Μεσότητα, μεσίτης και ταλάντωση

Δημήτρης Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris@gmail.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 11 Μαΐου 2020

Ο νους μας είναι συνηθισμένος στη σταθερότητα. Σταθερά αντικείμενα μας φαίνονται π.χ. ο Ήλιος και η Γαία. Για τη σκέψη του Πλάτωνα, ο πραγματικός κόσμος είναι ο νοητός, σταθερός, εσαεί άφθαρτος. Για τον Ηράκλειτο όμως τα πάντα αλλάζουν διαρκώς. Ο Πυθαγόρας, βλέποντας την κίνηση των ουράνιων σωμάτων, τη θεώρησε κυκλική, που καταλήγει διαρκώς στο ίδιο σημείο, με σταθερό, ακίνητο κέντρο. Επομένως, τίποτε δεν αλλάζει. Ο συμβιβασμός απόψεων αρχίζει ήδη από τον Αριστοτέλη. Η ουσιαστική διαφορά μεταξύ Πλάτωνα και Ηράκλειτου είναι ότι ο πρώτος σκέφτεται σα να μην υπάρχει χρόνος, ενώ ο δεύτερος ακριβώς το χρόνο βλέπει.

Την αλλαγή με το χρόνο τη φανταζόμαστε συνήθως γραμμική. Όσο περνάει ο καιρός, γεννηθήκαμε, ακατάπαυστα μεγαλώνομε, γερνάμε και κάποτε πεθαίνομε. Η ουσία του χρόνου και της εντροπίας, που αποτελούν μονόδρομο, είναι στο διηνεκές πορεία από την τάξη προς την αταξία και ενισχύει αυτή τη σκέψη μας. Κι όμως, πιο προσεκτική παρατήρηση μας λέει ότι υπάρχει ταυτόχρονα μια αντίστροφη πορεία από την αταξία προς την τάξη. Από το χάος, στους γαλαξίες, που σχηματίζουν πλανητικά συστήματα μέσα στα οποία τα πάντα εξελίσσονται ως τη δημιουργία της ζωής, τελικά του ανθρώπου που αναπτύσσει πνεύμα και οργανώνεται σε κοινωνίες κλπ. Η Φυσική μας δίνει την απάντηση στο εύλογο ερώτημα “πώς είναι δυνατό;” Σε κλειστά συστήματα είναι δυνατό να υπάρχει μείωση της εντροπίας, με τίμημα την αύξησή της στο περιβάλλον του κλειστού συστήματος. Ο συνδυασμός της γραμμικής με την κυκλική κίνηση, οδηγεί στον κοχλία και, με πρότυπο την έλιξη, οδηγήθηκαν στο νοητό κόσμο (Hegel) και στον αισθητό (Marx) στην ελικοειδή κίνηση. Σ΄ αυτήν από μια “θέση” οδηγούμαστε στην “αντίθεση” και από αυτήν στη “σύνθεση”, που είναι η θέση για την επόμενη αντίθεση. Πριν από ένα αιώνα ο Van der Pol είδε την πρόοδο με περιοδικότητα όχι σαν ελικοειδή κίνηση, αλλά σαν ταλάντωση. Η ιδέα του προσαρμόζεται στο ευρύτερο δυνατό πεδίο του κόσμου μας, φυσικό, βιολογικό, ψυχολογικό, κοινωνικό.

Ζωή δεν μπορεί να υπάρξει ούτε σε πολύ υψηλές θερμοκρασίες ούτε σε πολύ χαμηλές. Για παράδειγμα, οι μικροοργανισμοί μέσα στο νερό πεθαίνουν όταν βράζει και όταν παγώνει. Απαιτούν ένα “άριστο” μια Αριστοτελική μεσότητα, που για τις δικές μας συνθήκες είναι γύρω στους 37ο C. Η άριστη αρετή δεν είναι ούτε το υπέρμετρο θάρρος, το άφρον θράσος, ούτε ο υπέρμετρος φόβος, η δειλία, αλλά η μεσότητα, η σώφρων ανδρεία. Δεν είναι η πολιτεία με τους άτεγκτους νόμους που επιβάλλονται σε οποιαδήποτε λαϊκή βούληση, ο ολοκληρωτισμός, ούτε με την απόλυτη λαϊκή βούληση που επιβάλλεται σε οποιοδήποτε νόμο, η οχλοκρατία, αλλά με την ελεύθερη λαϊκή βούληση στα πλαίσια προαποφασισμένων από το λαό νόμων, η δημοκρατία. Τα ποικίλα χημικά στοιχεία ενώνονται ή απωθούνται μεταξύ τους όταν σ΄ αυτά προστίθεται η έννοια του χρόνου, οπότε δεν μένουν ακίνητα, αλλά πορεύονται, γίνονται ιόντα. Τα αρνητικά ανιόντα απωθούν άλλα ανιόντα, ενώ έλκονται αμοιβαία με τα θετικά κατιόντα. Κι όμως μπορούν όλα αυτά να συνυπάρχουν ειρηνικά μέσα στο νερό. Πώς γίνεται; Το νερό είναι μεσίτης. Το μόριό του αποτελείται από δύο πόλους, έναν αρνητικό και ένα θετικό. Ο θετικός έλκει και κρατά τα ανιόντα στον ένα πόλο του, ο αρνητικός τα κατιόντα στον άλλο και έτσι συνυπάρχουν τα ποικίλα στοιχεία μέσα του χωρίς να συγκρούονται και χωρίς να συγκροτούν αδιάλυτα σώματα που καθιζάνουν.  

Η Αριστοτελική μεσότητα δεν είναι συγκεκριμένη. Δεν είναι ακριβώς το μισό ανάμεσα στο μέγιστο και το ελάχιστο, ούτε και ο μέσος όρος όλων των ενδιάμεσων τιμών. Είναι μια μάλλον ακαθόριστη τιμή ανάμεσα στα άκρα. Οπωσδήποτε είναι στατική, χωρίς να εμπεριέχει την έννοια του χρόνου. Αν εμπλέξουμε το χρόνο, προκύπτει μια ταλάντωση μεταξύ των άκρων. Κι αυτή είναι που συνήθως παρατηρείται σε όλα τα επίπεδα και κάνει τα αδύνατα δυνατά. Μπορεί δηλαδή να έχουμε το καθετί μαζί με το αντίθετό του, χωρίς να αλληλεξουδετερώνονται, αρκεί περιοδικά να διαδέχονται το ένα το άλλο. Πολλές φυσικές αντιθέσεις έτσι παύουν να υπάρχουν. Σε μια κοινωνία, για να διατηρείται η ενότητά της, απαιτείται να υπάρχουν άρχοντες και αρχόμενοι. Οι άρχοντες αποφασίζουν τους νόμους και επιτηρούν την εφαρμογή τους με νόμιμο δικαίωμα, μόνον αυτοί,  να εφαρμόζουν βία. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μια από τις απευκταίες καταστάσεις που αναφέρθηκαν ήδη, ολοκληρωτισμό ή οχλοκρατία. Η εναλλαγή κάθε πολίτη σε ρόλο άρχοντα και αρχόμενου, με τον αυτονόητο όρο ότι η θέση του άρχοντα δεν απαιτεί ειδικές γνώσεις και εμπειρία, δίνει διέξοδο σ΄ αυτό το Γόρδιο δεσμό. «Ἓν μὲν τὸ ἐν μέρει ἂρχειν καὶ ἂρχεσθαι…ἓν δὲ  τὸ  ζῆν ὡς βούλεταἱ  τις» λέει ο Αριστοτέλης, συνδέοντας τη διττή ιδιότητα άρχοντα και αρχομένου με την ελευθερία. Η ταλάντωση είναι ο στατικός μεσίτης στον άξονα του χρόνου. Ό,τι κάνει ο μεσίτης, ο καταλύτης που διευκολύνει την οργάνωση μεταξύ αντιθέτων, κάνει και η ταλάντωση, λαβαίνοντας υπόψη το Χρόνο που διαβαίνει αδιάφορος για ό,τι ωραίο ή άσχημο γίνεται με το πέρασμά του. Είναι σάμπως η ταλάντωση να “ζωντανεύει” την Αριστοτελική μεσότητα.

Η ταλάντωση μας δίνει τη δυνατότητα να προβλέπουμε και να προλαμβάνουμε. Φυσικά, υπάρχουν και τα απρόβλεπτα. Ο Κρόνος (χρόνος) με τη γυναίκα του τη Ρέα (ροή) άλλαζαν τα πάντα. Πλήρης απρόβλεπτη αναρχία. Τους καθαίρεσε όμως ο γιος τους, ο Δίας και έφερε την τάξη. Δεν έπαψε να υπάρχει η διαρκής ροή των γεγονότων με το χρόνο, αλλά τώρα γινόταν με τάξη. Η νύχτα ακολουθούσε τη μέρα κι η μέρα ακολουθούσε τη νύχτα. Κράτησε βέβαια ο μεγάλος θεός για τον εαυτό του το προνόμιο των ιδιοτροπιών του, τον κεραυνό. Αλλά ούτε κι αυτός είναι τυχαίος. Καιροί με καταιγίδες και κεραυνούς εναλλάσσονται με καιρούς γαλήνης. Στη φάση της γαλήνης δε φοβόμαστε. Καθαρός ουρανός αστραπές δε φοβάται. Αλλά και στη φάση της καταιγίδας μπορούμε να προφυλασσόμαστε, μέσα σε ένα μεταλλικό κλουβί, όπως είναι ο σκελετός της πολυκατοικίας μας, που ο κεραυνός δεν το διαπερνά.

Εμείς οι άνθρωποι, με λόγο και σκοπό, μπορούμε να χαλιναγωγήσουμε τα πάντα, χωρίς να τα καταργήσουμε. Η τάξη στο χρόνο, όπως στην ταλάντωση, επιτρέπει τη συνύπαρξη των αντιθέτων. Η ταλάντωση, έτσι κι αλλιώς υπάρχει. Στη βάση των νόμων της ταλάντωσης χάλασης του Van der Pol, π.χ. οι ανεξέλεγκτες ταλαντώσεις μπορούν να τιθασευτούν με προγραμματισμένες σε μια συχνότητα υψηλότερη από την αυτόματη. Και αυτός ο προγραμματισμός επιτρέπει πρόβλεψη και προστασία.

One thought on “Μεσότητα, μεσίτης και ταλάντωση

  1. Είναι από τα αξιολογότερα άρθρα που έχω γνωρίσει. Με την ευκαιρία να προσθέσω ότι την ροή του χρόνου σε μορφή σπειροειδούς έλικα την αναφέρει ο Ιπποκράτης Δάκογλου στο βιβλίο του «Πυθαγόρειος προσαρμογή της Ορφικής κοσμοθεωρίας στις θετικές επιστήμες», Νέα Θέσις. Επιπλέον αναφέρει ότι οι αποστάσεις ανάμεσα στις σπείρες είναι αναλογία του χρυσού αριθμού Φ=1.618…. και επίσης αναφέρει ότι μαζί με τον χρόνο στροβιλίζεται και ο αιθέρας ο οποίος δημιουργεί την ύλη. Να προσθέσω επίσης ότι η Αριστοτελική μεσότητα είναι ένα στατιστικό μέγεθος που περιλαμβάνει τον μέσο όρο και την τυπική απόκλιση (διασπορά) και ο Αριστοτέλης τη χαρακτηρίζει «στοχαστική». Δεν είναι τυχαίο σήμερα που οι στατιστικές διαδικασίες ονομάζονται διεθνώς «stochastic processes», αλλά κανείς δεν δίνει εύσημα στον Αριστοτέλη.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s