ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com Ηπειρωτικός Αγών, 30 Ιανουαρίου 2021

Θέμε-δε-θέμε, ζούμε ενεργώντας μέσα σε πλαίσια, περιορισμούς. Οι περιορισμοί είναι νόμοι. Μπορεί να είναι φυσικοί και γι΄ αυτούς δεν μπορούμε να κάνουμε πολλά πράγματα παρά μόνο να προσαρμοσθούμε ή, το πολύ, να τους αντισταθμίσουμε ως ένα βαθμό. Δεν μπορούμε να τους αλλάξουμε. Είναι όμως και κοινωνικοί, στη διαμόρφωση των οποίων συμβάλλομε. Αυτοί είναι δύο ειδών, επίσημοι, το δίκαιο που μας το επιβάλλουν κάποιοι άρχοντες, η εξουσία, και ανεπίσημοι, η ηθική, που διαμορφώνεται αυτόματα, χωρίς κανένας να την υπαγορεύει. Κάθομαι στο καφενείο, στην πλατεία του χωριού και παίζω τάβλι, όταν εμφανίζεται κάποιος, που η κατσίκα του μπήκε χθες στο χωράφι μου. Μου ανέβηκε το αίμα στο κεφάλι που τον είδα, του μίλησα άγρια και τον μούτζωσα. Κάποιοι με επιδοκίμασαν που τον επέπληξα γιατί άφησε αφύλακτη την κατσίκα του να φάει τα σπαρτά μου· άλλοι, με αποδοκίμασαν, διότι η αντίδρασή μου ήταν ανάρμοστη, υπερβολικά προσβλητική. Σε σημαντικό βαθμό απρόβλεπτη η συμπεριφορά τους. Η στάση του κοινού διαμορφώνει τα έθιμα, το “φυσικό” δίκαιο, που κάποτε είναι αυστηρότερο από το επίσημο. Μπορεί να με αποδοκιμάζει που δεν σκότωσα κάποιον ο οποίος είχε ατιμάσει την αδελφή μου και να με προτρέπει, έμμεσα πάντοτε, να το κάνω! Το δίκαιο όμως αποφασίζεται από τους άρχοντες και συνοδεύεται από συγκεκριμένες προδιαγραμμένες, γραπτά συνήθως, ποινές.

Ποιοι είναι οι άρχοντες όμως; Η απάντηση στο ερώτημα χαρακτηρίζει το πολίτευμα. Μπορεί (Αριστοτέλης) να είναι ένας (μοναρχία), λίγοι (ολιγαρχία) ή όλοι (δημοκρατία). Και τα τρία θεμελιώδη πολιτεύματα έχουν καλή και κακή όψη. Η καλή όψη τους σημαίνει πως οι άρχοντες νοιάζονται πρώτιστα για τους αρχομένους, η κακή πως νοιάζονται κυρίως για τον εαυτό τους. Ο Αριστοτέλης αποφεύγει να καταλήγει σε απόλυτα συμπεράσματα. για το ποιο πολίτευμα είναι το καλύτερο. Θεωρεί άριστο τη μοναρχία με βασιλιά που έχει θεϊκές ιδιότητες. “σπερ γρ θεν ν νθρώποις εκς εναι τν τοιοτον” κι επειδή αυτό είναι αδύνατο, διαγράφεται το πολίτευμα. Θεωρεί χείριστο την κακή όψη της μοναρχίας, διότι, με την εξουσία του μονάρχη, μπορεί να γίνει μεγάλο κακό στους πολίτες. Η δημοκρατία ξεχωρίζει από την ολιγαρχία, ως προς τον τρόπο που επιλέγονται οι άρχοντες. Στην ολιγαρχία μπορεί να είναι κληρονομικοί ή να εκλέγονται από το λαό, με προεπιλογή, π.χ. τον πλούτο τους ή τη βούληση των κομμάτων. Στη δημοκρατία, για να μετέχουν όλοι εξίσου, μια κι αυτό είναι αδύνατο, ο τρόπος είναι να επιλέγονται οι άρχοντες εκ περιτροπής με κλήρωση μεταξύ όλου του λαού. “Λέγω  δ΄  οἷον  δοκεῖ  δημοκρατικὸν  μὲν  εἶναι  τὸ  κληρωτὰς  εἶναι  τὰς  ἀρχὰς, τὸ  δ΄  αἱρετὰς  ὀλιγαρχικὸν“. Φτάνει μάλιστα να θεωρήσει επικίνδυνη την εκλογή των αρχόντων μεταξύ προεπιλεγμένων: “χει δ κα περ τν αρεσιν τν ρχόντων τ ξ αρετν αρετούς πικίνδυνον“.

Στην πράξη, τα πολιτεύματα είναι μικτά. Για παράδειγμα, στην αρχαία Αθήνα η βουλευτική και δικαστική εξουσία κληρώνονταν, αλλά η εκτελεστική (“στρατηγοί”) και λίγες υποδεέστερες, εκλέγονταν. Και σήμερα, ακόμη και στις μοναρχίες, τα συντάγματα επιβάλλουν σοβαρούς περιορισμούς στις δικαιοδοσίες του ανώτατου άρχοντα. Τα εντελώς απολυταρχικά καθεστώτα, όπως οι δικτατορίες του 20ού αιώνα στην Ευρώπη, έχουν καταργηθεί. Τελικά, ποιο είναι το καλύτερο πολίτευμα;

Η απάντηση εξαρτάται από το τι εννοούμε “καλύτερο”. Και αυτό, από ποια σκοπιά το βλέπομε. Για παράδειγμα, σε έκτακτες ανάγκες, π.χ. σε πόλεμο, είναι ανάγκη να λαμβάνονται επείγουσες αποφάσεις, διότι η καθυστέρηση στη λήψη απόφασης ισοδυναμεί με κακή απόφαση. Και τότε ένα αυταρχικό πολίτευμα, κοντά στην απόλυτη μοναρχία, είναι το καλύτερο. Τα περισσότερα σύγχρονα πολιτεύματα, συμπεριλαμβάνοντας το δικό μας, προβλέπουν συγκεκριμένες ελευθερίες των πολιτών (π.χ. να συνέρχονται, να απεργούν κλπ), οι οποίες όμως μπορούν σε έκτακτες καταστάσεις να αίρονται. Ακόμα και σε εκείνα με κληρονομικές μοναρχίες, η εξουσία βρίσκεται στα χέρια εκλεγμένων εκπροσώπων του λαού. Το “επικίνδυνο” που επισημαίνει ο Αριστοτέλης στηρίζεται στο ότι οι εκλεγμένοι εκπρόσωποι είναι οι μόνοι θεσμικά μη ελεύθεροι πολίτες, αφού είναι υποχρεωμένοι, με ποινή (π.χ. διαγραφή), να εκτελούν ό,τι τους υπαγορεύουν οι εκλέκτορές τους, π.χ. τα κόμματα. Και το σύστημα αναθέτει σ΄ αυτούς, τους μοναδικούς θεσμικά μη ελεύθερους, πολίτες την εξουσία! Οπωσδήποτε, αυτή η ολιγαρχία έχει αποδειχθεί, τουλάχιστον στη σύγχρονη εποχή, το πιο ανθεκτικό πολίτευμα. Η δημοκρατία ίσχυσε μόνο μία φορά, πριν από 2,5 χιλιάδες χρόνια, διάρκεσε μόλις λίγες δεκαετίες και δεν επανήλθε πουθενά στον κόσμο έκτοτε. Υπολείμματά της βέβαια επιβιώνουν, όπως στη λήψη αποφάσεων με συχνά δημοψηφίσματα στην Ελβετία και στο θεσμό των ενόρκων στα ποινικά κυρίως δικαστήρια σε πολλές χώρες συμπεριλαμβάνοντας τις ΗΠΑ.

Είναι όμως η αντοχή του πολιτεύματος η κύρια ιδιότητα του “καλύτερου”; Μπορεί να αντιτάξει κάποιος, πως καλύτερο είναι το πολίτευμα που εξασφαλίζει περισσότερο από κάθε άλλο τις δυνατότητες για την αυτοπραγμάτωση του κάθε πολίτη του, δηλαδή την ευδαιμονία του. Τώρα, θεωρητικά το καλύτερο πολίτευμα είναι η δημοκρατία. Καθώς ένα τυχαίο δείγμα των πολιτών είναι εκείνο που, με κλήρο επιλεγμένο, νομοθετεί, οι πιθανότητες είναι ότι οι νόμοι θα συμπίπτουν σε σημαντικό βαθμό με τα έθιμα και επομένως δεν θα υπάρχει αντίθεση μεταξύ της βούλησης του λαού και της βούλησης των αρχόντων. Τι είναι καλύτερο λοιπόν, η αντοχή του πολιτεύματος ή η ποιοτική ζωή των πολιτών; Η απάντηση είναι δύσκολη, μεταξύ άλλων και διότι η εκτίμηση του πόσο ευδαίμονας είναι κάποιος έχει μεγάλη υποκειμενική συνιστώσα.

Τα ποικίλα πολιτεύματα προάγουν διαφορετικούς πολιτισμούς. Τα σύγχρονα πολιτεύματα ευνοούν την ανάπτυξη των φυσικών επιστημών και της τεχνολογίας, και έχουν επιτελέσει θαύματα σ΄ αυτό τον τομέα. Στόχος είναι η διαρκώς μεγεθυνόμενη σημασία της οικονομίας (όπως, τι ειρωνεία! πρόβλεπε ο K.Marx). Παράλληλα όμως επιτρέπουν την ανάπτυξη μιας ανεξέλεγκτα αυξανόμενης ανισότητας. Και αυτή εμποδίζει την ευδαιμονία, ενώ έχει μετρηθεί ότι μια πλειάδα κοινωνικών δεινών είναι ευθέως ανάλογη με το μέγεθος της οικονομικής ανισότητας (R.G.Wilkinson). Αντίθετα, η δημοκρατία, όπως εφαρμόσθηκε στην αρχαία Ελλάδα, παρήγαγε ένα πολιτισμό που οι αρχές του διέπουν την ανθρωπότητα ολόκληρη ως σήμερα. Είναι ο ανθεκτικότερος πολιτισμός που εμφανίσθηκε στον πλανήτη. Επιβίωσε και μετά το θάνατο του πολιτεύματος που τον καλλιέργησε. Στηριζόταν στην αρμονική ανάπτυξη των φυσικών, κοινωνικών και ανθρωπιστικών πνευματικών επιτευγμάτων, επιστημών, τέχνης, φιλοσοφίας, ιστορίας, ηθικής κλπ ευνοώντας την ελεύθερη ανάπτυξη και διάδοση αντιτιθέμενων ιδεών, με τον μοναδικό όρο ότι οι “σοφοί” δεν απειλούσαν το δημοκρατικό πολίτευμα.

Τώρα, τι ακριβώς εννοούμε όταν λέμε “καλύτερο” πολίτευμα, και ποιο είναι αυτό, θα πρέπει να το αποφασίσει (και επιδιώξει) ο αναγνώστης.

One thought on “ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑ

  1. Η δημοκρατία θα μπορούσε και σήμερα σε μια εξελιγμένη της μορφή να εφαρμόσει την κλήρωση σε όλα τα επίπεδα για υποψηφίους που έχουν συγκεκριμένα ελάχιστα προσόντα και έτσι να απεγκλωβίσει τους άρχοντες από το ρουσφέτι και την εξάρτηση τους από: οικονομικά συμφέροντα, τους ψηφοφόρους, τις ιδεολογίες και τα κόμματα. Οι άρχοντες θα είχαν ένα και μοναδικό καθήκον, τη λειτουργία της πολιτείας σύμφωνα με τη βούληση της κοινωνίας και άρα την ποιότητα ζωής των πολιτών και την εξερεύνηση (επιστήμη, τεχνολογία).

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s