ΑΡΙΣΤΟΚΡΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΑΝΤΙΛΗΨΗ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 6-7 Φεβρουαρίου 2021

Τόπος μου είναι μια περιοχή του χώρου όπου βρίσκεται ό,τι έχω και κάνω ό,τι θέλω, π.χ. το σπίτι μου. Ο ίδιος τόπος, όμως, όπως η πατρίδα μου, μπορεί να ανήκει και σε άλλους και να ισχύουν εκεί οι βουλήσεις τους. Η συνεννόηση τότε μεταξύ μας είναι απαραίτητη. Ο Sartre φθάνει να πει πως “Εγώ είμαι ό,τι έχω”, και το εννοεί με δυο διαφορετικά υποκείμενα για τα δύο ρήματα (είμαι και έχω). “Εγώ ο νοητός”, η ψυχή μου δηλαδή, είναι το υποκείμενο του Είμαι, ενώ του Έχω είναι “Εγώ ο αισθητός”, το σώμα μου με ό,τι αυτό περιέχει, φυσικό και τεχνητό, η τεχνητή οδοντοστοιχία μου, τα στεντ στις στεφανιαίες αρτηρίες μου, το ξύλινο ποδάρι μου και γενικότερα ό,τι θα με κάνει να υποφέρω αν το στερηθώ, το σπίτι μου, η περιουσία μου, ο τόπος μου. Και ο Sartre συνεχίζει πως είμαι ο μόνος που μπορώ να καταστρέψω ό,τι έχω, να δώσω την άδεια να μου αφαιρεθεί ο προστάτης ή το έντερό μου (έχω καρκίνο) και ο μόνος που μου επιτρέπεται να ξοδέψω την περιουσία μου σαν άσωτος υιός. Αντίστοιχα μπορεί να πει κάποιος πως “Εγώ ο νοητός” είμαι και ό,τι “Εγώ ο κοινωνικός” θέλω.

Μπορεί να συμφωνήσαμε για τον τόπο μας. Όμως, απαιτείται και αντικειμενική τεκμηρίωση. Υπάρχει αριστοκρατική και δημοκρατική αντίληψη. Οι πρώτοι μυθικοί οικιστές ενός τόπου ήταν εκείνοι οι σπάνιοι που πρώτοι είχαν την ιδέα, αντί να τρώνε τα θηράματα που σκότωναν και τους καρπούς που συνέλεγαν, να τα διατηρούν για να αναπαράγονται για κείνον. Φυσικά τόπος δικός τους ήταν ο χώρος στον οποίον γίνονταν όλα αυτά. Οι υπόλοιποι άνθρωποι της περιοχής υποτάσσονταν σ΄ αυτούς, δέχονταν να τους υπηρετούν, διότι έτσι εξασφάλιζαν πιο εύκολα όσα χρειάζονταν για να επιβιώσουν. Οι τελευταίοι ήταν ανώνυμοι, ενώ οι πρώτοι επώνυμοι. Τέτοιοι πρώτοι οικιστές ήταν π.χ. το ζευγάρι του Δευκαλίωνα με την Πύρρα. Μετά τον Ελληνικό κατακλυσμό, πετούσαν πέτρες πίσω τους και από αυτές φύτρωναν άνθρωποι, οι ανώνυμοι που λέγαμε. Το μυθικό ζευγάρι όμως είχε και απογόνους, τον Έλληνα και τους κατιόντες του. Αυτοί λοιπόν οι απόγονοί τους ήταν εκείνοι που δικαιούνταν να είναι δικός τους ο τόπος που είχαν διαμορφώσει οι πρόγονοί τους και γι΄ αυτό έπρεπε να θυμούνται όλοι τα ονόματά τους. Έτσι θυμόμαστε όλους τους μυθικούς προπάτορές μας. Τεκμηρίωναν τον τόπο τους ενθυμούμενοι ότι σε κείνο το μέρος ήταν οι τάφοι των προγόνων τους. Γι΄ αυτό οι νεκροί και τα νεκροταφεία ήταν ό,τι πιο ιερό διέθετε μια κοινωνία. Ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που νοιάζεται για τους νεκρούς του. Κάποτε ο “τόπος” άλλαζε βίαια αφεντικό και σ΄ αυτή τη νέα αρχή βασίσθηκε η αριστοκρατία των φεουδαρχών. Κι αυτών όμως οι απόγονοί στήριζαν τα δικαιώματά τους στο ότι σ΄ αυτό τον τόπο βρίσκονταν οι τάφοι των προγόνων τους.

Έχει λογική η αριστοκρατική διαδοχή. Οι πρώτοι οικιστές ήταν ευφυέστεροι από τους λοιπούς κατοίκους και οι βίαιοι σφετεριστές ήταν ισχυρότεροι από τους παλιούς. Επομένως, σε κάποιον τουλάχιστον τομέα, ήταν ανώτεροι από τους άλλους. Οι απόγονοί τους, όμως, σε ποια λογική στήριζαν τα δικαιώματά τους, πέρα από την ανάμνηση των προγόνων τους;

Έτσι προέκυψε η διαμετρικά αντίθετη αντίληψη. Τόπος καθενός είναι όχι εκεί που είχαν ταφεί οι πρόγονοί του, αλλά εκεί όπου ο ίδιος γεννήθηκε. Μου φαίνεται λογικό, αλλά σκοντάφτει στα υπολείμματα της αριστοκρατικής συνείδησής μας. Καθένας που γεννήθηκε στην Αμερική είναι Αμερικανός, εκτός αν ο ίδιος δεν το επιθυμεί. Και καθένας που γεννήθηκε στην Ελλάδα είναι Έλληνας, εκτός αν δεν θέλει. Αν μια Τουρκάλα τύχει να γεννήσει στην Ελλάδα, το παιδί της θα είναι Ελληνόπουλο, εκτός αν δεν το θέλει. Οι υπόλοιποι εμείς δεν έχομε το δικαίωμα να το αμφισβητήσουμε. Τέλος, τόπος καθενός είναι αυτός που ο ίδιος επιθυμεί και οι λοιποί, προγενέστεροι στον τόπο, δέχονται, με τους δικούς τους όρους.

Ποια αντίληψη είναι η πιο σωστή; του πλήθους ή των αρίστων; Πριν από 3 δεκαετίες μετέσχα σε ένα διεθνές συνέδριο για την οργάνωση της ιατρικής εκπαίδευσης. Μετείχαν γιατροί, νοσηλευτές, ψυχολόγοι και νομικοί. Μας έθεσαν ένα πρόβλημα: Κάποιοι ερευνητές είχαν μαζέψει πολλές δεκάδες περιστατικά αναγκαστικής προσγείωσης στην έρημο. Στη διάθεσή τους είχαν μια ποικιλία αντικειμένων. Από την έρευνα αυτή είχε προκύψει ποια από αυτά αποδείχθηκαν τα πιο σημαντικά για την επιβίωσή τους. Μας δόθηκε ένας κατάλογος από 30 τέτοια αντικείμενα και μας ζητήθηκε να τα ιεραρχήσουμε καθένας χωριστά αρχίζοντας από το ποιο, κατά τη γνώμη μας, ήταν το πιο σημαντικό για την επιβίωσή μας. Στη συνέχεια συζητήσαμε μεταξύ μας και φθάσαμε σε ένα συλλογικό αποτέλεσμα. Κανένας, όπως αναμενόταν, δεν πέτυχε την πρότυπη σειρά, όπως είχε προκύψει από την εμπειρική έρευνα. Όμως, το συλλογικό αποτέλεσμα αποδείχθηκε καλύτερο από οποιουδήποτε άλλου την κρίση, πιο κοντά στην πρότυπη, εμπειρική, ιεράρχηση.

Θα μου πείτε ότι δεν χρειαζόταν τέτοια άσκηση για να πείσει ότι η συλλογική απόφαση είναι ανώτερη από εκείνην καθενός χωριστά, όσο σοφός και αν είναι αυτός. Εκτός προφανώς αν τύχει να είναι ειδικός πάνω στο θέμα, με συναφείς γνώσεις και εμπειρία. Στην περίπτωσή μας, η σωτηρία από τέτοιου είδους δυστύχημα, ήταν έξω από τις γνώσεις και εμπειρίες όλων μας, που όλοι είμαστε ικανοί καθένας στο δικό του τομέα. Δεν χρειαζόταν η άσκηση, αλλά μας επιβεβαίωσε εκείνο που πίστευαν, χωρίς ειδική έρευνα σπουδαίοι διανοητές, όπως ο Αριστοτέλης (Διὰ  τοῦτο  καὶ  κρίνει  ἂμεινον  ὂχλος  πολλὰ  ἢ  εἷς  ὁστισοῦν) ή ο ιστορικός Κ. Παπαρρηγόπουλος (Τὸ ἂδηλον εἶναι πολλάκις μυστηριῶδὲς τι προαίσθημα τῶν πολλῶν μᾶλλον ἢ ἐπιστημονική διάγνωσις τῶν ολίγων. Ὃθεν ὃλως ἂπορον δὲν εἶναι ὃτι τὸ πάλαι ὁ λαὸς ἀνεδείχθη σοφώτερος τῶν διδασκάλων αὐτοῦ). Τι λοιπόν μας εμποδίζει να δεχθούμε ότι ένα κληρωμένο τυχαίο δείγμα του συνολικού λαού μας είναι πιθανότερο να αποφασίζει σωστά για το συμφέρον μας από οποιουσδήποτε σοφούς, όπου δεν απαιτούνται ειδικές γνώσεις; Αν θεωρώ κάποιον ικανό να επιλέγει εκπρόσωπό του μεταξύ άγνωστων υποψηφίων, γιατί δυσπιστώ ότι είναι ικανός να επιλέγει και επιδιώκει ό,τι ο ίδιος θέλει; Προφανώς, τα υπολείμματα αριστοκρατικής αντίληψης που διατηρούμε, η εγωιστική πεποίθηση πως επειδή σε ένα τομέα υπερέχω, είμαι σε όλους καλύτερος. “Ο μν τι ἐὰν κατ τι σοι σιν, λως σοι νομίζουσιν εναι ο δ΄ τι, ἐὰν κατ τι νισοι, πάντων νίσων ξιοσιν αυτος” (Αριστοτέλης).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s