Η ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΩΣ ΦΥΤΩΡΙΟ ΣΤΕΛΕΧΩΝ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομότιμος καθηγητής καρδιολογίας. dimitrissideris.wordpress.com

Διάλεξη 15 Μαρτίου 2016, με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 80 χρόνων λειτουργίας  της Θεραπευτικής Κλινικής (ΓΝΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ) με τίτλο “Θεραπευτική Κλινική 80 χρόνων” Επίσημοι Λόγοι, Τομος 37ος Ακαδημαϊκό έτος 2015-16, 385.

Θα προσπαθήσω να δείξω στα επόμενα ποιες υπήρξαν ως τώρα οι ιδιαιτερότητες της Θεραπευτικής Κλινικής και πώς αυτές διαδόθηκαν διαμέσου του πλήθους των στελεχών που αναφύηκαν από αυτήν. Όλα αυτά τα παρουσιάζω διαμέσου της προσωπικής μου αντίληψης βέβαια, που, ωστόσο, δεν είναι αναγκαστικά η μοναδική. Τις ιδιαιτερότητές της αυτές τις διατήρησε η Κλινική παρά τις συχνές αντιξοότητες που κατά καιρούς συναντούσε.

Πολύ γενικά, οι ιδιαιτερότητες αφορούν στην μεγάλη έμφαση που δινόταν στην έρευνα και στην εκπαίδευση, αλλά και στην ενότητα της παθολογίας. Ακούσαμε ήδη αρκετά από τους προλαλήσαντες.

Οι αντιξοότητες που ανέφερα αφορούσαν τόσο την Ιατρική Σχολή όσο και το Υπουργείο Υγείας.

Οι ειδικότητες στην ιατρική προέκυψαν από την έκρηξη της τεχνολογίας. Όποτε εμφανιζόταν μια νέα επαναστατική τεχνολογία προέκυπτε η ανάγκη για εξειδίκευση. Αυτή με τη σειρά της αφαιρούσε χρόνο εκπαίδευσης από τη γενικότητα της παθολογίας. Αυτό σήμαινε ότι η ζυγαριά έγειρε από την επιστημονική σκέψη προς την τεχνολογία, από το γιατρό επιστήμονα στο γιατρό τεχνίτη. Ως τη δεκαετία του ΄70, έπρεπε πρώτα να γίνει κάποιος παθολόγος και έπειτα καρδιολόγος, γαστρεντερολόγος, πνευμονολόγος, ενδοκρινολόγος κλπ. Και ξαφνικά οι κλάδοι της παθολογίας έγιναν ανεξάρτητες ειδικότητες. Ο καρδιολόγος, ο ρευματολόγος, ο ενδοκρινολόγος κλπ δεν ήταν πια παθολόγοι. Γιατί λοιπόν η Θεραπευτική Κλινική να είναι μια μεγάλη γενική κλινική και όχι πολλές μικρές ειδικές;

Τη δεκαετία του ’80  ο νόμος για το ΕΣΥ κατάργησε τις κλινικές και έδωσε έμφαση στους τομείς, χωρίς να επαναφέρει την προϋπόθεση της Παθολογίας για τις θυγατρικές ειδικότητές της. Και άρχισε η πρώτη ασυμβατότητα των νόμων. Τομέας ήταν ο παθολογικός, τμήματα ήταν οι πρώην κλινικές που τώρα αντιστοιχούσαν σε ειδικότητες της παθολογίας. Οι μεγάλες αρμοδιότητες ανήκαν τυπικά στον τομέα, όχι στα τμήματα. Πώς όμως υπεύθυνος του παθολογικού τομέα θα ήταν κάποιος που δεν ήταν πια παθολόγος; Οι νέοι γιατροί που προέκυπταν συνεχώς είχαν την εύλογη φιλοδοξία να έχουν σημαντική ανεξαρτησία και τους βόλευε να είναι ειδικοί, διευθυντές ειδικών κλινικών, αδιαφορώντας για την εξουσία του τομέα. Έτσι ο νέος νόμος του ΕΣΥ ποτέ δεν εφαρμόσθηκε στην πράξη ως προς αυτό το ζήτημα, με ελάχιστες εξαιρέσεις, μια από τις οποίες ήταν η Θεραπευτική Κλινική.

Σα να μην έφθαναν οι αντιφάσεις μεταξύ διαφορετικών νόμων του ΕΣΥ μεταξύ τους, εμφανίσθηκαν και αντιφάσεις μεταξύ πανεπιστημιακών κλινικών και τμημάτων του ΕΣΥ. Στο νόμο για τα ΑΕΙ που ψηφίσθηκε πάλι στη δεκαετία του ’80, ο καθηγητής γινόταν αυτόματα διευθυντής πανεπιστημιακής κλινικής. Οι κλινικές όμως βρίσκονταν στους χώρους νοσοκομείων που ελέγχονταν από το ΕΣΥ, αντιστοιχούσαν σε τμήματα και υπάγονταν επομένως σε νοσοκομειακούς τομείς. Ενώ λοιπόν οι πανεπιστημιακές κλινικές στην πράξη ταυτίζονταν με τα νοσοκομειακά τμήματα, τα μαθήματα στα οποία ήταν υπεύθυνοι κάποιοι καθηγητές δεν ταυτίζονταν πάντοτε με τις ειδικότητες. Για παράδειγμα, ποιου τμήματος διευθυντής θα γινόταν ο καθηγητής μαθημάτων όπως η προπαιδευτική κλινική, η ειδική νοσολογία, η θεραπευτική, η εγχειρητική κλπ; Επιπλέον ο νόμος όριζε τον καθηγητή διευθυντή κάποιας κλινικής, αλλά οι αναπληρωτές και επίκουροι καθηγητές και οι λέκτορες εργάζονταν στην πανεπιστημιακή κλινική χωρίς κανένας νόμος να τους αναθέτει αρμοδιότητες. Στις ίδιες κλινικές εργάζονταν και ιατροί του ΕΣΥ. Πώς ήταν η ιεραρχία μεταξύ τους; Εξάλλου ο νοσοκομειακός διευθυντής, είναι μεν διευθυντής αλλά δεν διευθύνει κλινική, αφού αυτήν τη διευθύνει ένας καθηγητής. Οι αντιφάσεις και οι ασάφειες στους νόμους οδήγησαν σε αντιπαλότητες, ενώ άφησαν την υποχρέωση να βγάζει τα κάστανα από τη φωτιά ο καθηγητής διευθυντής της κλινικής, αφού πρώτα του είχαν αφαιρεθεί οι κατάλληλες εξουσίες για να επιβάλει κάποια, έστω και αυθαίρετη, τάξη που θεωρούσε ορθή. Η Θεραπευτική Κλινική αντεπεξήλθε σε τέτοιες δυσκολίες χωρίς ουσιαστικούς κλυδωνισμούς. Έμενε στον καθηγητή διευθυντή να επιβληθεί όχι με εξουσία, αλλά με την παράδοση και με το προσωπικό του κύρος, αν το είχε, που προέκυπτε από τις επιδόσεις του στην έρευνα, στην εκπαίδευση, στην άσκηση της ιατρικής, στην οργανωτική του ικανότητα και, στη Θεραπευτική Κλινική, στην παραδοσιακή απουσία οικονομικής εξάρτησης.

Σ΄ αυτό το νομοθετικό χάος αντιστάθηκε η Θεραπευτική Κλινική. Διατήρησε την ενότητα της παθολογίας, χωρίς να εμποδίσει την ανάπτυξη των επιμέρους ειδικοτήτων της. Διατήρησε την ιδιαιτερότητα της Θεραπευτικής ως μαθήματος χωρίς να θυσιάσει την κλινική άσκηση της παθολογίας. Αυτό εξεικονίζεται ιδιαίτερα με το βιβλίο της Θεραπευτικής του καθηγητή κ. Μουλόπουλου που αποτελεί παγκόσμια πρωτοτυπία. Θυμίζω πως η ιατρική είναι ένα μοναδικό μείγμα επιστήμης, τέχνης και πολιτικής. Πολιτική σημαίνει ύπαρξη στόχου, λήψη και υλοποίηση απόφασης. Και οι στόχοι της ιατρικής εμφανίζονται κατά κύριο λόγο στις θεραπευτικές επιλογές, για τις οποίες υπεύθυνη εκπαιδευτικά είναι η Θεραπευτική Κλινική. Τα βιβλία θεραπευτικής που γνωρίζω περιγράφουν λεπτομερώς τις θεραπείες των νόσων, τις οποίες επίσης αναπτύσσουν. Η θεραπεία των νόσων όμως περιγράφεται και στα βιβλία της παθολογίας ή της ειδικής νοσολογίας. Το βιβλίο της θεραπευτικής αναφέρει μόνον τη θεραπευτική χωρίς να περιγράφει τις νόσους. Επιπλέον, κι αυτή είναι η μεγάλη πρωτοτυπία, διαθέτει Γενικό Μέρος στο οποίο αναλύονται οι αρχές της θεραπευτικής. Σ΄ αυτό το γενικό μέρος αναλύονται οι στόχοι της θεραπευτικής, τα θεραπευτικά διλήμματα, η πολιτική όψη της ιατρικής, η επείγουσα και η συμπτωματική θεραπευτική, οι παράγοντες που επηρεάζουν την εξατομίκευση των θεραπευτικών αποφάσεων, τα θεραπευτικά σφάλματα και οι τρόποι για πρόληψη και αντιμετώπισή τους κλπ, κι όλα αυτά ανεξάρτητα από τη νόσο για την οποίαν γινόταν αναφορά. Αυτά τα στοιχεία, που αποτελούν την ουσία του μαθήματος της θεραπευτικής δεν θα τα βρει κάποιος αλλού συγκεντρωμένα.

Στην έρευνα δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση. Κατά κανόνα, για να εξυψωθεί το κύρος του τίτλου του διδάκτορα, άλλες κλινικές ήταν ιδιαίτερα αυστηρές για την απόκτηση διδακτορικού διπλώματος από τους νέους γιατρούς. Στη Θεραπευτική κλινική όμως υιοθετήθηκε μια κάπως διαφορετική στάση. Η έρευνα στην κλινική γινόταν κατά κανόνα χωρίς ιδιαίτερη χρηματοδότηση, εκ των ενόντων. Μ΄ αυτά τα δεδομένα κύριος σκοπός της, πέρα από την παραγωγή μιας διεθνώς πρωτότυπης γνώσης, ήταν αφενός να παιδεύσει το νεαρό γιατρό στην ερευνητική νοοτροπία και αφετέρου να τον καταστήσει ικανό να χρησιμοποιεί την εισαγόμενη τεχνολογία. Με όλα αυτά, από τη Θεραπευτική κλινική προέκυψαν μεγάλο πλήθος πρωτότυπων εργασιών που δημοσιεύθηκαν σε διεθνή περιοδικά υψηλού κύρους. Οι δωρεάν ερευνητές συνέβαλαν σ΄ αυτή την προσπάθεια, ενώ εμπλουτιζόταν το βιογραφικό τους σημείωμα. Επιπλέον προέκυψαν πλήθος διδακτόρων, που αρκετοί από αυτούς συνέχισαν την ερευνητική δραστηριότητά τους, άλλοι μέσα σε ακαδημαϊκό περιβάλλον, ως όφειλαν, και άλλοι, και αυτό είναι το αξιοθαύμαστο, ακόμη και σε περιφερικά νοσοκομεία. Αναφέρω ενδεικτικά κάποια ονόματα, όπως του Θεόδωρου Γκαλέα, του Δημήτρη Χρυσού, του Βλάση Πυργάκη, της Γενοβέφας Κολοβού, του Κωστή Παναγιωτόπουλου, αλλά και πολλών άλλων. Η απουσία οποιασδήποτε χρηματοδότησης αντισταθμίσθηκε με άλλες διαδικασίες. Γίνονταν π.χ. εβδομαδιαίες ερευνητικές συγκεντρώσεις, εκτός εργάσιμου ωραρίου, με τη συμμετοχή και μη ιατρών, ώστε να προάγεται η ιατρική έρευνα με την υποστήριξη της τεχνολογίας που οι ιατροί αγνοούσαν. Κίνητρο όλων ήταν το προσωπικό ενδιαφέρον τους για την έρευνα.

Μοναδική έμφαση δόθηκε επίσης στην εκπαίδευση. Νέες αντιλήψεις εισάχθηκαν στη Θεραπευτική Κλινική και διαδόθηκαν στη συνέχεια σε μεγάλη έκταση. Εκεί έγινε σαφές ότι σκοπός του δασκάλου δεν είναι να μεταφέρει γνώσεις στους μαθητές του, αλλά να τους καταστήσει ικανούς να αποκτούν γνώσεις και γενικότερα ικανότητες που δεν είχαν. Σεμινάρια επαναλήφθηκαν πολλές φορές και οι θέσεις της Θεραπευτικής εξαπλώθηκαν σε μεγάλο αριθμό ενδιαφερομένων από όλους τους χώρους της ιατρικής. Η εκπαίδευση αφορούσε, όπως και αλλού, σε φοιτητές, ειδικευομένους και συνεχιζόμενη σε τελειωμένους ιατρούς. Άλλη μια φορά πρωτοτύπησε η Θεραπευτική, αφού οργάνωσε και εξακολουθεί να οργανώνει ετήσιες συγκεντρώσεις ενημέρωσης στη θεραπευτική. Άλλη μια φορά, στη διεξαγωγή τους δεν υπήρξε οικονομική υποστήριξη, που σημαίνει την απουσία προκατάληψης των σεμιναρίων. Η επιτυχία της προσπάθειας καταδεικνύεται από το γεγονός ότι αυτή συνεχίζεται αδιαλείπτως για πάνω από 4 δεκαετίες.

Από ένα τέτοιο φυτώριο δεν είναι παράξενο πώς φύτρωσαν τόσοι πολλοί καθηγητές. Ο πίνακας αναφέρει μερικά ονόματα. Ο κατάλογος δεν είναι τελείως ακριβής, διότι αφενός δεν ορίζει πόσου χρόνου θητεία είχε ο καθένας τους στη Θεραπευτική Κλινική, ενώ αφετέρου είναι πολύ πιθανό να έχουν παραλειφθεί κάποιοι. Τους ζητώ συγγνώμη.

Πίνακας. Ονόματα καθηγητών με σημαντικό μέρος της παιδείας τους στη Θεραπευτική Κλινική

Γεωργόπουλος Μαλάμος Δαΐκος Φέσσας
Μοίρας Μαρκέτος Μουλόπουλος Τριχόπουλος Σφηκάκης Κουτσελίνης
Κατσιλάμπρος Σταματελόπουλος Μαυρικάκης Λουκόπουλος Τουρκαντώνης Βαγενάκης
Ράπτης Ανθόπουλος Παπαγεωργίου Παπαβασιλείου
Κούτρας Βάρδας Ρούσσος Λεγάκης Σιδερής Μπαλτόπουλος Δημόπουλος Σφηκάκης Καρβούνης ΑλεξόπουλοςΝανάς Τούσουλης Ζακόπουλος Αναστασίου-Νανά Αλεβιζάκη Λεκάκης Μιχάλης Τουμανίδης

Φυσικά υπήρξαν αντίστοιχα μεγάλος αριθμός διευθυντών κλινικών του ΕΣΥ, που ας με συγχωρήσουν που δεν θα τους απαριθμήσω ονομαστικά.

Καθένας από τους παραπάνω μετέφερε κάτι από το πνεύμα της Θεραπευτικής κλινικής στο πόστο που βρέθηκε. Θα αναφερθώ κυρίως στην προσωπική μου εμπειρία. Όταν πήγα στα Ιωάννινα βρήκα μια διαφορετική κατάσταση. Ο τόπος είχε πιεστική ανάγκη να δώσω έμφαση στη βελτίωση των ιατρικών καρδιολογικών υπηρεσιών μάλλον παρά στην έρευνα. Η προσπάθεια να διατηρηθεί η ενότητα του Παθολογικού Τομέα απέτυχε, μολονότι ήμουν υπεύθυνος του παθολογικού τομέα τόσο της ιατρικής σχολής όσο και του νοσοκομείου. Η αντίδραση των διευθυντών των ειδικών τμημάτων ήταν έντονη και η προσπάθεια αποδείχθηκε μάταιη. Φυσικά συνεχίσαμε την εκπαιδευτική δραστηριότητα. Στην καρδιολογία πετύχαμε με τους συνεργάτες μου να αναβαθμίσουμε την παροχή υπηρεσιών υγείας και αυτό το πετύχαμε όταν είδαμε την έρευνα και την παροχή υπηρεσιών όχι ανταγωνιστικές, αλλά συμπληρωματικές.

Στην εποχή μου όλοι θεωρούσαν, αναπόδεικτα, ότι δεν επιτρεπόταν  να γίνουν αγγειοπλαστικές των στεφανιαίων αρτηριών χωρίς καρδιοχειρουργική κάλυψη. Κανένας όμως δεν διανοήθηκε να αναπτύξει καρδιοχειρουργική εκεί που δεν υπήρχε επεμβατική καρδιολογία.  Φαύλος κύκλος, αδιέξοδο! Όμως ήταν διεθνώς αποδεδειγμένο ότι η αγγειοπλαστική μειώνει τη θνητότητα σε επίμονη ασταθή στηθάγχη. Ήταν τότε διεθνώς άγνωστο τι είναι προς το συμφέρον του ασθενή με επίμονη ασταθή στηθάγχη: Να αντιμετωπισθεί χωρίς το προνόμιο της αγγειοπλαστικής ή να υποβληθεί σε αγγειοπλαστική χωρίς το προνόμιο της καρδιοχειρουργικής κάλυψης; Επομένως, ως πανεπιστημιακή κλινική, είχαμε το ηθικό δικαίωμα, καλύτερα την ηθική υποχρέωση, να δώσουμε απάντηση στο ερώτημα. Κάναμε έρευνα με τυχαιοποίηση των ασθενών. Τα αποτελέσματα μας δικαίωσαν. Σε επίμονη ασταθή στηθάγχη η θνητότητα μειώνεται με αγγειοπλαστική, έστω και χωρίς καρδιοχειρουργική κάλυψη. Η είδηση μεταδόθηκε ταχύτατα σε όλη την Ελλάδα και διεθνώς. Αυτή η επιτυχία ενθάρρυνε την ανάπτυξη της καρδιοχειρουργικής. Ένα καρδιοχειρουργικό κλιμάκιο από τη Θεσσαλονίκη άρχισε να έρχεται μια φορά την εβδομάδα για να μας καλύπτει να κάνουμε προγραμματισμένες αγγειοπλαστικές. Έτυχε μερικές φορές εκείνες τις ημέρες να παρουσιασθούν επείγουσες καρδιοχειρουργικές περιπτώσεις και έγιναν επιτυχείς καρδιοχειρουργικές επεμβάσεις, Ήταν και πάλι η πρώτη φορά διεθνώς που γίνονταν καρδιοχειρουργικές επεμβάσεις  χωρίς να έχει αναπτυχθεί ακόμη αντίστοιχη κλινική. Έτσι ξύπνησε το ενδιαφέρον πολλών καρδιοχειρουργών, του Πανεπιστημίου και του Υπουργείου Υγείας. Ακολούθησε δημιουργία καρδιοχειρουργικής κλινικής που πήρε το δικό της δρόμο. Το μυστικό ήταν πάλι ότι, συνεχίζοντας την παράδοση της Θεραπευτικής, συνδυάσαμε την κλινική πράξη με αυστηρά σχεδιασμένα ερευνητικά πρωτόκολλα. Από εκπαιδευτική σκοπιά, εφαρμόσθηκαν κατά το δυνατόν οι αρχές που είχαν αναπτυχθεί στη Θεραπευτική Κλινική, ενώ οργανώθηκε εκεί ένα ακόμη πανελλήνιο σεμινάριο για την Ιατρική εκπαίδευση, υπό την αιγίδα του Υπουργείου Υγείας αυτή τη φορά.

Θα ευχόμουν να παρουσίαζα τις δραστηριότητές και άλλων συνάδελφων που προήλθαν από τη Θεραπευτική Κλινική, αλλά προφανώς ο χρόνος δεν το επιτρέπει, ενώ εγώ δεν έχω επαρκή δεδομένα για να μιλήσω γι΄ αυτούς. Θα αρκεσθώ να πω όμως τα υψηλά αξιώματα στα οποία έφθασαν κάποιοι από αυτούς, περιλαμβάνοντας την Πρυτανεία του Πανεπιστημίου Αθηνών επανειλημμένα, την προεδρία της Ελληνικής Καρδιολογικής Εταιρείας και του Ελληνικού Κολλεγίου Καρδιολογίας και πολλών άλλων επιστημονικών ιατρικών εταιρειών, την προεδρία της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας, την προεδρεία της Επιτροπής Ιατρικής Εκπαίδευσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την Ακαδημία κλπ. Χωρίς την παράδοση του φυτωρίου της Θεραπευτικής Κλινικής, τέτοια εξέλιξη δεν θα μπορούσε να έχει συντελεσθεί.

Συμπερασματικά, η Θεραπευτική Κλινική με τον τρόπο που εξελίχθηκε, όχι μόνο επιτέλεσε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τον προορισμό της, όπως έκαναν πολλές άλλες κλινικές, αλλά και επηρέασε την ιατρική παιδεία σε ευρεία έκταση στην Ελληνική επικράτεια.

One thought on “Η ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΩΣ ΦΥΤΩΡΙΟ ΣΤΕΛΕΧΩΝ

  1. χαίρω που ακόμη σε απασχολούν, έστω για χρήσιμο ιστορικό αναστοχασμό, τα προβλήματα που σε απασχόλησαν τόσο έντονα στα χρόνια της γιαννιώτικης καθηγησίας!

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s