ΠΩΣ ΣΚΕΦΤΟΜΑΣΤΕ

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, Dimitris.sideris@gmail.com

Ηπειρωτικός Αγών, 13 Μαΐου 2020

Πώς σκέφτονται οι περισσότεροι;  Ή, πώς σκεφτόμαστε τις περισσότερες φορές όλοι μας; O αστροφυσικός Neilde Grasse Tyson ανέλυσε το πρόβλημα, σε μια διάλεξη αρχίζοντας από μια προσωπική ιστορία. Προσκάλεσε την αδελφούλα του 4 χρόνια νεότερη, να φάνε έξω και να διαλέξει. «Τι επιλογές έχω;» ρώτησε εκείνη. Μα μια τέτοια σκέψη είναι εκείνη των ερωτήσεων πολλαπλής επιλογής, σχολίασε ο ομιλητής. Και συνέχισε. Δύο υποψήφιοι για μια θέση αντιμετώπισαν την καθιερωμένη συνέντευξη. Ρωτήθηκαν. «Αυτός ο ουρανοξύστης απέναντι, τι ύψος έχει;» «Είμαι αρχιτέκτονας και το ξέρω. Είναι 152 μέτρα!», είπε ο ένας. Ο άλλος απάντησε: «Δεν ξέρω, αλλά περιμένετε λίγο». Βγήκε έξω στον ήλιο, μέτρησε τη σκιά του ουρανοξύστη και το μήκος της δικιάς του σκιάς, καθώς ήξερε πως αυτός ήταν 1,71 μέτρα και από τους νόμους της ομοιότητας, σαν το Θαλή, υπολόγισε. «Είναι γύρω στα 150 μέτρα» απάντησε.

Ο ένας τρόπος να σκεφτόμαστε είναι ο γνήσιος πρωτότυπος τρόπος, με τον οποίον εκφράζομε τις ανάγκες, τις επιθυμίες, τις κρίσεις μας. Ο άλλος είναι να επιλέγουμε μεταξύ διαφόρων λύσεων που μας επιβάλλονται απέξω, ή που από μόνοι μας έχομε συνηθίσει να επιβάλλουμε στον εαυτό μας. Αυτός ο άλλος τρόπος επιτυγχάνεται έντεχνα ως πλύση εγκεφάλου με την παιδεία που αποκτούμε κυρίως στο σχολείο. Είπα σε ένα διορθωτή των πανελλήνιων εξετάσεων: «Μα αυτός έγραψε άριστα, γιατί δεν του έβαλες 20;» «Μα αν βάλω σ΄ αυτόν 20, τι θα βάλω στον άλλο που έγραψε ακριβώς όπως τα γράφει το βιβλίο;» Η παιδεία μας μου φαίνεται σα να διαμορφώνει το πνεύμα μας σε ένα είδος μοναρχίας, όπου η σωστή απάντηση είναι μία, αυτή που γράφει το σχολικό βιβλίο, ο τυφλοσούρτης. Εκ των υστέρων βλέπομε τα ανεπιθύμητα αποτελέσματα και διαμαρτυρόμαστε που οι μαθητές μας γίνονται παπαγάλοι. Πιο προηγμένοι λαοί διαμορφώνουν το πνεύμα των μαθητών τους σε ένα είδος ολιγαρχίας, με ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής, σαν την αδελφούλα του Tyson. Και οι δυο τύποι σκέψης, λιγότερο η δεύτερη, έχουν το στοιχείο του περιορισμού της σκέψης, όπως γίνεται με την πλύση εγκεφάλου. Η πρωτότυπη σκέψη, σαν του δεύτερου υποψηφίου που ανακάλυψε το ύψος του ουρανοξύστη και περισσότερο, σαν του Θαλή που πρωτοεφάρμοσε τη μέθοδο αφήνοντας άναυδους τους δασκάλους του στην Αίγυπτο, είναι σπάνια. Αδέσμευτη σκέψη σαν της δημοκρατίας.

Συνήθως η συμπεριφορά μας, αντί να υπαγορεύεται από τα ερεθίσματα που δεχόμαστε και τους σκοπούς που έχομε δημιουργήσει από μόνοι μας, εκφράζεται όπως απαιτεί ο κοινωνικός περίγυρός μας. Αλλιώς θα υπάρξει κοινωνική αποδοκιμασία, σε ακραίες περιπτώσεις, με τη μορφή αποβολής, αναθέματος, φυλάκισης ή και εκτέλεσης. Φοβόμαστε την πρωτότυπη δική μας σκέψη. Τι θα πει ο κόσμος;   

Εδώ και λίγα χρόνια στα κείμενα που δημοσιεύω εκφράζω δικές μου σκέψεις. Ήμουν εξαιρετικά επιφυλακτικός αρχικά. Μήπως λέω ανοησίες; Δεν αποκλείεται. Ωστόσο, άρχισα να μελετώ φιλοσοφία, ιστορία κλπ. Και ανακάλυψα πως τις δικές μου σκέψεις τις είχαν κάνει άλλοι πριν από μένα. Ηρέμησα, αν και απογοητεύτηκα, αφού έχασα την πρωτοτυπία. Όχι πλήρως όμως. Αφού έφτασα στα συμπεράσματα άλλων, σοφών, ακολουθώντας διαφορετικούς δρόμους και όχι αντιγράφοντάς τους, η πορεία της σκέψης μου διατηρούσε ίχνη πρωτοτυπίας.

Συχνά προπαγανδίζω τη φωνητική γραφή, όπου κάθε προφερόμενος φθόγγος έχει ένα μόνο τρόπο να γραφεί και κάθε γραπτό σύμβολο (γράμμα) δεν προφέρεται παρά με ένα μόνο τρόπο. Συνάντησα από τη μέγιστη πλειονότητα όσων το άκουσαν (ελάχιστες εξαιρέσεις) αποδοκιμασία, από την πλήρη αποσιώπηση ως τη λοιδωρία. Αναγκάσθηκα πέρα από τα λογικά επιχειρήματα (είναι το απλούστατο δυνατό γραπτό εργαλείο της γλώσσας, εξαφάνιση της ανορθογραφίας από τους αποφοίτους της 1ης δημοτικού κλπ) να επιστρατεύσω και άλλα. «Πού αλλού ισχύει αυτό;» Ίσχυε λοιπόν η φωνητική γραφή στην κλασική περίοδο στους αρχαίους προγόνους μας, που είναι δύσκολο να τους προσβάλει κάποιος. Λάθος! Το σωστό επιχείρημα δεν είναι η μίμησή τους, αλλά εκείνο που έπεισε εκείνους και που πείθει και μένα. Και πάλι δεν πείθω. Η πρωτοτυπία τρομάζει όχι μόνο σαν κάτι άγνωστο, αλλά και κατά κάποιον τρόπο αισθητικά, αφού το καλλιτεχνικό αισθητήριό μας έχει διαμορφωθεί από τις συνήθειές μας, την πλύση εγκεφάλου που έχομε υποστεί.

Για το θέμα της αποστήθισης έχω προπαγανδίσει τις εξετάσεις με ανοιχτό βιβλίο. Απαιτoύν οι ερωτήσεις στις εξετάσεις να μη ζητούν τις απαντήσεις που περιέχονται στο βιβλίο, αλλά κρίσεις πάνω στα θέματα που γράφει το βιβλίο. «Μα, έτσι όλοι θα αντιγράφουν!» είναι η συνηθισμένη αντίρρηση. Κι όμως αυτός είναι ο μοναδικός τρόπος για να σταματήσει η αποστήθιση. Η κρίση δεν αντιγράφεται. Κι είναι τόσο απλός τρόπος! Όσο και η φωνητική γραφή.

Η κοινωνία μας είναι γεμάτη διαφθορά. Το διαπιστώνουν όλοι. Και όταν προτείνω το μοναδικό τρόπο να μειωθεί, όλοι τον απωθούν. Διαφθορά υπάρχει αναγκαστικά όπου ισχύει το μέσον (μοναρχία), και η πελατειακή σχέση (ολιγαρχία), όπου για να εκλεγούν οι άρχοντες πουλούν εξυπηρέτηση για ν΄ αγοράσουν ψήφους. Δεν είναι δυνατή η μοναρχία και η ολιγαρχία χωρίς διαφθορά. Σημαντική μείωση της διαφθοράς υπάρχει μόνο αν εξοβελισθούν μέσον και πελατειακή σχέση. Κι αυτό είναι δυνατό μόνο στη δημοκρατία, που, κατά τον Αριστοτέλη, σημαίνει ότι οι άρχοντες κληρώνονται (να που για να σας πείσω, επικαλέσθηκα τον Αριστοτέλη. Ο Κλεισθένης δεν επικαλέσθηκε κανέναν όταν διαμόρφωνε τις αρχές της δημοκρατίας). Η διαφθορά μειώνεται όσο βραχύτερη είναι η θητεία του κληρωτού άρχοντα. Στην αρχαία Αθήνα υπεύθυνος των ιερών, των χρημάτων και των αρχείων της πολιτείας κληρωνόταν και άλλαζε κάθε μέρα. Αυτή τη λογική, τόσο απλή και αποτελεσματική όσο και η φωνητική γραφή και οι εξετάσεις με ανοιχτό βιβλίο, την αντικρούουν σχεδόν όλοι εφευρίσκοντας αβάσιμα, έωλα επιχειρήματα. Απλώς η πρωτοτυπία κλονίζει το φράχτη που η μακροχρόνια πλύση εγκεφάλου τους έχει οικοδομήσει.

Βέβαια ενδέχεται να μην έχουν οι άλλοι τις παρωπίδες, αλλά εγώ που εμμένω. Μόνο που ποτέ δεν έχω ακούσει λογικά επιχειρήματα που να απορρίπτουν τις λύσεις που προτείνω. Για παράδειγμα, το μόνο σαφές αντεπιχείρημα που άκουσα για τη φωνητική γραφή ήταν ότι «αυτό που υποστηρίζω είναι ακραία ορθολογικό, αλλά η γλώσσα είναι και πρέπει να μείνει ψυχοσυναισθηματικό ζήτημα». Βέβαια δεν δικαιολογεί γιατί είναι ψυχοσυναισθηματικό και εγώ προτείνω επέμβαση στη γραφή, όχι στη γλώσσα. Το συνηθισμένο επιχείρημα για μια κληρωτή βουλή είναι ότι δεν μπορούν να μας κυβερνούν οι αγράμματοι που ενδέχεται να κληρωθούν. Ξεχνώντας ότι η βουλή δεν κυβερνά. Η κυβέρνηση κυβερνά, η βουλή κρίνει και νομοθετεί με εισήγηση της κυβέρνησης και αντεισήγηση της αντιπολίτευσης.

One thought on “ΠΩΣ ΣΚΕΦΤΟΜΑΣΤΕ

  1. Εξαιρετική ανάλυση μέχρις ενός ορισμένου σημείου και το σημείο αυτό είναι η γραφή. Εκεί υπάρχει πρόβλημα διότι η γραφή με το πολυτονικό και με τα μακρά βραχέα αποδίδει σε μεγάλο βαθμό τη φωνητική της γλώσσας. Αυτό διευκολύνει τη λογοτεχνία, την ποίηση και τη ρητορεία, αλλά και την χροιά της φωνής σε καθημερινές συζητήσεις μεταξύ απλών ανθρώπων. Από το άλλο μέρος, η πολυτονική γραφή εκγυμνάζει και αυξάνει τις ικανότητες της νόησης και δημιουργεί την αρμονία που χρειάζεται να υπάρχει μεταξύ γραπτού και προφορικού λόγου. Σήμερα όλη η αρχαία Ελληνική γραμματεία είναι στο πολυτονικό και με δεδομένο ότι ολόκληρη η παγκόσμια σοφία εμπεριέχεται σε μεγάλο βαθμό μέσα σε αυτήν, η κατάργηση του πολυτονικού σημαίνει και αποκοπή από την πηγή της παγκόσμιας σοφίας. Πλύση εγκεφάλου κάνουν τα ΜΜΕ που προσπαθούν να επιβάλλουν τη μονότονη ρουτίνα της γλωσσικής προφοράς και το κάνουν σκόπιμα (δόλος), όσο όμως και να προσπαθούν θα αποτύχουν γιατί οι ύμνοι της εκκλησίας μαζί με τη βυζαντινή μουσική θα τους χαλάει τη σούπα.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s