ΑΙΣΙΟΔΟΞΙΑ;

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com

Κοινή Γνώμη, 12 Μαΐου 2020

285, Αισιοδοξία;Κάποτε εξοικειώθηκε ο άνθρωπος με τη φωτιά. Φαντάζομαι πως κάποια υπερανθρώπινη δύναμη, σαν το Δία, έριξε ένα κεραυνό, άναψε ένα δένδρο και κάποιος ευφυής, σαν τον Προμηθέα, πήρε ένα αναμμένο δαδί από το δένδρο και δίδαξε τους ανθρώπους πώς να τη διατηρούν. Κρατούσαν στο πιο ιερό (γερό) μέρος της κατοικίας τους, στη σπηλιά τους, μια πολύ μικρή φωτίτσα, με ελάχιστη καύσιμη ύλη, λίγο λαδάκι ή ένα κεράκι. Απ΄ αυτή τη φωτίτσα άναβαν ό,τι χρειάζονταν. Ακόμη τηρούν σήμερα το έθιμο οι πιο παραδοσιακοί γέροι της γενιάς μας να διατηρούν ένα καντηλάκι αναμμένο στο πιο ιερό μέρος του σπιτιού τους, στο εικονοστάσι με την Παναγιά και τα στέφανά τους.

Με τη φωτιά ζεσταίνονταν και προφυλάσσονταν από τα άγρια θηρία. ‘Υστερα, μ΄ αυτήν άρχισαν να κατασκευάζουν εύχρηστα εργαλεία, λιώνοντας μέταλλα, με τα εργαλεία έφτιαξαν μηχανήματα, μ΄ αυτά εργοστάσια που κατασκεύαζαν εργαλεία…και η ανάπτυξη συνεχίσθηκε με γεωμετρικά αυξανόμενο ρυθμό. Η τεχνολογική ανάπτυξη μας απελευθέρωσε σε σημαντικό βαθμό από τα δεσμά της φύσης, αντιμετώπισε με τη φωτιά το κρύο, με τον τροχό την τριβή, με αερόστατα, αεροπλάνα, πυραύλους τη βαρύτητα και συνεχίζομε.

Τίποτε δεν επιτυγχάνεται χωρίς τίμημα. Πρώτο: Η τεχνολογική ανάπτυξη απαιτεί ολοένα μεγαλύτερη εξειδίκευση. Κι αυτό σημαίνει ότι καθένας είναι ικανός να κάνει ό,τι οι άλλοι, οι πολλοί, δεν μπορούν να κάνουν, αλλά είναι ανίκανος να ικανοποιήσει τις ποικίλες δικές του ανάγκες, εξαρτώμενος από αυτούς τους άλλους. Η τεχνολογική ανάπτυξη διεύρυνε την ελευθερία του αισθητού Εγώ μας, την ανεξαρτησία από το φυσικό κόσμο, αλλά περιόρισε σημαντικά την ελευθερία του κοινωνικού Εγώ μας, με εξάρτηση από την κοινωνία. Δεύτερο, πιο ανατριχιαστικό. Επιταχύνθηκε η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων, με επίτευξη τέτοιων συνθηκών που (χάρη στον καπιταλισμό, ισχυρίζονται κάποιοι) επέτρεψε να παραταθεί πρωτοφανώς το προσδόκιμο επιβίωσης, να περιορισθούν οι λιμοί και οι λοιμοί, να μειωθεί ο αναλφαβητισμός σε όλο τον κόσμο. Ευτυχία! Και το τίμημα; Η φύση, που τη συνηθίσαμε απέραντη και παντοδύναμη, γεμίζει με ολοένα επιταχυνόμενο ρυθμό από τοξικά απόβλητα, που αυτή, η Μάνα Φύση, δεν προλαβαίνει πια να ανακυκλώσει. Η ολοσχερής καταστροφή της ανθρωπότητας είναι ήδη ορατή σε διάστημα λιγότερο από ένα αιώνα. Ήδη βλέπομε τα πρώτα δείγματά της με γυμνό οφθαλμό. Η Ανταρκτική τήκεται, η Σιβηρία και η Αυστραλία κάηκαν, ο Αμαζόνιος πυρπολείται, οι Ωκεανοί γεμίζουν πλαστικά. Η κλιματική αλλαγή αρχίζει να είναι παρούσα πραγματικότητα. Και η “ανάπτυξη” συνεχίζεται με γεωμετρικά αυξανόμενο ρυθμό. Το 1 γίνεται 2, το 2 γίνεται 4, και, σε δέκα μόλις αλλαγές, το 1 έχει γίνει 1024, και πάει λέγοντας προς το άπειρο, απ΄ όπου δεν νοείται επιστροφή. Παράλληλα, ο συνωστισμός των ανθρώπων, απαραίτητος για την τεχνολογική ανάπτυξη, ευνοεί την επανάκαμψη των λοιμών. Υπάρχει, άραγε κάποιος φυσικός νόμος, ακατανίκητος σαν την εντροπία, τη μοιραία μεταβολή της τάξης σε αταξία, που να μας επιτρέπει να αισιοδοξούμε; Πριν φθάσουμε, εννοώ, στο κρίσιμο σημείο της απόλυτης αταξίας;

Ίσως ναι, ίσως και όχι, είναι η απάντησή μου. Τα πάντα στον κόσμο φαίνονται να ταλαντώνονται. Η συνηθέστερη ταλάντωση ονομάζεται ταλάντωση χάλασης (Van der Pol). Σ΄ αυτήν μια φάση δυναμικής ισορροπίας, με αρνητική ανάδραση, αυτορρυθμιζόμενη δηλαδή, όταν αθροισθεί μεγάλη ποσότητα αλλαγών, φθάνει σε μια κρίσιμη τιμή, τον ουδό (κατώφλι) όπου γίνεται διαλεκτική αλλαγή. Η αρνητική ανάδραση μεταπίπτει σε θετική, σε φαύλο κύκλο. Και η ταλάντωση συνεχίζεται ως ένα νέο ουδό, όπου θα γίνει τέτοια, αντίστροφη αλλαγή, από θετική σε αρνητική ανάδραση. Το είδαμε στην ιστορία των αιώνων. Μινωο-Μυκηναϊκός (βασιλικός) πολιτισμός· γεωμετρικός μεσαίωνας, χωρίς πολλές πληροφορίες· Αθηναϊκός (δημοκρατικός) πολιτισμός, με την ουρά του, τον Ελληνιστικό και Ρωμαϊκό πολιτισμό· Μεσαίωνας· σύγχρονος πολιτισμός, από την Αναγέννηση και το Διαφωτισμό ως σήμερα. Ταλάντωση. Το στοίχημα βέβαια είναι, αυτός ο ουδός, όπου γίνεται η κρίσιμη αλλαγή, μήπως θα είναι τόσο υψηλά, που μπορεί να σημαίνει ανεπανόρθωτη καταστροφή για όλη την ανθρωπότητα; Οι κίνδυνοι είναι ορατοί στον καθένα: Πυρηνικό οπλοστάσιο, κλιματική αλλαγή, υποταγή του ανθρώπου στην τεχνητή νοημοσύνη και τη ρομποτική, πανδημίες κλπ.

Υπάρχει άραγε τρόπος να ανακοπεί η λογαριθμική μεταβολή της τεχνολογικής κοινωνίας πριν φθάσει στην καταστροφή του Πλανήτη μας; Να βαδίσουμε δηλαδή σε μια ποιοτική μεταβολή από τη γεωμετρική τεχνολογική ανάπτυξη σε μια ανασταλτική πορεία, σε ένα είδος “Μεσαίωνα”, χωρίς να μηδενισθούν τα αγαθά ως σήμερα επιτεύγματα; Ασφαλώς θα χρειασθεί ριζική μεταβολή νοοτροπίας. Να το πω αλλιώς, αλλαγή στόχου διεθνώς. Αντί της περαιτέρω ανάπτυξης, πιο ορθολογική ισοκατανομή των προϊόντων της σε όλο τον κόσμο. Αυτό όμως δεν είναι πρόβλημα των φυσικών επιστημών που προχωρούν ακάθεκτες στην τεχνολογική πρόοδο, αλλά των κοινωνικών επιστημών, που υπολείπονται σημαντικά έναντι των φυσικών. Ισόρροπη ανάπτυξη των φυσικών και των κοινωνικών επιστημών, αλλά και των ανθρωπιστικών, επιτεύχθηκε μία μοναδική φορά στην ιστορία, την εποχή των Ελληνικών δημοκρατιών. Προφανώς, δεν μπορούμε να αντιγράψουμε το πολίτευμά τους σήμερα. Οι χιλιετίες που πέρασαν από τότε συνέβαλαν στην ισότητα ανδρών και γυναικών, την κατάργηση της δουλείας, τις δυνατότητες των μετοίκων, τα ανθρώπινα δικαιώματα. Τόπος καθενός δεν είναι πια η γη όπου είναι θαμμένοι οι πρόγονοί του, αλλά εκεί όπου γεννήθηκε, επιθυμεί και γίνεται αμοιβαία δεκτός. Το τίμημα ήταν η συρρίκνωση των δικαιωμάτων του πολίτη. Αντί να μετέχει ισόβια, διαρκώς, στη λήψη πολιτικών αποφάσεων (διαμόρφωση νόμων), μετέχει μόνο μία στιγμή κάθε 4 χρόνια περίπου. Αν δεν μπορούμε να αντιγράψουμε τις πολιτείες των προγόνων, μπορούμε όμως να διδαχθούμε από τις αρχές που τις διείπαν. Από άποψη νοοτροπίας πρέπει να αποφύγουμε τα λάθη που από τότε είχαν επισημανθεί: “Ο μν τι ἐὰν κατ τι σοι σιν, λως σοι νομίζουσιν εναι ο δ΄ τι, ἐὰν κατ τι νισοι, πάντων νίσων ξιοσιν αυτος.” (Αριστοτέλης). Κάποιοι, επειδή είναι σε κάτι ίσοι με τους άλλους, νομίζουν πως είναι ίσοι σε όλα, ενώ κάποιοι νομίζουν πως, επειδή υπερέχουν σε κάτι, υπερέχουν σε όλα. Ο γενικός κανόνας είναι βέβαια ότι κάποιοι υπερέχουν άλλων ως προς τη γνώση τους, ενώ όλοι είναι ίσοι ως προς τη βούλησή τους. Όλοι πεινούν το ίδιο, αλλά κάποιοι ξέρουν καλύτερα από τον καθένα πώς να μαγειρεύουν.  

Η μετάβαση από μια φάση επιταχυνόμενης ανάπτυξης σε φάση χαλάρωσης δεν είναι ανώδυνη. Ο καπιταλισμός που είναι σημαντικός παράγοντας για την τεχνολογία έχει νύχια και δόντια φοβερά, σαν αυτά που αναφέραμε (πυρηνικός, κλιματικός κίνδυνος κλπ). Ο αντίποδάς του, ο κομμουνισμός απέτυχε. Ήταν η κατοπτρική όψη της ίδιας ολιγαρχίας. Έμεινε η δημοκρατία.

 

One thought on “ΑΙΣΙΟΔΟΞΙΑ;

  1. Θα πρέπει οι άνθρωποι να αναπτύξουν επάρκεια λογικής για να μπορέσουν να ισορροπήσουν τις ανθρωπιστικές επιστήμες με την ανάπτυξη. Δυστυχώς η λογική βάλλεται και δεν καλλιεργείται δεόντως. Ο τρόπος που καλλιεργείται η λογική στο σχολείο είναι λανθασμένος με αποτέλεσμα να είναι ανεπαρκής.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s