ΟΥΔΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 22 Οκτωβρίου 2020

Ολόκληρη η πανανθρώπινη σκέψη, προχωρώντας σε μια διαρκή αφαίρεση, φθάνει στο τρίπτυχο της ανθρώπινης ψυχής που περιέγραψε πρώτος με σαφήνεια ο Πλάτων, της γνώσης (λογιστικό), συναισθήματος (θυμοειδές) και βούλησης (επιθυμητικό). Ο Αριστοτέλης προχώρησε να διακρίνει ότι η βούληση μπορεί να έχει διττή προέλευση: να προκύπτει είτε από τη γνώση (προαίρεση) είτε αυτόματα (όρεξη). Το σχήμα αυτό για να το κατανοήσουμε, συχνά το μεταφέρομε σε ποικίλα επίπεδα, από το απλό γεωμετρικό, στο φυσικό, στο φυσιολογικό, στο ψυχολογικό, στο κοινωνικό. Σε κοινωνικό επίπεδο τα τρία στοιχεία αντιστοιχούν στην Επιστήμη, την Τέχνη, την Ηθική. Παρά τις μεγάλες διαφορές μεταξύ των επιπέδων αυτών, οι σχέσεις των τριών στοιχείων μεταξύ τους διατηρούνται οι ίδιες. Και οι σχέσεις αυτές μπορούν να σχηματοποιηθούν όπως στα παραπάνω σκίτσα. Η κατανόηση αυτών των σχέσεων δεν έχει μόνο θεωρητικό, φιλοσοφικό νόημα, διότι μεταφράζεται σχεδόν άμεσα σε πρακτική εμπειρία, στο τι να κάνουμε. Έτσι, ο Σωκράτης δεχόταν ότι η βούλησή και η ηθική μας προέρχονται από τη γνώση. Αρκεί να ξέρουμε, για να είμαστε αγαθοί. “Κακὸς μὲν γὰρ ἑκὼν οὐδείς“, έλεγε κατά τον Πλάτωνα. Αν το δεχθούμε αυτό, αρκεί να προχωρήσει η επιστήμη στην κοινωνία, για να βελτιωθεί η ηθική της και η αρετή όλων των ανθρώπων. Και προκύπτει έντονα το ερώτημα, η επιστήμη – και η γνώση αντίστοιχα – είναι καλή ή κακή; ή μήπως είναι ουδέτερη, όπως υπονοεί το σχήμα 1 παραπάνω; Υπάρχουν σοβαρά επιχειρήματα υπέρ της τελευταίας άποψης. Η αυξημένη γνώση με την τεχνολογία που τη συνοδεύει στα χέρια καλών ανθρώπων αποδεικνύεται καλή και ωφελεί την ανθρωπότητα, στα χέρια των κακών είναι κακή και βλάπτει. Ακόμη και εντελώς θεωρητικές απόψεις, όπως η θεωρία της σχετικότητας οδήγησε στη διάσπαση του ατόμου, που μας πρόσφερε θεραπείες καρκίνων και άλλες ωφέλειες, αλλά και βόμβες που εξαφανίζουν εκατοντάδες χιλιάδων ανθρώπων σε κλάσμα του δευτερολέπτου. Η τοποθέτηση για ουδετερότητα της επιστήμης είναι πολύ βολική για τους επιστήμονες. Βέβαια, ακόμη και αν η επιστήμη είναι ουδέτερη, οι επιστήμονες δεν μπορούν να είναι. Τα απλοϊκά σχήματα που πρόβαλα δεν είναι η πλήρης ιστορία. Εκτός από τη γνώση, υπάρχει και η πίστη. Ο αυτοματισμός της βούλησης που φαίνεται στο σχήμα 2 παρακάμπτει τη γνώση. Ο πεινασμένος, ο στερημένος τον έρωτα συμπεριφέρονται έξω από κάθε έλεγχο της λογικής, που κανονικά ασκεί λογοκρισία πάνω στο συναίσθημα και τη βούληση. Όσο συνεχίζει η μη ικανοποίηση τέτοιων φυσιολογικών ταλαντώσεων της βούλησης, από την ένδεια στην ικανοποίηση και πάλι εξαρχής, η ένταση του συναισθήματος γιγαντώνεται και αναλαμβάνει αυτό την ηγεσία των ενεργειών μας. Ο άνθρωπος, μόνος από όλα τα ζώα, έχει τη δυνατότητα να σχηματίζει όχι μόνον εξαρτημένα αντανακλαστικά βασισμένα στα φυσικά, αλλά και δευτεροβάθμια, βασισμένα σε προσχηματισμένα εξαρτημένα. Έτσι έχει τουλάχιστον δύο επίπεδα νόησης. Έχει επομένως και δευτεροβάθμια νόηση. Η δευτεροβάθμια γνωστική του ικανότητα αντιστοιχεί στη συνείδηση της ψυχολογίας. Η δευτεροβάθμια συναισθηματική και βουλητική ικανότητά του αντιστοιχεί στο υποσυνείδητο της ψυχανάλυσης. Σε δευτεροβάθμιο επίπεδο λοιπόν σχηματίζεται μια (ψευδο)γνωστική ιδιότητα, η πίστη. Αυτό που πιστεύω το θεωρώ σα να το γνωρίζω και καθοδηγεί τις αποφάσεις μου σα να ήταν γνώση μου. Η επιστημονική αλήθεια βρίσκεται εκεί όπου διασταυρώνονται το νοητό με το αισθητό, η υπόθεση με την παρατήρηση, η θεωρία με την εμπειρία και περιβάλλεται από μια άλω σφάλματος. Η πίστη δεν διαθέτει αισθητή επιβεβαίωση και είναι σημειακή, χωρίς άλω αμφιβολίας. Ακόμη και όταν κατάφωρα οι αισθήσεις μας διαψεύδουν την πίστη μας, θεωρούμε ότι αυτές μάλλον σφάλλουν, παρά ότι ήταν λανθασμένη η πίστη μας.

Πρέπει όμως να παραδεχθούμε ότι ούτε η επιστήμη είναι ουδέτερη. Όλες οι επιστήμες ξεκινούν από μια πίστη σε κάτι θεωρούμενο αυτονόητο που ούτε χρειάζεται ούτε και μπορεί να διασταυρωθεί με την αισθητή πραγματικότητα. Η Ευκλείδεια γεωμετρία στηρίζεται στο (αναπόδεικτο) αξίωμα πως εκτός ευθείας μία μόνο παράλληλος άγεται. Και από παρόμοια αξιώματα ξεκινούν όλες οι επιστήμες. Η πίστη ότι η ύλη και η ενέργεια είναι αθάνατες, που ξεκίνησε από το Δημόκριτο (Μηδέν ἐκ τοῦ  μὴ  ὂντος γίγνεται, μηδὲ  εἰς τὸ  μὴ  ὂν φθείρεται) και τελειώθηκε με τον I. Newton, κατέρρευσε στις αρχές του 20ού αιώνα με τη σχετικότητα και την κβαντομηχανική. Η περιρρέουσα ηθική επιβολή, εσωτερικευμένη σαν “πρέπει” μέσα μας που αντιπαρατίθεται στα “θέλω” μας, μπορεί να προσανατολίζει τις σκέψεις μας προς κάποια λανθασμένη (όπως αποδεικνύεται εκ των υστέρων) γνώση. Το λαμπρότερο μυαλό όλων των εποχών, ο Αριστοτέλης, βάσισε τη σοφία του στην πίστη ότι οι γυναίκες και οι δούλοι είναι όντα κατώτερα από τους ελεύθερους άνδρες. Και η επιστήμη που προέκυψε από τη σκέψη του και επικράτησε για 2 χιλιετίες στηρίχθηκε σ’  αυτή τη θέση.

Και φθάνομε στο κρίσιμο ερώτημα. Πόση ευθύνη έχει ο επιστήμονας για τη γνώση που παράγει; Η άμυνα της επιστημονικής ουδετερότητας βρίσκεται κυρίως στην απουσία απόρρητης γνώσης. Όταν η γνώση είναι κοινό κτήμα όλης της ανθρωπότητας, μπορεί όλη η ανθρωπότητα να αποφασίζει πώς θα τη χρησιμοποιήσει. Αν ο J. Mengele πειραματιζόταν έστω και με τις παθολογικές ιδέες του για τις διαφορές μεταξύ φυλών αδέσμευτος από τις εγκληματικές επιταγές του ναζιστικού καθεστώτος, θα είχε ενδεχομένως προσφέρει στην ανθρωπότητα χρήσιμες γνώσεις για τη γενετική. Ο όρος είναι ότι η επιστήμη διέπεται από δεοντολογία, που μπορεί να ξεκινά από τις εισηγήσεις των επιστημόνων, αλλά έχει την έγκριση του λαού ολόκληρου, ιδανικά ολόκληρου του πλανήτη. Αυτή η δεοντολογία θα τον είχε αποτρέψει από το να γίνει ο ανατριχιαστικός “Άγγελος του Θανάτου”, στο Auschwitz.

Η πίστη επικράτησε απόλυτα για 2 χιλιετίες τουλάχιστον και οδήγησε σε εγκληματικές πράξεις, όπως σταυροφορίες, ιερά εξέταση κλπ. Η Αναγέννηση και, ιδιαίτερα ο Διαφωτισμός, προσπάθησαν να αντικαταστήσουν την Πίστη με το Λόγο. Από τη στιγμή όμως που παραμένει αυθαίρετα στην πρωτοκαθεδρία ο Λόγος, γίνεται κι αυτός μια άλλου είδους Πίστη, που άρχισε να αποδομείται τον 20ό αιώνα οδηγώντας σε ολοκληρωτισμούς και Παγκόσμιους Πολέμους. Όχι, δεν υπάρχει πρωτοκαθεδρία. Η Επιστήμη (κοινωνική γνώση), η Ηθική (κοινωνική βούληση) και η Τέχνη (κοινωνικό συναίσθημα) συνδέονται τόσο στενά μεταξύ τους αλληλεξαρτώμενες, που καμιά δεν μπορεί να έχει την πρωτοκαθεδρία. Μόνο η συνολική ανθρωπότητα δικαιούται να ελέγχει ένα τέτοιο σύστημα. Κι αυτή, με συναίσθηση των υποχρεώσεών της και σεβασμό στο άλογο περιβάλλον της από το οποίο εξαρτάται η ύπαρξή της.

2 thoughts on “ΟΥΔΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

  1. ” Όχι, δεν υπάρχει πρωτοκαθεδρία”, λέει ο ποιητής. Μήπως όμως υπάρχει ΠΡΟκαθεδρία;

    Like

  2. Τα συγχαρητήρια μου για την εξαιρετική ανάλυση και τον επιτυχή παραλληλισμό των λογική-συναίσθημα-βούληση με το επιστήμη-τέχνη-ηθική

    «Όσο συνεχίζει η μη ικανοποίηση τέτοιων φυσιολογικών ταλαντώσεων της βούλησης, από την ένδεια στην ικανοποίηση και πάλι εξαρχής, η ένταση του συναισθήματος γιγαντώνεται και αναλαμβάνει αυτό την ηγεσία των ενεργειών μας.»
    Αυτό ακριβώς, η μη ικανοποίηση, χρησιμοποιείται από τους απατεώνες για να χειραγωγούν το λαό.

    «Η πίστη δεν διαθέτει αισθητή επιβεβαίωση και είναι σημειακή, χωρίς άλω αμφιβολίας. Ακόμη και όταν κατάφωρα οι αισθήσεις μας διαψεύδουν την πίστη μας, θεωρούμε ότι αυτές μάλλον σφάλλουν, παρά ότι ήταν λανθασμένη η πίστη μας.»
    Συνεπώς η πίστη για να είναι αρετή πρέπει να ακολουθεί την Αριστοτελική μεσότητα, εκεί είναι το πρόβλημα.

    «ο Αριστοτέλης, βάσισε τη σοφία του στην πίστη ότι οι γυναίκες και οι δούλοι είναι όντα κατώτερα από τους ελεύθερους άνδρες.»
    Δυστυχώς, σήμερα σχεδόν όλη η ανθρωπότητα είναι όντα κατώτερα από τους ελεύθερους άνδρες, διότι μια απειροελάχιστη ομάδα απατεώνων κατάφερε να επιβάλει σε σχεδόν ολόκληρη την ανθρωπότητα ένα lockdown.

    “σταυροφορίες, ιερά εξέταση κλπ.”
    Πριν τις σταυροφορίες υπήρξαν τα ανατριχιαστικά εγκλήματα των μουσουλμάνων σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου και συνεχίζονται μέχρι σήμερα, κάτι που οι ιστορικοί και τα ΜΜΕ αποσιωπούν.

    «Η Επιστήμη (κοινωνική γνώση), η Ηθική (κοινωνική βούληση) και η Τέχνη (κοινωνικό συναίσθημα) συνδέονται τόσο στενά μεταξύ τους αλληλεξαρτώμενες, που καμιά δεν μπορεί να έχει την πρωτοκαθεδρία.»
    Είναι αυτονόητο ότι δεν πρέπει να υπάρχει πρωτοκαθεδρία, διότι και οι τρεις αυτές συνιστώσες συμβάλλουν με τον ίδιο τρόπο στον καθορισμό της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Απλά αν στοχεύουμε στον ενάρετο άνθρωπο, θα πρέπει να υπάρχει ισορροπία μεταξύ αυτών, όπως την προτείνει ο Πλάτωνας: Η λογική να είναι επαρκής ώστε να ισορροπεί την επιθυμία και το θυμό. Στο επίπεδο επιστήμη-τέχνη-ηθική δεν χρειάζεται άλλου είδους ισορροπία από αυτή του καλλιτέχνη, δηλαδή να είναι ενάρετος.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s