ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 25 Φεβρουαρίου 2021

Τα πολιτικά φαινόμενα είναι κάποτε αιφνίδια, πόλεμοι, επαναστάσεις, δικτατορίες κλπ. Τα κοινωνικά φαινόμενα όμως κατά κανόνα εξελίσσονται τόσο αργά, που δεν τα παίρνομε είδηση. Η κοινωνία, για να υπάρχει, απαιτεί πρώτιστα επικοινωνία μεταξύ των μελών της. Συναισθηματική επικοινωνία έχουν και τα κοντινά μας αγελαία ζώα. Ανταλλαγή σημάτων έχουν απαραίτητα και τα κοινωνικά έντομα, κυρίως χημική. Όμως, η ανθρώπινη κοινωνία, χωρίς να της λείπει αυτό το επικοινωνιακό οπλοστάσιο, διαθέτει λόγο και έναρθρη μιλιά, που αυξάνει σχεδόν απεριόριστα τις δυνατότητές της. Η γλώσσα εξελίσσεται επομένως διαρκώς για να υπηρετεί τις κοινωνικές ανάγκες. Η ανακάλυψη της αλφαβητικής γραφής, που όταν πρωτοξεκίνησε ήταν φωνητική, αποτέλεσε μείζονα σταθμό στην ιστορία της γλώσσας και της κοινωνίας, καθώς επέτρεψε λογική επαφή όχι μόνο με το άμεσο περιβάλλον, αλλά και με απόμακρους ανθρώπους και με προγόνους, που δεν υπάρχουν πια, και με απογόνους, που κάποτε θα έλθουν.

Στη διάρκεια της ζωής μου είδα εξελίξεις στην κοινωνία και στη γλώσσα, που οι σημαδιακές ήταν οι πολιτικές αποφάσεις να καθιερωθεί η δημοτική ως επίσημη γλώσσα και να καταργηθούν οι πολλοί τόνοι και τα πνεύματα. Ανεξάρτητα όμως από αυτά, η γλώσσα μας εξελισσόταν, καθώς άλλαζε η κοινωνία. Μείζων εξέλιξη ήταν, η κοινωνική θέση της γυναίκας. Όταν ήμουν παιδί, συνεχιζόταν η πανάρχαιη παράδοση της πατριαρχίας.  Οι γυναίκες ήταν εστιάδες (φύλακες του σπιτιού και της φωτιάς), σύζυγοι και μητέρες των παιδιών των αντρών τους. Αντίθετα, οι άνδρες ήταν άλλος αγρότης, άλλος βοσκός, άλλος έμπορος, άλλος στρατιώτης, άλλος οικοδόμος, απέραντος κατάλογος από διαφορετικά επαγγέλματα που από τη συνεργασία τους προέκυπτε η λειτουργία της κοινωνίας τους. Στη διάρκεια της ζωής μου οι γυναίκες εξισώθηκαν με τους άνδρες. Δεν εννοώ μόνο πολιτικά, αποκτώντας ψήφο, αλλά και κοινωνικά. Παραδοσιακά ανδρικά επαγγέλματα άρχισαν να τα έχουν και οι γυναίκες. Αυτή η αλλαγή έπρεπε να ακολουθείται από αντίστοιχη αλλαγή στη γλώσσα. Η επίσημα κρατούσα τότε εκδοχή της γλώσσας μας, η καθαρεύουσα, δεν κάλυπτε τις ανάγκες. Τα πρωτόκλιτα, (Τζάρτζανος), έχουν αρσενικά που λήγουν σε -ας και -ης και θηλυκά που λήγουν σε -α και -ή. Ναι, αλλά ξαφνικά προέκυψε η ωραία γυμνασιάρχης μας. Ο γυμνασιάρχης ήταν πρωτόκλιτος. Η γυμνασιάρχης όμως; Ακολουθώντας το παράδειγμα της ανθοπώλιδος, θα έπρεπε να λέμε η γυμνασιάρχις, της γυμνασιάρχιδος. Μα στα έφηβα παιδιά, η ωραία λεπτεπίλεπτη, επικεφαλής του σχολείου μας να είναι γυμνασιάρχιδος; Κανένας δεν θα το δεχόταν. Εξάλλου, εμφανίσθηκε και η δικαστής, και η ταμίας κλπ. Αυτές πώς κλίνονται;

Η ανεπάρκεια αυτή της καθαρεύουσας δεν λύθηκε με τη δημοτική. Όταν έγραψε τη γραμματική του ο Τριανταφυλλίδης, το 1940-41, η κοινωνική θέση της γυναίκας δεν είχε αλλάξει ακόμη κι έτσι δεν δόθηκαν λύσεις στο πρόβλημα. Ούτε το 1975 όταν επισημοποιήθηκε η δημοτική. Υπήρξα πρόθυμος να υιοθετήσω τη δημοτική, αλλά βλέποντας την ανεπάρκειά της, όπως και της καθαρεύουσας, αναγκάσθηκα να κάνω προσωπική έρευνα στη γλώσσα. Η προσπάθεια ήταν να αναζητήσω λύσεις στα πλαίσια των γραμματικών κανόνων της καθιερωμένης πια δημοτικής, συμπληρώνοντας αυθαίρετα τα κενά της, όχι καταργώντας κανόνες της. Κι αυτό για να είμαι εγώ τουλάχιστον συνεπής στη χρήση της γλώσσας στα κείμενά μου. Να λοιπόν μια πολύ πολύ συνεπτυγμένη λύση που προτίμησα και κάποιοι από τους κανόνες που επέβαλα στον εαυτό μου.

Όλα τα αρσενικά λήγουν στην ονομαστική σε -ς, ενώ στη γενική είναι άσιγμα. Στα θηλυκά, αντίθετα η γενική είναι ένσιγμη ή -ου. Παραδείγματα: Ο, η, δικαστής του δικαστή, της δικαστού. Ο, η επιστήμονας, του επιστήμονα της επιστήμονος. Ο, η γραμματέας, του γραμματέα, της γραμματέως. Ο, η οδοντίατρος, του οδοντίατρου, της οδοντιάτρου Ο, η ταμίας, του ταμία, της ταμίου. Ο θυρεοειδής του θυρεοειδή, η μιτροειδής της μιτροειδούς. Ο ιχθύς του ιχθύ, η ισχύς της ισχύος. Δεν επιβάλω κανόνες, χωρίς μάλιστα να είμαι επιστημονικά καταρτισμένος στη γλωσσολογία.  Αλλά και οι ειδικοί, δεν πρέπει να επιβάλουν κάποιους κανόνες στη γλώσσα, αλλά να μελετήσουν πώς χρησιμοποιούν προφορικά και γραπτά τη γλώσσα μας οι σύγχρονοι Έλληνες χρήστες, να επισημάνουν τις διαφορές μεταξύ τους και τα κοινά σημεία τους, όταν η γραμματική δεν δίνει λύσεις, και από τα κοινά σημεία να προτείνουν ως γραμματικούς κανόνες τον κοινότερο τρόπο. Αυτό δεν εμποδίζει εναλλακτικές λύσεις: όπως “δικαστίνα, ταμίισσα, θυρεοειδούς κλπ. Και μπορώ να συζητώ με ένα φίλο για τη φιλοσοφία του “Αριστοτέλη”, ενώ περπατάμε στην οδό “Αριστοτέλους”. Όπως οι πρόγονοί μας έλεγαν “λυόντων και λυέτωσαν”.

Μείζονες αλλαγές στη γλώσσα μας διαρκώς εξελίσσονταν. Στα Ομηρικά έπη τα άρθρα συγχέονται με τις αντωνυμίες και οι προθέσεις με τα επιρρήματα. Συχνά επαναλαμβανόμενος στίχος στην Ιλιάδα: “Τον δ’  απαμειβόμενος προσέφη πόδας ωκύς Αχιλλεύς”. Το “τον” δεν είναι βέβαια άρθρο, αλλά αντωνυμία (=”αυτόν”). Και ο “πόδας ωκύς”, ο γοργοπόδαρος, Αχιλλεύς αναφέρεται άναρθρος. Χωρίς άρθρα και προθέσεις η γλώσσα εξέφερε άριστα τη συναισθηματική αξία του λόγου, αλλά δεν επαρκούσε για τις ανάγκες του πεζού λόγου, της ιστορίας, φιλοσοφίας, πολιτικής κλπ. Έτσι, στην κλασική περίοδο προστέθηκαν αυτά τα μέρη του λόγου. Όχι επειδή το διέταξε ένας υπουργός παιδείας, αλλά διότι απαιτήθηκε από τις επικοινωνιακές ανάγκες. Στην Αλεξανδρινή εποχή έμαθαν να μιλούν Ελληνικά το μεγάλο πλήθος των “βαρβάρων” που είχε κατακτήσει ο Αλέξανδρος. Καθώς όμως δεν υπήρχε πια δημοκρατία, δεν ήταν απαραίτητο να μπορούν και να γράφουν. Ισηγορία δεν υπήρχε. Έτσι, ενώ η γλώσσα εξελισσόταν, δεν ακολουθούσε και η γραφή. Ως τότε, όταν το “ποιέομεν” άρχισε να προφέρεται “ποιούμεν”, το έγραψαν “ποιούμεν”. Στην Αλεξανδρινή εποχή όμως και ως σήμερα, ενώ το “αίμα” το λέμε “έμα” εξακολουθούμε να το γράφουμε “αίμα”, προδίδοντας έτσι τη μεγαλοφυή επινόηση των προγόνων μας με τη φωνητική αλφαβητική γραφή.

Η εμμονή μας στον αρχαίο τύπο και όχι στο αρχαίο πνεύμα, να αντιγράφουμε τους προγόνους μας, αντί να υιοθετούμε τη στάση τους, έβλαψε σοβαρά το σύγχρονο Ελληνισμό. Η ασυμβατότητα μεταξύ της ομιλούμενης γλώσσας και της επίσημης (καθαρεύουσας) και γραφής της κατέστησε την Ελληνική γλώσσα εξαιρετικά δύσκολη στην εκμάθησή της. Έτσι, στις αρχές του περασμένου αιώνα, στη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων, μολονότι ο αριθμός των Ελληνικών σχολείων ήταν περίπου διπλάσιος από εκείνον των αλλόγλωσσων λαών, δεν μπόρεσε να επικρατήσει η Ελληνική ως επίσημη γλώσσα όλων των Βαλκανίων, όπως παρατηρεί ο G. Weigand (1920): “Αν η λαϊκή ελληνική ήταν και η γραπτή ελληνική, τότε θα γίνονταν η κοινή γλώσσα όλων των χριστιανικών λαών της Μακεδονίας”.   

One thought on “ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ

  1. Κε καθηγητά, ενδιαφέρον το άρθρο σας. Μάλιστα, βρίσκεται στα ενδιαφέροντά μου. Τον Ιαν 2020 κυκλοφόρησε στην Ελληνική από τις εκδόσεις του Βρετανικού Παν. Plymouth, και τον Ιουν. στην Ελλάδα από τις εκδόσεις ΑΡΜΟΣ, το βιβλίο μου, “Η Γεωπολιτική της Ελληνικής Γλώσσας”. Η “ταυτότητα” του βιβλίου εμφανίζεται στο fb υπό το όνομά μου. Εάν έχετε δυσκολία να το βρείτε ευχαρίστως να σας τη διαβιβάσω ηλεκτρονικά, αρκεί να μου γνωστοποιήσετε την ηλεκτρονική δνσή σας, στη δική μου: res3@hndc.mil.gr
    Σας χαιρετώ
    Δρ Γεώργιος Μούρτος

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s