ΑΙΣΙΟΔΟΞΙΑ;

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com

Κοινή Γνώμη, 12 Μαΐου 2020

285, Αισιοδοξία;Κάποτε εξοικειώθηκε ο άνθρωπος με τη φωτιά. Φαντάζομαι πως κάποια υπερανθρώπινη δύναμη, σαν το Δία, έριξε ένα κεραυνό, άναψε ένα δένδρο και κάποιος ευφυής, σαν τον Προμηθέα, πήρε ένα αναμμένο δαδί από το δένδρο και δίδαξε τους ανθρώπους πώς να τη διατηρούν. Κρατούσαν στο πιο ιερό (γερό) μέρος της κατοικίας τους, στη σπηλιά τους, μια πολύ μικρή φωτίτσα, με ελάχιστη καύσιμη ύλη, λίγο λαδάκι ή ένα κεράκι. Απ΄ αυτή τη φωτίτσα άναβαν ό,τι χρειάζονταν. Ακόμη τηρούν σήμερα το έθιμο οι πιο παραδοσιακοί γέροι της γενιάς μας να διατηρούν ένα καντηλάκι αναμμένο στο πιο ιερό μέρος του σπιτιού τους, στο εικονοστάσι με την Παναγιά και τα στέφανά τους.

Με τη φωτιά ζεσταίνονταν και προφυλάσσονταν από τα άγρια θηρία. ‘Υστερα, μ΄ αυτήν άρχισαν να κατασκευάζουν εύχρηστα εργαλεία, λιώνοντας μέταλλα, με τα εργαλεία έφτιαξαν μηχανήματα, μ΄ αυτά εργοστάσια που κατασκεύαζαν εργαλεία…και η ανάπτυξη συνεχίσθηκε με γεωμετρικά αυξανόμενο ρυθμό. Η τεχνολογική ανάπτυξη μας απελευθέρωσε σε σημαντικό βαθμό από τα δεσμά της φύσης, αντιμετώπισε με τη φωτιά το κρύο, με τον τροχό την τριβή, με αερόστατα, αεροπλάνα, πυραύλους τη βαρύτητα και συνεχίζομε.

Τίποτε δεν επιτυγχάνεται χωρίς τίμημα. Πρώτο: Η τεχνολογική ανάπτυξη απαιτεί ολοένα μεγαλύτερη εξειδίκευση. Κι αυτό σημαίνει ότι καθένας είναι ικανός να κάνει ό,τι οι άλλοι, οι πολλοί, δεν μπορούν να κάνουν, αλλά είναι ανίκανος να ικανοποιήσει τις ποικίλες δικές του ανάγκες, εξαρτώμενος από αυτούς τους άλλους. Η τεχνολογική ανάπτυξη διεύρυνε την ελευθερία του αισθητού Εγώ μας, την ανεξαρτησία από το φυσικό κόσμο, αλλά περιόρισε σημαντικά την ελευθερία του κοινωνικού Εγώ μας, με εξάρτηση από την κοινωνία. Δεύτερο, πιο ανατριχιαστικό. Επιταχύνθηκε η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων, με επίτευξη τέτοιων συνθηκών που (χάρη στον καπιταλισμό, ισχυρίζονται κάποιοι) επέτρεψε να παραταθεί πρωτοφανώς το προσδόκιμο επιβίωσης, να περιορισθούν οι λιμοί και οι λοιμοί, να μειωθεί ο αναλφαβητισμός σε όλο τον κόσμο. Ευτυχία! Και το τίμημα; Η φύση, που τη συνηθίσαμε απέραντη και παντοδύναμη, γεμίζει με ολοένα επιταχυνόμενο ρυθμό από τοξικά απόβλητα, που αυτή, η Μάνα Φύση, δεν προλαβαίνει πια να ανακυκλώσει. Η ολοσχερής καταστροφή της ανθρωπότητας είναι ήδη ορατή σε διάστημα λιγότερο από ένα αιώνα. Ήδη βλέπομε τα πρώτα δείγματά της με γυμνό οφθαλμό. Η Ανταρκτική τήκεται, η Σιβηρία και η Αυστραλία κάηκαν, ο Αμαζόνιος πυρπολείται, οι Ωκεανοί γεμίζουν πλαστικά. Η κλιματική αλλαγή αρχίζει να είναι παρούσα πραγματικότητα. Και η “ανάπτυξη” συνεχίζεται με γεωμετρικά αυξανόμενο ρυθμό. Το 1 γίνεται 2, το 2 γίνεται 4, και, σε δέκα μόλις αλλαγές, το 1 έχει γίνει 1024, και πάει λέγοντας προς το άπειρο, απ΄ όπου δεν νοείται επιστροφή. Παράλληλα, ο συνωστισμός των ανθρώπων, απαραίτητος για την τεχνολογική ανάπτυξη, ευνοεί την επανάκαμψη των λοιμών. Υπάρχει, άραγε κάποιος φυσικός νόμος, ακατανίκητος σαν την εντροπία, τη μοιραία μεταβολή της τάξης σε αταξία, που να μας επιτρέπει να αισιοδοξούμε; Πριν φθάσουμε, εννοώ, στο κρίσιμο σημείο της απόλυτης αταξίας;

Ίσως ναι, ίσως και όχι, είναι η απάντησή μου. Τα πάντα στον κόσμο φαίνονται να ταλαντώνονται. Η συνηθέστερη ταλάντωση ονομάζεται ταλάντωση χάλασης (Van der Pol). Σ΄ αυτήν μια φάση δυναμικής ισορροπίας, με αρνητική ανάδραση, αυτορρυθμιζόμενη δηλαδή, όταν αθροισθεί μεγάλη ποσότητα αλλαγών, φθάνει σε μια κρίσιμη τιμή, τον ουδό (κατώφλι) όπου γίνεται διαλεκτική αλλαγή. Η αρνητική ανάδραση μεταπίπτει σε θετική, σε φαύλο κύκλο. Και η ταλάντωση συνεχίζεται ως ένα νέο ουδό, όπου θα γίνει τέτοια, αντίστροφη αλλαγή, από θετική σε αρνητική ανάδραση. Το είδαμε στην ιστορία των αιώνων. Μινωο-Μυκηναϊκός (βασιλικός) πολιτισμός· γεωμετρικός μεσαίωνας, χωρίς πολλές πληροφορίες· Αθηναϊκός (δημοκρατικός) πολιτισμός, με την ουρά του, τον Ελληνιστικό και Ρωμαϊκό πολιτισμό· Μεσαίωνας· σύγχρονος πολιτισμός, από την Αναγέννηση και το Διαφωτισμό ως σήμερα. Ταλάντωση. Το στοίχημα βέβαια είναι, αυτός ο ουδός, όπου γίνεται η κρίσιμη αλλαγή, μήπως θα είναι τόσο υψηλά, που μπορεί να σημαίνει ανεπανόρθωτη καταστροφή για όλη την ανθρωπότητα; Οι κίνδυνοι είναι ορατοί στον καθένα: Πυρηνικό οπλοστάσιο, κλιματική αλλαγή, υποταγή του ανθρώπου στην τεχνητή νοημοσύνη και τη ρομποτική, πανδημίες κλπ.

Υπάρχει άραγε τρόπος να ανακοπεί η λογαριθμική μεταβολή της τεχνολογικής κοινωνίας πριν φθάσει στην καταστροφή του Πλανήτη μας; Να βαδίσουμε δηλαδή σε μια ποιοτική μεταβολή από τη γεωμετρική τεχνολογική ανάπτυξη σε μια ανασταλτική πορεία, σε ένα είδος “Μεσαίωνα”, χωρίς να μηδενισθούν τα αγαθά ως σήμερα επιτεύγματα; Ασφαλώς θα χρειασθεί ριζική μεταβολή νοοτροπίας. Να το πω αλλιώς, αλλαγή στόχου διεθνώς. Αντί της περαιτέρω ανάπτυξης, πιο ορθολογική ισοκατανομή των προϊόντων της σε όλο τον κόσμο. Αυτό όμως δεν είναι πρόβλημα των φυσικών επιστημών που προχωρούν ακάθεκτες στην τεχνολογική πρόοδο, αλλά των κοινωνικών επιστημών, που υπολείπονται σημαντικά έναντι των φυσικών. Ισόρροπη ανάπτυξη των φυσικών και των κοινωνικών επιστημών, αλλά και των ανθρωπιστικών, επιτεύχθηκε μία μοναδική φορά στην ιστορία, την εποχή των Ελληνικών δημοκρατιών. Προφανώς, δεν μπορούμε να αντιγράψουμε το πολίτευμά τους σήμερα. Οι χιλιετίες που πέρασαν από τότε συνέβαλαν στην ισότητα ανδρών και γυναικών, την κατάργηση της δουλείας, τις δυνατότητες των μετοίκων, τα ανθρώπινα δικαιώματα. Τόπος καθενός δεν είναι πια η γη όπου είναι θαμμένοι οι πρόγονοί του, αλλά εκεί όπου γεννήθηκε, επιθυμεί και γίνεται αμοιβαία δεκτός. Το τίμημα ήταν η συρρίκνωση των δικαιωμάτων του πολίτη. Αντί να μετέχει ισόβια, διαρκώς, στη λήψη πολιτικών αποφάσεων (διαμόρφωση νόμων), μετέχει μόνο μία στιγμή κάθε 4 χρόνια περίπου. Αν δεν μπορούμε να αντιγράψουμε τις πολιτείες των προγόνων, μπορούμε όμως να διδαχθούμε από τις αρχές που τις διείπαν. Από άποψη νοοτροπίας πρέπει να αποφύγουμε τα λάθη που από τότε είχαν επισημανθεί: “Ο μν τι ἐὰν κατ τι σοι σιν, λως σοι νομίζουσιν εναι ο δ΄ τι, ἐὰν κατ τι νισοι, πάντων νίσων ξιοσιν αυτος.” (Αριστοτέλης). Κάποιοι, επειδή είναι σε κάτι ίσοι με τους άλλους, νομίζουν πως είναι ίσοι σε όλα, ενώ κάποιοι νομίζουν πως, επειδή υπερέχουν σε κάτι, υπερέχουν σε όλα. Ο γενικός κανόνας είναι βέβαια ότι κάποιοι υπερέχουν άλλων ως προς τη γνώση τους, ενώ όλοι είναι ίσοι ως προς τη βούλησή τους. Όλοι πεινούν το ίδιο, αλλά κάποιοι ξέρουν καλύτερα από τον καθένα πώς να μαγειρεύουν.  

Η μετάβαση από μια φάση επιταχυνόμενης ανάπτυξης σε φάση χαλάρωσης δεν είναι ανώδυνη. Ο καπιταλισμός που είναι σημαντικός παράγοντας για την τεχνολογία έχει νύχια και δόντια φοβερά, σαν αυτά που αναφέραμε (πυρηνικός, κλιματικός κίνδυνος κλπ). Ο αντίποδάς του, ο κομμουνισμός απέτυχε. Ήταν η κατοπτρική όψη της ίδιας ολιγαρχίας. Έμεινε η δημοκρατία.

 

ΠΡΟΛΗΨΗ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 8 Μαΐου 2020

Τα περισσότερα ζώα, αγελαία και μονήρη, νοιάζονται για το παρόν. Πεινάνε, αναζητούν τροφή. Πονάνε, προσπαθούν να απαλλαγούν από το επώδυνο ερέθισμα. Τα κοινωνικά ζώα όμως νοιάζονται για το μέλλον. Οι μέλισσες αναζητούν νέκταρ σε άνθη που θα το αποθηκεύσουν σα μέλι για όταν στο μέλλον υπάρξει ένδεια. Οι άνθρωποι έχομε το προνόμιο να επιλέγουμε πόσο αγελαία και πόσο κοινωνικά θα συμπεριφερόμαστε. Θα νοιαστούμε για τις ανάγκες του παρόντος ή του μέλλοντος;

Το μέλλον είναι αβέβαιο. Μπορώ να προβλέψω με βεβαιότητα ότι κάποια στιγμή θα βρεθώ σε ανάγκη, αλλά δεν ξέρω το είδος της ανάγκης, για να έχω πάρει τα αντίστοιχα μέτρα. Έτσι, η πρόληψη έχει πολλά πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα συγκριτικά με τη θεραπεία οποιουδήποτε δεινού που αφορά παρούσες ανάγκες, με λιγότερη αβεβαιότητα.

Να τώρα μερικά προβλήματα. Η πρόληψη ποτέ δεν ξέρω αν με ωφελεί. Αν πάθω έμφραγμα και θεραπευθώ, ωφελήθηκα. Αν κάνω την κατάλληλη δίαιτα, κινούμαι αρκετά, παίρνω κάποια φάρμακα, απέχω από το κάπνισμα, μειώνω τις πιθανότητες να πάθω έμφραγμα. Όμως, προσωπικά, δεν είναι βέβαιο ούτε ότι θα πάθαινα χωρίς αυτά τα μέτρα ούτε ότι οπωσδήποτε δεν θα πάθω τηρώντας τα. Κανένας επομένως δεν ευγνωμονεί για την εφαρμογή προληπτικών μέτρων. Ξέρω μόνο ότι από αυτούς με την πρόληψη παθαίνουν την καρδιοπάθεια σημαντικά λιγότεροι από εκείνους χωρίς την πρόληψη.

Η πρόληψη, όπως και κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα ενέχει κάποιους κινδύνους ή, έστω, ενόχληση. Λογικό είναι λοιπόν, να την κάνω αν θέλω και, αν όχι, να μην την κάνω. Όμως, συχνά παραβιάζει τα ατομικά δικαιώματα, διότι ενδέχεται να αφορά ολόκληρη την κοινωνία. Οδηγώ. Είναι πολύ πιθανό ότι κάποτε μια στραβοτιμονιά κάποιου θα μου προκαλέσει ζημιά. Απαιτώ επομένως από την πολιτεία μου να επιβάλλει υποχρεωτική ασφάλιση σε όλους τους οδηγούς, ώστε, αν κάποιος με βλάψει, να μπορεί να με αποζημιώσει. Υποχρεωτική! Τα εμβόλια προστατεύουν σε σημαντικό βαθμό από ποικίλες λοιμώξεις. Φυσικά μπορούν να έχουν παρενέργειες, κάποια ενόχληση ή, σπανιότατα, πολύ σοβαρές. Απαιτώ όμως να εφαρμόζονται υποχρεωτικά σε όλους, διότι κάποιος που θα νοσήσει μπορεί να μεταδώσει τη νόσο του σ΄εμένα. Πάλι υποχρεωτικά. Το ότι εγώ έχω εμβολιασθεί, δεν με προστατεύει απόλυτα. Ένας επιστήμονας δημοσίευσε σε μεγάλο περιοδικό μια παρατήρησή του ότι το εμβόλιο της ιλαράς μπορεί να προκαλέσει κολίτιδα και αυτισμό. Μετά από τέτοια προειδοποίηση, πολλοί αρνήθηκαν να εμβολιάσουν τα παιδιά τους. Χρειάστηκε να περάσουν 12 χρόνια για να αποκαλυφθεί ότι η δημοσίευση ήταν απάτη. Στο μεταξύ, μετά από χρόνια, επανεμφανίσθηκαν κρούσματα ιλαράς. Ασφαλώς, υπάρχουν διαφορές, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά κάθε κινδύνου, αλλά και τα χαρακτηριστικά κάθε ατόμου, την ιδιοσυστασία του. Ωστόσο, η βούληση της κοινωνίας είναι επιτακτική και διατυπώνεται με κανόνες.

Η πρόληψη έχει σημαντικό κόστος, και μάλιστα βέβαιο, για να προληφθεί μια μελλοντική, επομένως αβέβαιη, ανάγκη. Ξοδεύομε τεράστια ποσά για την άμυνά μας, ενώ δεν έχομε πόλεμο. Πόλεμος, το πιθανότερο είναι πως δεν θα γίνει στο ορατό μέλλον, επομένως η προληπτική άμυνα είναι σπατάλη. Όμως, αν γίνει πόλεμος, και μας βρει απροετοίμαστους, οι συνέπειες θα είναι βαριές σε ανθρώπινες ζωές και σε μελλοντικά προβλήματα από την ήττα. Εξάλλου, το γεγονός ότι δεν γίνεται πόλεμος μπορεί να οφείλεται ακριβώς στη γνώση δυνητικών εχθρών ότι έχομε ισχυρό εξοπλισμό. Το ίδιο δαπανηρή είναι κάθε πρόληψη σε οποιονδήποτε τομέα, με αβεβαιότητα για την τελική ωφέλειά της. Οι κυβερνώντες πρέπει να ζυγίσουν την αποτελεσματικότητά της, τη δαπάνη της, τις πιθανότητες και το μέγεθος του δυνητικού κινδύνου. Γενικός κανόνας είναι ότι χρειάζεται πρόληψη όταν η ενδεχόμενη βλάβη εγκαθιστά ένα φαύλο κύκλο χωρίς διέξοδο.

Τόση αβεβαιότητα είναι κίνητρο για πολλών ειδών πολιτικές αντιπαραθέσεις. Και συχνά στηρίζονται σε συγχύσεις που μπορούν να υπάρχουν. Για παράδειγμα, ο τυφοειδής πυρετός οφείλεται σε συγκεκριμένο μικρόβιο, τη σαλμονέλα. Όμως μια επιδημία από τυφοειδή πυρετό οφείλεται σε ανεπάρκεια υγιεινής ύδρευσης,  αποχέτευσης, υγιεινής τροφίμων. Ο τυφοειδής πυρετός αντιμετωπίζεται με το κατάλληλο φάρμακο και δεν αποτελεί κοινωνικό πρόβλημα. Η επιδημία όμως είναι κοινωνικό πρόβλημα και αντιμετωπίζεται με κατάλληλα μέτρα για υγιεινές εγκαταστάσεις, εμβολιασμό και κατάλληλη απομόνωση κάθε κρούσματος.

Η αβεβαιότητα που υπάρχει σχετικά με την πρόληψη και η κοινωνική σημασία της έχουν ποικίλες συνέπειες. Ένα στοιχείο είναι ότι όποτε τα προληπτικά μέτρα έχουν υποχρεωτικό χαρακτήρα, κάθε σχετική δαπάνη οφείλει να βαρύνει την κοινωνία και όχι τα άτομα. Ένα άλλο στοιχείο είναι οι πολιτικές αντιπαραθέσεις που συνοδεύουν τέτοια μέτρα και δυσκολεύουν την προληπτική δραστηριότητα. Η επιτυχία των μέτρων δεν οφείλεται στην επιστημονική μελέτη της κατάστασης, αλλά εκθειάζονται οι ικανότητες του εκπληκτικού ηγέτη μας με τους απίθανους συνεργάτες του που αγιοποιούνται. Τυχόν προβλήματα από τα μέτρα οφείλονται στους προηγούμενους που δεν είχαν πάρει έγκαιρα τις κατάλληλες προφυλάξεις. Από την άλλη μεριά,  για τους κινδύνους και την ενόχληση, που η ανάγκη τους δεν είναι προφανής,  δεν φταίνε οι αναγκαστικές παρενέργειες των προληπτικών μέτρων, αλλά ο γελοίος ηγέτης που τα επιβάλλει με τους αηδιαστικούς συνεργάτες του. Και για τί; Για να πλουτίσουν περισσότερο κάποιοι ημέτεροι. Η κατάσταση γίνεται ακόμη χειρότερη, όταν αυτοί οι λαϊκισμοί υιοθετούνται από κράτη ολόκληρα, που, η ανεπάρκειά τους να πάρουν τα απαραίτητα μέτρα, πράγμα κάπως κατανοητό αφού υπάρχουν τόσες ασάφειες, προσπαθούν να ενοχοποιήσουν άλλα κράτη ως αιτία των παθημάτων τους. Και η μια και η άλλη στάση μπορούν να αποβούν ολέθριες. Με τα κοινωνικά προληπτικά μέτρα πρέπει να συμφωνούν η συντριπτική πλειονότητα της κοινωνίας, ενώ για την απειθαρχούσα μειονότητα εφαρμόζονται κατασταλτικά μέτρα (αστυνομία!). Ο καθαγιασμός ή η λοιδορία των ηγετών  βλάπτουν, δεν βοηθούν.

Τώρα, συμφωνώ ή διαφωνώ με τα προληπτικά μέτρα που έχει πάρει η κυβέρνησή μας για τον κορωναϊό; Λυπάμαι, δεν απαντώ. Δεν είμαι ειδικός λοιμωξιολόγος ή οικονομολόγος για να έχω επαρκή γνώση ως προς την αποτελεσματικότητά και τις οικονομικές συνέπειές τους. Γνωρίζω όσα όλοι μας. Και καθένας μας πρέπει να ζυγίσει μόνος του αν συμφωνεί ή όχι. Θα δηλώσω αν συμφωνώ ή όχι, αν ερωτηθώ, όπως όλοι, τι θέλω, και η απάντησή μου, όπως όλων, ληφθεί υπόψη στη λήψη αποφάσεων. Αυτό όμως δεν είναι δυνατό στο ολιγαρχικό, ρεπουμπλικανικό, σύστημα μας. Σ΄ αυτό, κάθε ηγέτης είναι υποχρεωμένος να πάρει θέση αντίθετη από εκείνη του άλλου. Στη δημοκρατία υπάρχουν ποικίλες, μπορεί και διαμετρικά αντίθετες, απόψεις, αλλά όχι αντιπαράθεση προσώπων. Αυτό σημαίνει πως συμφωνώ με κάποιες από τις θέσεις κάποιου ενώ διαφωνώ με άλλες δικές του. Στο μεταξύ απλώς πειθαρχώ.

 

 

Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.comΐου 2020

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 7 Μαΐου, 2020

 

“Δεν είναι με απόλυτο τρόπο ορθός ο ισχυρισμός ότι όλα υποχωρούν μπροστά στην προστασία της ζωής”, φέρεται να σόκαρε δημόσια ο πρώην υπουργός οικονομικών W.Schäuble. Λογικό. Τίποτε δεν είναι απόλυτο. “Ποτέ μη λες ποτέ!”. Η πρόταση αυτααναιρείται. “Τα πάντα κάποιος τα δημιούργησε. Και τον κόσμο. Άρα, υπάρχει Θεός”. Η πρόταση όμως αυτοαναιρείται. Ποιος δημιούργησε το Θεό; Ο Σόυμπλε αυτοαναιρείται: “Τα θεμελιώδη δικαιώματα περιορίζονται αμοιβαία. Αν υπάρχει μία απόλυτη αξία στο Σύνταγμά μας, αυτή είναι η αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Αυτή είναι απαραβίαστη. Αλλά δεν αποκλείει το ότι θα πρέπει (κάποτε) να πεθάνουμε”. Υπάρχει λοιπόν απόλυτη αξία, αλλά μόνο για το Σύνταγμα της Γερμανίας!

Ποια είναι όμως πραγματικά η αξία της ανθρώπινης ζωής, ως προσωπικό και κοινωνικό ζήτημα; Η βούληση της κοινωνίας, έχει δύο όψεις. Μια είναι η Ηθική, ο “άγραφος νόμος”, η διάχυτη, αλλά ασαφής, βούληση της πλειοψηφίας που γίνεται αντιληπτή, από τον καθένα σαν “πρέπει” και διαρκώς μεταβάλλεται. Η άλλη είναι το Δίκαιο, η βούληση των αρχόντων, με σημαντική σαφήνεια, γραπτά διατυπωμένη, έτσι που έχει μια μονιμότητα, χωρίς υποκειμενικότητα. Παρά ταύτα, ακόμη και γραπτό το δίκαιο, κατά διαστήματα αλλάζει με άλλο γραπτό νόμο, ενώ η ύστατη βούληση της κοινωνίας, όταν είναι διαχρονική, φαντάζει σαν απόλυτο Αγαθό. Η ανθρώπινη ζωή μοιάζει να είναι ένα τέτοιο Απόλυτο Αγαθό. Η έλευσή της είναι πέρα από τη βούληση εκείνου που τη βιώνει και το πέρας της είναι αμετάκλητο. Οι εξαιρέσεις που πιστεύομε, βρίσκονται στην επικράτεια της μεταφυσικής, όπως είναι η γέννηση και ο θάνατος του Λόγου του Θεού.

Στο απόλυτο αγαθό της ζωής αναγνωρίζεται ηθικά μία μοναδική εξαίρεση, η άμυνα. Χωρίς άμυνα, δεν αποσοβείται η απώλεια ζωής, απλώς αλλάζει το θύμα. Η άμυνα είναι η μόνη ηθική δικαιολογία για αφαίρεση ζωής. Για το σαφέστερο δίκαιο, άμυνα υπάρχει όταν η απειλή είναι παρούσα και άδικη. Οι δυο ορισμοί σχεδόν συμπίπτουν.  Αν ο εκτελούμενος καταφέρει να σκοτώσει το δήμιό του και γλιτώσει, δεν είναι σε άμυνα, διότι η απειλή για τη ζωή του ήταν βέβαια παρούσα, αλλά όχι άδικη. Και η καταδίκη ενός κατηγορουμένου σε θάνατο είναι ανήθικη, διότι ο κατηγορούμενος αποτελεί βέβαια άδικη απειλή για την κοινωνία, αλλά η απειλή του, την ώρα που δικάζεται, δεν είναι παρούσα. Στον πόλεμο και οι δύο αντίπαλοι βρίσκονται σε άμυνα. Αν δεν προλάβω να σκοτώσω τον αντίπαλο, θα σκοτώσει αυτός εμένα, ενώ η απειλή και για τους δυο μας είναι άδικη.

Και ελάτε στη θέση του Προέδρου Τρούμαν. Μαίνεται ο πόλεμος με την Ιαπωνία. Οι στρατιωτικοί σύμβουλοί του τού λένε ότι για να νικήσουν πρέπει να κάνουν απόβαση στην Ιαπωνία, όπως έγινε στη Νορμανδία για τους Γερμανούς, αλλά αυτή υπολογίζεται ότι θα έχει πολύ μεγάλο αριθμό νεκρών. Εναλλακτική είναι η πρόταση των επιστημόνων, που του λένε ότι έχουν ένα πανίσχυρο όπλο, την ατομική βόμβα. Ο αναμενόμενος αριθμός νεκρών με αυτήν είναι ασύλληπτος, στιγμιαίος, παρόλα αυτά προβλέπεται μικρότερος από εκείνον σε μια απόβαση με συνέχιση του πολέμου ως τη νίκη και θα αφορά μόνον εχθρούς. Έτσι ο Πρόεδρος επέλεξε τη βόμβα. Βέβαια, η επιλογή του είχε και άλλες ηθικές παραμέτρους. Η νίκη με συνέχιση του πολέμου ήταν εξασφαλισμένη, καθώς είχε κηρύξει τον πόλεμο στην Ιαπωνία και η ΕΣΣΔ. Οι περισσότεροι νεκροί με την απόβαση θα αφορούσαν ενόπλους και από τις δύο πλευρές, που θα βρίσκονταν επομένως σε άμυνα, ενώ η βόμβα θα αφορούσε αμάχους, δεν ήταν επομένως άμυνα. Σήμερα κατηγορείται ο Τρούμαν, διότι, αφού ήταν τόσο κυνικός, δεν έκανε τον πόλεμο αμέσως και με την ΕΣΣΔ, όσο είχε την υπεροχή της βόμβας. Ωστόσο, δεν του έλειπε η ηθική αίσθηση, με διαχρονική εθνική συνείδηση.

Έχει τελειώσει η ναυμαχία της Σαλαμίνας και οι Έλληνες πανηγυρίζουν. Ο μεγαλοφυής ηγέτης, ο Θεμιστοκλής, προτείνει στους Αθηναίους να του δώσουν επειγόντως την άδεια να καταστήσει τις Αθήνες απόλυτο κυρίαρχο ανάμεσα στις Ελληνικές και βαρβαρικές πολιτείες, αλλά χωρίς να πει τι θα κάνει. Οι Αθηναίοι δίστασαν να εμπιστευθούν το σωτήρα τους. Πριν από δέκα χρόνια είχαν δώσει παρόμοια άδεια στον τότε σωτήρα, το Μιλτιάδη, κι αυτός χρησιμοποίησε την ισχύ που του έδωσαν για να καταλήξει σε επονείδιστο φιάσκο. Με τους ασφυκτικούς όρους λοιπόν που τους έθεσε ο Θεμιστοκλής, αποφάσισαν να του ζητήσουν να εκθέσει το σχέδιό του στον πολιτικό αντίπαλό του, το “δίκαιο” Αριστείδη, και, αν αυτός το εγκρίνει, η εκκλησία του δήμου θα συμφωνούσε. Έτσι κι έγινε. Ο Αριστείδης είπε στους συμπολίτες του ότι το σχέδιο του Θεμιστοκλή ήταν πραγματικά μεγαλοφυές, θα πετύχαινε το στόχο του, αλλά οι Αθήνες θα ήταν επονείδιστες στην ιστορία εσαεί. Και οι Αθηναίοι δεν συμφώνησαν με το Θεμιστοκλή. Το σχέδιό του ήταν αποτελεσματικό, αλλά κυνικό. Καθώς οι συμπολεμιστές τους γλεντούσαν, να πάνε οι Αθηναίοι να κάψουν όλα τα συμμαχικά, Ελληνικά πλοία. Έτσι μόνος απόλυτος κυρίαρχος θα έμεναν οι Αθηναίοι.

Παρόμοιο ήταν το δίλημμα του προέδρου Τρούμαν. Ο κόκκινος στρατός εκθειαζόταν με όλα τα μέσα στη δύση, και δίκαια, διότι επωμίσθηκε με απόλυτη επιτυχία και με μέγιστες θυσίες, όσες κανένας άλλος, την ελευθερία του κόσμου από το ναζιστικό ολοκληρωτισμό. Αν οι ΗΠΑ έριχναν βόμβα στην ΕΣΣΔ, θα έμεναν επονείδιστες στην ιστορία εσαεί. Ώσπου τρία χρόνια αργότερα, όταν είχε πια αρχίσει να προετοιμάζεται η κοινή γνώμη, ο Μολότοφ δήλωσε δημόσια ότι και η ΕΣΣΔ μπορεί να διαθέτει ατομική βόμβα “ή και κάτι παραπάνω”.

Από προσωπική σκοπιά, η ανθρώπινη ζωή εξαρτάται από τον ορισμό του θανάτου. Εκείνος όπου εξακολουθεί να πάλλεται η καρδιά του, αλλά αναπνέει με αναπνευστήρα, έχει τεχνητό νεφρό χωρίς καμιά αντίδραση στο περιβάλλον αυτόματη ή προκλητή, ζει ή είναι ήδη νεκρός; Και να συνεχίσουμε να τον έχουμε σε αναπνευστήρα, όταν δεν διαθέτουμε άλλον, ενώ κάποιος με ιάσιμη πνευμονία τον χρειάζεται; Υπάρχει και πιο προχωρημένο δίλημμα. Κανένας γιατρός δεν δικαιούται να εφαρμόζει αγωγή πάνω σε κάποιον χωρίς την άδειά του. Και τι γίνεται όταν αυτός επιθυμεί το θάνατό του, χωρίς η επιθυμία του να είναι νοσηρή, χωρίς κατάθλιψη δηλαδή, επειδή πονάει αφόρητα από νόσο μη ιάσιμη, ενώ τα αναλγητικά δεν του αρκούν, ή όταν συνειδητά επιθυμεί να πεθάνει, όπως ένας κρατούμενος με απεργία πείνας;

Όντως λοιπόν η ζωή είναι μέγιστο, αλλά όχι απόλυτο, αγαθό. Οι παρενέργειες από τα μέτρα για τη ζωή επομένως πρέπει να είναι προσχεδιασμένο πώς θα αντιμετωπισθούν.

 

 

 

 

 

 

 

ΓΙΑΤΙ ΟΧΙ ΠΟΛΛΟΙ;

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 1 Μαΐου 2020

Συνέπεσαν τις προάλλες. Ένα ήταν μια συζήτηση με το γιο μου, μουσικό. Το άλλο ήταν η ανάγνωση ενός έξοχου άρθρου του Γιάννη Τζαβάρα για την “ουσία της σύγχρονης τέχνης κατά τον Heidegger”. Προσπαθεί ο συγγραφέας να κάνει κατανοητό τον πιο δυσνόητο διανοητή του περασμένου αιώνα. Δηλώνει λοιπόν ο μεγάλος φιλόσοφος για τη σύγχρονη τέχνη την ολοσχερή εξαφάνιση του καλλιτεχνήματος. Τέτοια βαρύγδουπη δήλωση πριν από αυτόν είχε κάνει μόνον ο Nietzsche, όταν διακήρυξε ότι “ο Θεός πέθανε!”. Στηρίζει τον ισχυρισμό του ο Heidegger σε βαθυστόχαστους συλλογισμούς, συμπεριλαμβάνοντας την ετυμολογία της Ελληνικής λέξης “Τέχ-νη” από το “τίκτω”. Τέχνη και γέννα! Κι όμως υπάρχει, νομίζω, μια ασυνέπεια στο συλλογιστικό σύστημα του σοφού. Αναγνωρίζει ότι η δημιουργική δυνατότητα έχει αποκλειστικό κριτήριο το: “αν μας αρέσει”. Κι όμως σε ολόκληρο το οικοδόμημα των σκέψεών του παραλείπει να αναλύσει αυτό το θεμελιώδες, ως αποκλειστικό, κριτήριο.

Το αν κάτι μου αρέσει ή όχι αναφέρεται στο συναίσθημα. Η ανθρώπινη ύπαρξη έχει τρεις υποστάσεις, το αισθητό, νοητό και κοινωνικό Εγώ. Το αισθητό (φυσικό, σωματικό) εγώ σχετίζεται με το σύμπαν, το κοινωνικό με το έλλογο περιβάλλον του (κοινωνία) και το νοητό μόνο με τον εαυτό του· επομένως είναι άμεσα άβατο για τους άλλους. Το νοητό Εγώ (Πλατωνική ψυχή) έχει τρεις συνιστώσες: μια είσοδο, τη γνώση ή λόγο, μια έξοδο, τη βούληση ή επιθυμητικό και το συνδετικό μεταξύ τους συναίσθημα ή θυμοειδές. Από τις τρεις συνιστώσες, η γνώση τροφοδοτείται από το περιβάλλον διαμέσου των αισθήσεών μας· η βούληση επηρεάζει το περιβάλλον οδηγώντας σε κίνηση ή έκκριση. Το συναίσθημα όμως, συνδέει γνώση με βούληση και δεν σχετίζεται άμεσα με το περιβάλλον· είναι μοναδικά ιδιότητα του καθενός το αν αισθάνεται ευχάριστα η δυσάρεστα και πώς το νοιώθει. Επιπλέον, η βούληση κινητοποιείται διαμέσου του συναισθήματος από τη γνώση (Αριστοτελική προαίρεση) αλλά και ταλαντώνεται μαζί με το συναίσθημα αυτόματα (Αριστοτελική όρεξη). Χωρίς κανένα ερέθισμα περιοδικά θέλω να φάω, να πιω, να κάνω έρωτα κλπ. Σ΄ αυτό λοιπόν το ερμητικά κλεισμένο μέσα μας συναίσθημα αναφέρεται η τέχνη.

Με το γιο μου συζητούσαμε το εξής. Οι δημιουργοί, ερευνητές, καλλιτέχνες, μεγάλοι ηγέτες, διέπονται από την έμπνευση, όπου κυριαρχεί η φαντασία, επενδυόμενη βέβαια σε άλλοτε άλλο βαθμό από γνώση και βούληση. Ως πριν από ένα αιώνα περίπου, όλες οι ερευνητικές μελέτες που δημοσιεύονταν ήταν γραμμένες από ένα πρόσωπο. Οι “σοφοί” ήταν πολύ λίγοι, έστω κι αν από πίσω τους υπήρχαν φαντάσματα ερευνητών που ενίσχυαν το έργο τους. Ο Αριστοτέλης έγραψε τα Πολιτικά του στηριζόμενος σε 158 διατριβές που είχαν κάνει μαθητές του για αντίστοιχα Ελληνικά και βαρβαρικά πολιτεύματα. Αυτή η διαδικασία συνεχίσθηκε για αιώνες. Σήμερα σπάνια βλέπω πια στα ιατρικά περιοδικά εργασίες δημοσιευμένες από ένα συγγραφέα/ερευνητή.  Το ίδιο ισχύει, ίσως σε μικρότερο βαθμό, για άλλες εργασίες των φυσικών κυρίως επιστημών. Όμως τα φιλοσοφικά, ιστορικά κείμενα και, προπάντων τα καλλιτεχνικά δημιουργήματα, μουσικά και εικαστικά, έχουν ένα εμφανιζόμενο δημιουργό. Γιατί; Ανταλλάξαμε πολλές απόψεις με το γιο μου, χωρίς να καταλήξουμε. Μια σημαντική αφορούσε τον οικονομικό παράγοντα. Ο πνευματικός δημιουργός πρέπει κι αυτός να ζήσει. Γεννά (τίκτει) το έργο του, αλλ΄ αυτό δεν ζυγίζεται όπως ζυγίζονται τα φασόλια, για να πουληθεί. Πώς θα ζήσει λοιπόν; Οι πλούσιοι στις θυσίες και στα γλέντια τους προσκαλούσαν κάποιον Όμηρο να τους τραγουδάει. Με τη δημοκρατία, καθιερώθηκε η χορηγία. Οι πλούσιοι υποχρεώνονταν να χρηματοδοτήσουν την τραγωδία (και άλλα δημόσια αγαθά, όπως ήταν οι τριήρεις), αλλιώς έχαναν τα προνόμια που είχαν ως πλούσιοι. Και τα εισιτήρια στις παραστάσεις πληρώνονταν από την πολιτεία από ειδικό ταμείο (“θεωρικά”), ενώ προβλεπόταν θανατική ποινή για όποιον πρότεινε να χρησιμοποιηθούν αυτά τα χρήματα για άλλο σκοπό. Ο θεσμός της χορηγίας συνεχίσθηκε από ιδιώτες αργότερα, μόνο που το δημιούργημα δεν ήταν πια ιδιοκτησία του δήμου, αλλά του χορηγού. Κι αυτός μπορεί να ήταν βασιλιάς, δούκας, κάποιος πλούσιος, η εκκλησία. Ο ιδιοκτήτης μπορούσε να χρησιμοποιεί όπως ήθελε το κτήμα του, να το απολαμβάνει, να το πουλήσει, να το καταστρέψει. Η βιομηχανική επανάσταση κλόνισε το σύστημα. Άρχισαν να γίνονται πολλοί, χωρίς κλήρο γης, εύποροι. Έφτιαχναν ωραία σπίτια, ανεγείρονταν τοίχοι που είχαν ανάγκη να επενδυθούν. Έτσι, οι ζωγράφοι έπαψαν να εξαρτώνται οικονομικά από τους χορηγούς αφέντες τους, να απεικονίζουν προσωπογραφίες ευγενών, μάχες και κυνήγια, και άρχισαν να παρουσιάζουν σκηνές της καθημερινής ζωής (ιμπρεσιονισμός), ενώ οι πίνακές τους αγοράζονταν από το αυξανόμενο πλήθος των αστών. Παράλληλα, οι μουσουργοί, όπως πρωτοποριακά ο Beethoven, έπαψαν να εξαρτώνται από πλούσιους χορηγούς, που παράγγελναν τι είδους μουσική επιθυμούν, και απευθύνθηκαν στο ευρύ κοινό των συναυλιών με έμφαση πια περισσότερο στη συμφωνία παρά στη μουσική δωματίου. Η μουσική και η τέχνη πήραν πολιτικό χαρακτήρα, πάλι Beethoven, Verdi, Delacroix και πλήθος άλλων, που συνεχίζεται ως τις μέρες μας, π.χ. Θεοδωράκης, Ρίτσος, Τάσσος κλπ. Η δυσκολία να παραχθεί ένα πνευματικό έργο από πολλούς έγκειται κυρίως στο ότι κάθε δημιουργία που γίνεται οντότητα απαιτεί προπάντων συνοχή, ενότητα. Και ενότητα σημαίνει Ένας. Η φαντασία, η κύρια πηγή της έμπνευσης αντιστοιχεί στο συναίσθημα που είναι το αποκλειστικό κριτήριό της, όπως είδε ο Heidegger.

Όμως, η ενότητα της πολυσύνθετης κοινωνίας γίνεται ολοένα πιο έντονη, στον 20ό αιώνα συχνά ως ολοκληρωτικά καθεστώτα (δικτατορίες), σήμερα με ολοκληρωτικού τύπου ρεπούμπλικες (φιλελεύθερες ή αστικές δημοκρατίες, που είναι μάλλον φιλελεύθερες παρά ελεύθερες). Επομένως υπάρχουν οι κοινωνικοί παράγοντες που μπορούν να προωθήσουν μια πολυφωνική καλλιτεχνική δημιουργία. Αν μπορούσαμε να μετατρέψουμε τις κρατούσες ρεπούμπλικες σε δημοκρατίες (όπου οι άρχοντες κληρώνονται, δεν εκλέγονται έναντι ανταλλαγμάτων), θα μπορούσαμε να επιστρέψουμε σε ένα σύστημα χορηγιών σαν το αρχαιοελληνικό. Οι Ικτίνος και Καλλικράτης έχτισαν τον Παρθενώνα. Ο Ανθέμιος και Ισίδωρος την Αγιά Σοφιά. Αλλά και με το υπάρχον σύστημα, είδαμε να αναδύονται ομαδικά μουσικά έργα. Platters, Beatles και πλήθος άλλοι που ακολούθησαν. Είχαν όλοι κάτι κοινό: Ήταν οι ίδιοι συνθέτες και εκτελεστές· και είχαν πολιτικό προσανατολισμό αμφισβήτησης της κρατούσας κατάστασης. O δρόμος για την ομαδική δημιουργική εργασία έχει ανοίξει. Οφείλω να αναγνωρίσω ότι οι ικανότητες εκτέλεσης μιας μουσικής ροκ δεν συγκρίνονται με π.χ. τη δεξιοτεχνία που απαιτείται για να παιχτεί το 2ο κονσέρτο για πιάνο του Рахма́нинов, έτσι που είναι σπάνια η σύμπτωση συνθετικής και εκτελεστικής ικανότητας. Υπάρχει, ωστόσο, η συνεργασία Diabelli-Beethoven. Αν γράφει τη μουσική στον Επιτάφιο ο Θεοδωράκης και τον ενορχηστρώνει ο Χατζηδάκης, ποιος είναι δημιουργός του τελικού έργου;

ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΓΕΡΟΝΤΩΝ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

175, Κοινωνία γερόντων

Οι εικόνες δείχνουν πώς κατανέμεται ο πληθυσμός μιας χώρας, κατά ηλικίες. Δεξιά είναι οι γυναίκες, αριστερά οι άνδρες. H επάνω εικόνα αφορά την Αφρική το 1995. Επικρατούν οι μικρές ηλικίες 0-4 ετών και το ανώτερο όριο που φθάνουν είναι τα 80-84 έτη. Αυτή είναι μια “φυσιολογική” κατανομή ενός πληθυσμού. Καθώς από κάθε γενιά πεθαίνουν κάθε χρόνο κάποιοι, στις μεγαλύτερες ηλικίες διαρκώς λιγοστεύουν. Η μεσαία εικόνα αφορά αντίστοιχο διάγραμμα στην Ελλάδα το 1951. Παρατηρείται ότι υπάρχουν λιγότεροι στις μικρές ηλικίες και οι περισσότεροι συνωστίζονται στις ηλικίες 20-25 περίπου. Η κάτω εικόνα αφορά πάλι την Ελλάδα (2011). Οι νέοι είναι ακόμη λιγότεροι, η επικρατούσα ηλικία είναι γύρω στα 30-40 έτη και η μέγιστη ηλικία υπερβαίνει τα 95. Αυτή η παραμόρφωση του σχήματος της πυραμίδας που επιτείνεται στην Ελλάδα, οφείλεται σε μείωση των γεννήσεων αφενός και παράταση του προσδόκιμου επιβίωσης αφετέρου. Γεννιόνται λιγότερα παιδιά και ζουν περισσότερο. Σήμερα κάθε ζευγάρι γεννά κατά μέσον όρο 1,1 παιδιά. Επομένως αναμένεται βαθμιαία μείωση του πληθυσμού και γήρανσή του. Αυτή είναι κλασικά δυσοίωνη πρόβλεψη. Η γιαγιά μου είχε 11 αδέλφια, ο παππούς μου είχε κάνει 10 παιδιά και εγώ 2. Βέβαια, από τα 10 παιδιά του παππού μου έφθασαν στην ήβη μόνο τα 5. Είμαστε τώρα καλύτερα ή χειρότερα από τότε; Ένας από τους κυριότερους δείκτες πολιτισμού είναι η παιδική θνησιμότητα. Σήμερα έχει μειωθεί πολύ. Από την άλλη, είναι καλό να έχουμε πολλούς γέρους και λίγα παιδιά; Αν μειώνουμε όλοι τη θνησιμότητα σε όλες τις ηλικίες, ενώ εξακολουθούμε να γεννάμε όπως οι παππούδες μας, ο πληθυσμός θα αυξάνεται διαρκώς. Πόσους αντέχει η γη μας; Ενεργοί πολίτες, είναι οι μέσης ηλικίας, περί τα 20 ως 65 χρόνια περίπου. Αυτοί εργάζονται για να θρέψουν γέρους και να αναθρέψουν παιδιά, αυτοί θα πολεμήσουν αν χρειασθεί. Τα παιδιά είναι η ελπίδα του μέλλοντος. Οι γέροι όμως είμαστε αφενός άχρηστοι στην κοινωνία, ανίκανοι να εργασθούμε παραγωγικά, και αφετέρου κοστίζομε πολύ στην κοινωνία, έχοντας ανάγκη από ιατρική και λοιπή περίθαλψη. Ο πληθυσμός της γης αυξάνεται με πρωτοφανή ρυθμό. Σε λίγο ο πλανήτης μας δεν θα μπορεί να τον θρέψει ή, ακόμη και αν με την τεχνολογία μπορεί, τα παραγόμενα απορρίμματά του είναι τόσο τοξικά, που μπορούν να καταστρέψουν όχι μόνο την ανθρωπότητα, αλλά και τη ζωή πάνω στη γη.

Η μείωση του υπερπληθυσμού επιτυγχάνεται είτε με αύξηση της θνησιμότητας ή με μείωση των γεννήσεων. Οι πρόγονοί μας νοιάζονταν για τη δημογραφία του τόπου τους. Ο Περικλής, για να μην αυξηθούν υπερβολικά οι πολίτες, θεσμοθέτησε να καταγράφονται πολίτες τα παιδιά όσων είχαν και τους δυο γονείς Αθηναίους. Έτσι τα παιδιά του δεν ήταν Αθηναίοι, διότι η μητέρα τους, η Ασπασία, ήταν μέτοικη. Οι Σπαρτιάτες  κρατούσαν τους νέους σε στρατόπεδα, όπου δεν μπορούσαν να αναπαραχθούν και μάλιστα εθίζονταν στην ομοφυλοφιλία. Οι Κινέζοι τις τελευταίες δεκαετίες μείωσαν τις γεννήσεις με ποινικά μέτρα. Η μείωση της γεννητικότητας οδηγεί σε γήρανση του πληθυσμού. Το θέλομε; Η θνησιμότητα αυξάνεται με λιμούς, πόλεμο ή πανδημίες. Ο πόλεμος οδηγεί πάλι σε μείωση των νέων κυρίως, ενώ οι πανδημίες προτιμούν να καθαρίζουν τους ετοιμόρροπους γέρους και αναπήρους. Τι προτιμάτε; Ο λιμός δεν έχει ηλικιακές προτιμήσεις.

Το κάθε τι έχει δυο όψεις. Ας δούμε τώρα και την άλλη όψη. Πριν από 1-2 αιώνες οι άνθρωποι έπρεπε να εργάζονται ως 14 ώρες την ημέρα για να επιβιώνουν. Σήμερα, χάρη στην τεχνολογία, για να επιβιώνουν περισσότεροι, αρκούν 5-6 ώρες εργασίας ημερησίως. Επομένως, γιατί να μας πειράζει η ποσοστιαία μείωση των νέων που εργάζονται; Οι γέροι δεν έχουν πια υποχρεώσεις. Έχοντας μοχθήσει μια ζωή, βρίσκονται επιτέλους σε φάση να απολαύσουν τη ζωή. Θα μου πείτε, βιολογικά δεν μπορούν πια. Όμως η τεχνολογία έχει πετύχει να επεκτείνει το χρόνο της γενετήσιας απόλαυσης με τα στυτικά φάρμακα, ενώ η γευστική απόλαυση διατηρείται ισόβια. Όσο για τις πνευματικές απολαύσεις και τη δημιουργικότητα, αυτά πρακτικά δεν μπορεί κανένας να τα επηρεάσει. Ο νέος έχει συνήθως περισσότερη φαντασία, έμπνευση, ο γέρος μεγαλύτερη πείρα, κοινωνικά πολύτιμη αν δεν υπάρχει άνοια.

Οι πανδημίες υπάρχουν όπου υπάρχει συνωστισμός, ώστε το “μίασμα” να μεταδίδεται από τον ένα στον άλλον. Η παραγωγή για τη συντήρησή μας απαιτεί κι αυτή συνωστισμό των ζώων σε ανατριχιαστικό βαθμό, έτσι που ξανά ευνοείται η δημιουργία και διάδοση παθογόνων μεταλλαγών ποικίλων ιών και μικροβίων.

Πρώτο λοιπόν, σκέφτομαι, η μείωση του πληθυσμού είναι απαραίτητη, διότι τα τοξικά απόβλητα του θα αφανίσουν τον πληθυσμό, ίσως και τη ζωή. Δεύτερο, η μείωση της θνησιμότητας δεν με ενοχλεί, διότι για να ζήσει η κοινωνία δεν χρειάζονται πια να εργάζονται τόσο πολλοί νέοι. Τρίτο οι γέροντες, έχοντας δουλέψει μια ζωή, δικαιούνται επιτέλους να απολαύσουν τη ζωή Δεν χρειάζονται νέοι ούτε για να πολεμούν. Πόλεμοι δεν πρέπει να γίνονται, ενώ, αν γίνουν, δεν χρειάζονται παλικαριά, αλλά γνώσεις, φαντασία και πείρα, πατώντας κουμπιά. Τέταρτο, η μείωση των πανδημιών απαιτεί αραίωση του πληθυσμού. Ένας τρόπος είναι η ολική μείωση του πληθυσμού, αλλά εξίσου σημαντική είναι η ανακατανομή σε χώρο του πληθυσμού, που τον τελευταίο αιώνα ολοένα συνωστίζεται αστικοποιούμενος. Η τεχνολογία μπορεί να γονιμοποιήσει τη Σαχάρα, τη Σιβηρία και άλλες σήμερα άξενες περιοχές. Στην Ελλάδα μας περιμένουν να ξαναεγκατασταθούμε στα χωριά και στα νησάκια των παππούδων μας. Πέμπτο, οι ανάγκες της κοινωνίας καλύπτονται πια με, κατά μέσον όρο, 5-6 ώρες εργασίας ημερησίως. Αυτό μπορεί να γίνει με λίγους σκλάβους που εργάζονται χαμηλόμισθα 12 ώρες ημερησίως, με μεγάλο πλήθος ανέργων που ζουν με ελεημοσύνες και/ή παρανομίες και ελάχιστους που ελέγχουν όλο αυτό το σύστημα. Εναλλακτικά μπορεί να γίνει με κατανομή λίγων ωρών εργασίας σε όλους, χωρίς ανέργους. Κι αυτό απαιτεί ο έλεγχος του συστήματος να γίνεται από όλους διαμέσου ειδημόνων επιλεγόμενων από όλους.

Μετά τη Γαλλική επανάσταση, τα ιδανικά είναι η ελευθερία και η ισότητα, που ισοδυναμεί με δικαιοσύνη. Τόσο η Ελευθερία όσο και η Δικαιοσύνη κρατούν σπαθί! Αυτά σημαίνουν πως ο λαός χρειάζεται “σωστή” διαχείριση από ειδήμονες, που να συνάδει με τη βούληση του μέσου όρου του δήμου. Για τις αποκλίσεις από το μέσο όρο, χρειάζεται το σπαθί της Ελευθερίας και της Βούλησης που κρατεί η εξουσία της λαϊκής βούλησης. Οι λαοί καλοδέχονται την πειθαρχία με τους παραπάνω όρους. Η βίωση της τρέχουσας πανδημίας το απέδειξε τουλάχιστον για το λαό μας.