρία και το φόνο του ενός από τους δύο μονομάχους. Ο ισχυρός αναδεικνύεται αφέντης της κοινωνίας. Ο Έλληνας διασκέδαζε στην τραγωδία, όπου ήταν αδιανόητος όχι μόνο ο φόνος, αλλά και οποιοσδήποτε θάνατος πάνω στη σκηνή. Αντίθετα, αναδεικνυόταν συμβολικά η σύγκρουση ανάμεσα στη συμπάθεια, τον έλεο, στον ήρωα που ξεστράτησε από τον παραδεκτό δρόμο και στο σεβασμό, το φόβο, προς τις υπεράνθρωπες δυνάμεις, θεϊκές ή κοινωνικές, για να καταλήξει στην κάθαρση, τη συναισθηματική, εθιμική, λύση σ΄ αυτά τα παθήματα. Η τρίτη στάση ήταν στη βόρεια, Γερμανογενή, προτεσταντική, Ευρώπη, όπου αναδείχθηκε το αισθητό, ατομικό, Εγώ με την κυριαρχία του πάνω στο νοητό και το κοινωνικό Εγώ. Αυτή η στάση αποδείχθηκε εξαιρετικά αποδοτική οικονομικά, καθώς προήγαγε τη βιομηχανική επανάσταση και την κυριαρχία των ισχυρών πάνω στους ασθενείς, αλλά σήμανε και συσσώρευση  πολλών δεινών πάνω στην ανθρωπότητα, χάρη στην ανισότητα που δημιούργησε.

Ένα ερώτημα είναι το πώς επιτεύχθηκε το πάντρεμα Ελληνικού και Ιουδαϊκού πνεύματος. Πρωτοστάτησαν σ΄ αυτό οι τρεις Μεγάλοι Ιεράρχες, Βασίλειος, Γρηγόριος και Ιωάννης. Το πάντρεμα όμως δεν ήταν μόνο λογικό, με το οποίο δεν θα ασχοληθώ. Ήταν προπάντων συναισθηματικό, όπως φαίνεται στις εικαστικές και μουσικές δημιουργίες του υβριδικού Ελληνοχριστιανικού πολιτισμού. Ειδικότερα εδώ, θα επισημάνω μια πτυχή της Ελληνικής εικονογραφίας.

Η ειδωλολατρία δεν ήταν ανεκτή στον αρχικό, ιουδαιογενή Χριστιανισμό, λόγω της θεμελιώδους εντολής με την οποίαν άρχισα. Ούτε όμως ήταν δυνατό και να αποσπασθεί ο Έλληνας από τον εικαστικό κόσμο. Ο καθολικισμός έλυσε το πρόβλημα αδιαφορώντας παντελώς για την επίμαχη εντολή. Δημιούργησε τα αθάνατα έργα των DaVinci, Raffaello, Michelangelo κλπ. Αυτά επιζητούσαν την καλύτερη δυνατή ομοιότητα με τα φυσικά πρόσωπα και πράγματα, ένα νατουραλισμό, που ερχόταν σε ευθεία αντιπαράθεση με τη θεϊκή εντολή. Η διαμάχη υπήρξε και στην ορθοδοξία με τις εικονομαχίες που κράτησαν ένα αιώνα. Έληξε με την τοποθέτηση του Ιωάννου Δαμασκηνού: Η προσκύνηση δεν αποδίδεται στην εικόνα, άλλα στο εικονιζόμενο ιερό πρόσωπο και δεν έχει σχέση με τη λατρεία, που αναφέρεται αποκλειστικά και μόνο στο Θεό. Το λογικό αυτό επιχείρημα θα μπορούσε να εκληφθεί ως σόφισμα, όταν π.χ. πολλοί πιστεύουν ειδωλολατρικά πως η Παναγιά της Τήνου είναι πιο θαυματουργή από το εικόνισμά της στο εικονοστάσι τους. Όμως υπάρχει και η συναισθηματική στάση. Τα πρόσωπα στην Ορθόδοξη εικονογραφία δεν έχουν καμιά σχέση με νατουραλισμό. Πρώτα από όλα, δεν έχουν προοπτική. Είναι ζωγραφισμένα σε ένα επίπεδο, καταργώντας την τρίτη διάσταση του βάθους, της προοπτικής. Αυτό γίνεται ιδιαίτερα αντιληπτό στην απεικόνιση αντικειμένων. Να εξηγήσω απλά τι σημαίνει προοπτική.

Υποθέστε πως θέλετε να ζωγραφίσετε ένα τετράγωνο τραπέζι. Ένας τρόπος είναι να απεικονίσετε την κάτοψή του, όπως στο Α στο σχήμα που παρατίθεται. Το τραπέζι είναι τότε απλώς ένα τετράγωνο. Άλλος τρόπος είναι να ζωγραφίσετε μια πλάγια όψη, όπως στο Β του σχήματος. Τώρα το τραπέζι θυμίζει το γράμμα Π. Ο πιο πιστός στην πραγματικότητα τρόπος είναι να το ζωγραφίσετε με προοπτική, όπως στο Γ του σχήματος. Με την προοπτική, βλέπομε τις παράλληλες γραμμές να επεκτείνονται στο άπειρο και όλες μαζί να εστιάζονται σε ένα σημείο. Αυτό βρίσκεται στο ύψος των ματιών μας, πάνω στον ορίζοντα, μια γραμμή, στην οποία ενώνονται ο ουρανός με την επιφάνεια της θάλασσας. Ε, λοιπόν η Ορθόδοξη εικονογραφία, για να αποφύγει να ποιεί είδωλο ούτε παντός ομοίωμα, καταργεί, όχι την απεικόνιση, αλλά την προοπτική ή και την αναστρέφει (Δ στο σχήμα).  Έτσι, επινόησε την αφηρημένη ζωγραφική τέχνη, πριν από πολλούς αιώνες, πριν να την  (ξανα)ανακαλύψουν ζωγράφοι, όπως οι В.Кандинскийο, P.Picasso, G.Braque και πολλοί άλλοι. Ίσως δεν είναι τυχαίο που ο πρωτοπόρος Καντίνσκι ήταν Ρώσος, δηλαδή ποτισμένος με την Ελληνορθόδοξη παράδοση.  

Η ανάστροφη προοπτική, δείχνει τις παράλληλες γραμμές να επεκτείνονται συγκλίνουσες στο σημείο που βρίσκομαι εγώ, ο θεατής. Είναι σαν να απεικονίζει τι φαντάζομαι πως βλέπει ένα θεόρατο μάτι που κοιτάζει από το άπειρο εμένα, το σημειακό, νοητό, Εγώ μου, και παρατηρεί τα αντικείμενα που βρίσκονται ενδιάμεσα. Είναι το μάτι του Θεού. Αυτή η εξωνατουραλιστική, άποψη παρακάμπτει συναισθηματικά, χωρίς να καταργεί, τη θεία εντολή. Αυτό που βλέπω είναι η φανταστική εικόνα που υποθέτω πως βλέπει το όμμα του Θεού από την άπειρη και άπιαστη θέση Του. Εικόνα μιας φαντασίας, όχι είδωλο ή παντός ομοίωμα.

Το Ελληνοχριστιανικό υβρίδιο παρέκαμψε, χωρίς να καταργήσει τον άκαμπτο ιουδαϊκό νόμο. Δεν είναι περίεργο που είναι η όψη του Χριστιανισμού που έβλεπαν λιγότερο εχθρικά από τις υπόλοιπες, τόσο οι Εβραίοι όσο και οι Μουσουλμάνοι. Φυσικά, υπάρχουν εκείνοι από αυτούς που βλέπουν εχθρούς όλους τους Χριστιανούς. Αλλά, δυνατότητα αλληλοκατανόησης με συναισθηματικά, όχι μόνο λογικά, στοιχεία έχουν μόνο με την Ελληνορθοδοξία. Οι Καθολικές σταυροφορίες και το Γερμανικό ολοκαύτωμα δεν είναι δυνατό να ξεχαστούν στο υποσυνείδητο των λαών. Δεν είναι τυχαία η τριπλή συμμαχία που έχει επιτευχθεί τελευταία μεταξύ Ελλήνων, Εβραίων και Αιγυπτίων. Είναι ο μόνος τρόπος για μα μην αφομοιωθούμε εξαφανιζόμενοι μέσα στην Ευρωένωση. Η προσήλωσή μας στην εδαφική, αρχαία και Ελληνορθόδοξη, παράδοση είναι προϋπόθεση για την εθνική ταυτότητά μας.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s