ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 20 Ιουνίου 2020

Τέλος είναι ο σκοπός. Αυτοτέλεια, όρος που άρεσε στον Αριστοτέλη, σημαίνει να ορίζει καθένας μόνος του το σκοπό του. Ο σκοπός είναι αποκλειστικά ανθρώπινο προνόμιο. Τα άλλα όντα εκδηλώνονται με ποικίλους τρόπους σα να υπηρετούν σκοπούς κάποιου άλλου, πάνω από αυτά. Και όμως εμφανίζουν αυτοτέλεια.

Προσωποποιώντας ανιμιστικά τα πράγματα, τα βλέπομε να έχουν ένα τουλάχιστον σκοπό, την αυτοσυντήρησή τους, να μην πάψουν να υπάρχουν. Κάθε τι στον κόσμο διαρκώς κινείται με τρόπο τυχαίο. Το διατράνωσε από πολύ παλιά ο Ηράκλειτος.  Απόλυτη ακινησία θα υπήρχε μόνο στο απόλυτο μηδέν, που είναι αδύνατο να επιτευχθεί. Η απόλυτη ακινησία υφίσταται επομένως μόνο στο θάνατο, αλλά απόλυτος θάνατος δεν υπάρχει. Κάθε ύπαρξη αποτελείται από ένα σύνολο στοιχείων που συνέχονται στο χώρο με μια τάξη η οποία διαφέρει σημαντικά από την τυχαία αταξία που την περιβάλλει. Αυτή η τάξη αποτρέπει τη διάλυση της ύπαρξης, που, επειδή τα στοιχεία της κινούνται διαρκώς τυχαία, τείνει να αυτοδιαλυθεί. Εξάλλου, από το περιβάλλον της δέχεται συνεχείς τυχαίες επεμβάσεις που τείνουν κι αυτές να την αποδομήσουν βίαια.  Η αυτοπροστασία της ύπαρξης προκύπτει σαν αναγκαστική συνέπεια από το γεγονός ότι υπάρχει. Μια σταγόνα νερό υπάρχει ξεχωριστά από κάθε τι άλλο. Όλα τα μόριά της έλκονται μεταξύ τους, αλλά κινούνται διαρκώς. Η κίνηση των στοιχείων της είναι τυχαία, συγκρούονται μεταξύ τους, έτσι που, κατά μέσον όρο, διαχρονικά οι ωθήσεις που δέχεται κάθε στοιχείο της αλληλεξουδετερώνονται και το αποτέλεσμα για τη σταγόνα είναι μηδενικό. Υπάρχει όμως σημαντική εξαίρεση. Τα μόρια του ύδατος στην επιφάνειά του δέχονται ελκτικές δυνάμεις μόνον από μέσα, ίδιες με εκείνες που δέχονται τα αντίστοιχα μέσα στη μάζα του ολούθε. Απέξω τους όμως υφίστανται τις διαφορετικές επιδράσεις του τυχαίου, απρόβλεπτου περιβάλλοντος. Το τελικό αποτέλεσμα είναι μια συνιστώσα δύναμη προς το εσωτερικό της σταγόνας. Έτσι σχηματίζεται η επιφανειακή τάση, ένα είδος προστατευτικής μεμβράνης, που προστατεύει την ακεραιότητα της σταγόνας, τουλάχιστον για κάποιο διάστημα. Τέτοια προστασία στα σύνορά τους έχουν όλες οι υπάρξεις. Το νερό την επιφανειακή τάση· το ψωμί την κόρα· το γάλα την τσίπα· το αυγό το τσόφλι· το κύτταρο την κυτταρική μεμβράνη· τα φυτά το φλοιό· τα ζώα το δέρμα ή όστρακο· τα κράτη τα σύνορά τους κλπ.

Κάποτε η ύπαρξη αμετάκλητα θα υποκύψει, υπείκοντας στον αδυσώπητο νόμο της εντροπίας, που ορίζει ότι τα πάντα οδεύουν από την τάξη προς την αταξία. Το τέλος της όμως καθυστερεί, χάρη στην αυτοπροστασία που διαθέτει. Και σ΄ αυτό το διάστημα πολλά μπορούν να γίνουν. Πρώτο, αυτή καθαυτή η ύπαρξη διαμορφώνει το περιβάλλον της. Ακόμη και ένα ηλεκτρόνιο επηρεάζει απειροελάχιστα το Σύμπαν που είναι οτιδήποτε εκτός από αυτό το μικρούτσικο πραγματάκι. Δεύτερο, κάποια όντα ενεργούν σαν καταλύτες, δηλαδή ουσίες που η παρουσία τους ευνοεί τη δημιουργία τάξης στο περιβάλλον της χωρίς να μετέχουν στο τελικό αποτέλεσμα. Το υδρογόνο και το οξυγόνο έχουν τρομακτική συγγένεια για να σχηματίσουν νερό. Κι όμως, αν τα βάλλουμε το ένα δίπλα στο άλλο, δεν ενώνονται. Θα ενωθούν εκρηκτικά είτε αν υπάρχει έναυσμα, π.χ. ένας σπινθήρας, ή αν βρίσκεται ανάμεσά τους λευκόχρυσος, που δεν θα αναλωθεί από την ένωσή τους. Με τέτοιους τρόπους ο προσωρινός διάβας κάθε ύπαρξης από τον κόσμο αφήνει το αποτύπωμά του, προωθώντας το Άγιο έργο της Δημιουργίας ενάντια στην εντροπία και αυτό το ίχνος της είναι ένα στοιχείο που την καθιστά αθάνατη.

Με την εξέλιξη από το φυσικό κόσμο ως τον άνθρωπο και την κοινωνία, η αυτοτέλεια γίνεται συνειδητός σκοπός. Η συμπεριφορά του ανθρώπου στηρίζεται σε επίπεδα κινήτρων. Μια αλυσίδα αντανακλαστικών, πέρα από τη βούλησή μας, εξασφαλίζει την επιβίωσή μας. Κάθε βλαπτικό ερέθισμα προξενεί μια απάντηση που τείνει να το απομακρύνει. Αλλά και χωρίς εξωγενές ερέθισμα, η αυτόματη τάση για φθορά αντισταθμίζεται από μια σειρά σωματικών εκδηλώσεων με περιοδικότητα που ακολουθεί τους νόμους των ταλαντώσεων χάλασης. Αντικαθίστανται περιοδικά οι ελλείψεις που μοιραία προκύπτουν και απομακρύνονται τα απόβλητα που αναγκαστικά παράγονται επειδή ζούμε. Έτσι παρατείνεται η επιβίωση του αισθητού, σωματικού μας Εγώ. Περιοδικά αναπνέομε, τρώμε, πίνομε, ουρούμε, αποπατούμε κλπ. Όλες αυτές οι εκδηλώσεις βοηθούν να συνεχίζει η ύπαρξή μας, σαν ένας σκοπός έξω από τη βούληση και τον έλεγχό μας, φυτεμένος μέσα μας από μια Ανώτερη Δύναμη, είτε Φύση την αποκαλούμε είτε Θεό. Επιπλέον όμως είμαστε και κοινωνικά όντα. Ανταποκρινόμαστε στο έλλογο περιβάλλον μας που διαρκώς επιδρά πάνω μας, με τρόπο άλλοτε εποικοδομητικό και άλλοτε αποικοδομητικό. Ελάχιστα μπορούμε να ελέγξουμε αυτή τη συμπεριφορά μας. Τέλος, μόνον εμείς οι άνθρωποι, στο νοητό Εγώ μας, χάρη στη φαντασία μας, δημιουργούμε τον αποκλειστικά δικό μας σκοπό. Η δημιουργία, η επιδίωξη και η επίτευξη αυτού του σκοπού αποτελούν την ύψιστη ικανοποίηση που μπορεί να νιώσει άνθρωπος, την ευδαιμονία.

Αντίστοιχα, η κοινωνία, αποτελούμενη από άτομα με διάκριτες ανάγκες και σκοπούς καθένα, τείνει να διαλυθεί. “Κόλαση είναι οι άλλοι” (J.P.Sartre). Ωστόσο, η διάλυση της κοινωνίας σημαίνει μείωση της πιθανότητας να επιβιώσουν τα μέλη της. Ο άνθρωπος έχει το προνόμιο (κατάρα;) να μπορεί να επιλέγει μόνος του πόσο μόνος επιθυμεί να ζήσει ή σε αγέλες ή σε κοινωνίες: Είναι πολιτικό ζώο (Αριστοτέλης). Η αντιστάθμιση της διαλυτικής δράσης των ατόμων που απαρτίζουν την κοινωνία απαιτεί κάποιο ανώτερο καταναγκασμό πάνω στα μέλη της. Έτσι χρειάζονται άρχοντες, κάποια άτομα που έχουν το έννομο δικαίωμα να επιβάλλουν βίαια συγκεκριμένο σκοπό. Η αυτόματη πορεία κάθε διαλυτικής ενέργειας είναι η καταστροφή της τάξης στην ύπαρξη, δηλαδή ο θάνατος. Κάθε στοιχείο από εκείνα που την αποτελούν κινούνται, μεταβάλλονται με τρόπο που είναι τυχαίος, συγκριτικά με όλα τα άλλα στοιχεία. Η ύπαρξη όμως αρχόντων που ορίζουν νόμους επιβάλλει κάποια στοιχειώδη συμπεριφορά σε αυτά τα στοιχεία, ώστε να ενισχύεται η ενότητά τους. Μίμηση και συμπληρωματική λειτουργία τους είναι οι συμπεριφορές που αντιστρατεύονται το διαλυτικό ανταγωνισμό μεταξύ τους. Ωστόσο, αυτοί οι νόμοι, δεν μπορούν να σταματήσουν τη διαρκή αλλαγή που γίνεται μέσα στην κοινωνία. Μπορούν να αναβάλουν τη λήξη της και να την κατευθύνουν προς ορισμένη κατεύθυνση. Καθώς οι συνθήκες διαρκώς αλλάζουν, αν οι νόμοι είναι αμετάβλητοι στο διηνεκές, θα έλθουν σε αντιπαράθεση με την υπάρχουσα πραγματικότητα συντελώντας έτσι αυτοί στη διάλυση της κοινωνίας. Η κάθε τόσο προσαρμογή των νόμων είναι, επομένως, απαραίτητη. Και για να είναι σύμφωνοι οι νόμοι με τις κυρίαρχες βουλήσεις των μελών της κοινωνίας, μόνο μια εύνομη δημοκρατία μπορεί να το επιτύχει.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s