ΠΑΙΧΝΙΔΙ, ΤΕΧΝΗ, ΕΡΑΣΙΤΕΧΝΙΑ, ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitsissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 8 Φεβρουαρίου 2020

Τέσσερις δραστηριότητες στις σχέσεις μας με άλλους. Το παιχνίδι είναι βιολογική μάλλον, παρά ανθρώπινη, δραστηριότητα. Παίζω με τις ώρες με το σκυλάκι, το γατάκι μου, ή, ως παιδί, με άλλα παιδιά. Σα βιολογική δραστηριότητα, ποτέ δεν εκλείπει, ακόμη και στους ενήλικες, αν και υποχωρεί συγκριτικά με άλλες. Γίνεται χωρίς σκοπό. Σκοπό, θυμίζω, αναπτύσσομε μόνον οι άνθρωποι που έχομε Λόγο. Επομένως το κίνητρο του παιχνιδιού έχει αντανακλαστική αρχή, και μάλιστα ευχάριστη. Το παιχνίδι μπορεί να είναι σωματικό ή, στους ανθρώπους, πνευματικό. Τα ηδονικά αντανακλαστικά που εμπλέκονται στο παιχνίδι σχετίζονται κυρίως με την αυτόματη, σαν από ταλάντωση υπερκινητικότητα και τη διέγερση που τη συνοδεύει. Η εντωβάθει αίσθηση της κίνησης, ενέχει στοιχεία ευχάριστα, έστω και αν την ώρα που γίνεται αντιληπτή υπάρχει διέγερση. Ιδίως αν το παιχνίδι έχει ρυθμό. Στο χορό αισθανόμαστε ευχάριστα διεγερμένοι. Εξάλλου, και η υπερδιέγερση (στρες), για πάλη ή φυγή, μπορεί να είναι ευχάριστη. Στην αρχέγονη μορφή της, συνοδεύει την αναζήτηση τροφής, αφαιρώντας ζωή από κάποιο άλλο ζωντανό πλάσμα ή την αποφυγή να γίνει το ζώο τροφή άλλου θηρευτή. Σ΄ αυτήν υπάρχει νευρορμονική διέγερση, με υπερέκκριση αδρεναλίνης, που επιταχύνει το μεταβολισμό, ενδορφινών, που μειώνουν την αίσθηση του πόνου κλπ. Έτσι, η υπερδιέγερση γίνεται ευχάριστη, εφόσον δεν γίνεται για να αποφευχθεί μια απειλή. Το παιχνίδι είναι λοιπόν μια αυτόματη, ευχάριστη, υπερδιέγερση, χωρίς τη σκοπιμότητα όμως της αναζήτησης τροφής ή της αποφυγής πραγματικού κινδύνου. Αν και χωρίς σκοπό, το παιχνίδι είναι ο φυσιολογικός τρόπος να ασκηθεί και εκπαιδευθεί το ανώριμο ζώο να αντιμετωπίσει τις πραγματικές προκλήσεις και απειλές της ώριμης ζωής. Ασκούμαστε στις πρωτόγονες δραστηριότητες επιβίωσης, π.χ. κυνήγι, όταν παίζουμε κρυφτό ή κυνηγητό. Η υπερένταση μπορεί να υπάρχει και σε αμιγώς πνευματικό επίπεδο, χωρίς συμμετοχή της εντωβάθει αίσθησης, όπως όταν παίζουμε σκάκι ή πόκερ.

Ιδιαίτερα στους ανθρώπους, το παιχνίδι συνοδεύεται από ρυθμικές, αρμονικές και ρυθμικές εκδηλώσεις. Τραγουδάμε παίζοντας: Α μπε μπα μπλον! Καθώς ενηλικιωνόμαστε το παιχνίδι γίνεται ολοένα πιο εκλεπτυσμένο. Ήταν στα παιδικά μας χρόνια μίμηση πράξης σπουδαίας και τέλειας, με δράση, όχι απαγγελία, συνοδευόμενο από ηδυσμένο λόγο (τραγούδι). Με την ενηλικίωση αποκτά και ένα τραγικό στοιχείο: Την αντιπαράθεση μεταξύ ατόμου και κοινωνίας, μεταξύ του θέλω και του πρέπει, μεταξύ του ελέου για τον ήρωα που έκανε ό,τι ήθελε και του φόβου προς την ανώτερη, θεϊκή ή κοινωνική, ισχύ, που επιβάλλει ό,τι πρέπει, και ικανοποιεί, αν καταλήξει σε κάθαρση (Αριστοτέλης, τραγωδία).

Έτσι, από το παιχνίδι κατάγεται η τέχνη και οι καλλιτέχνες παίζουν: Παίζουν θέατρο, βιολί, πιάνο, μπουζούκι κλπ. Το παιχνίδι αφορά την ανώριμη μικροκοινωνία της γειτονιάς, η Τέχνη την ώριμη κοινωνία. Το παιχνίδι και η τέχνη δεν έχουν σκοπό έξω από τις πράξεις τους. Όμως τίποτε άλλο δεν ενώνει συναισθηματικά μια ομάδα όσο το παιχνίδι και η τέχνη. Η ευχαρίστηση από αυτές τις δραστηριότητες αφορά το χρόνο του νοητού μας Εγώ. Αυτός είναι ο χρόνος στον οποίον είμαστε ελεύθεροι να σκεφτόμαστε, να νιώθουμε και να θέλουμε, αλλά και να κάνουμε οτιδήποτε, εφόσον δεν περιορίζεται από τις απαιτήσεις των άλλων δύο ωραρίων, του αισθητού και του κοινωνικού. Μεταξύ άλλων μπορούμε να εργαζόμαστε δημιουργικά επιδιώκοντας την επίτευξη ενός σκοπού που τον σχηματίσαμε μόνοι μας. Αυτή η εργασία είναι ερασιτεχνία.

Το κοινωνικό ωράριό μας είναι δεσμευμένο. Αφιερώνεται στην κοινωνία και περιλαμβάνει επαγγελματικό και πολιτικό σκέλος. Χάρη σ΄ αυτό κυρίως επιτεύχθηκε στον άνθρωπο η πολιτιστική πρόοδος που δεν έχει συμβεί σε άλλα ζώα. Χάρη σ΄ αυτό εξασφαλίζονται τα μέσα για την επιβίωσή μας. Αυτό το θαύμα έγινε δυνατό με περιορισμούς που τέθηκαν από το λόγο μας στη βούλησή μας. Χάρη στην επαγγελματική εργασία μας πετύχαμε να σχηματίζουμε αποθήκες όπου σωρεύονται αγαθά που αναπαράγονται, και να εξασφαλίζεται ότι το κεφάλαιο που σχηματίζεται δεν θα σκορπίσει μετά το θάνατό μας. Αναπτύχθηκαν με την επιστήμη και την τεχνολογία δυνατότητες να αντισταθμίζονται σε σημαντικό βαθμό οι φυσικοί περιορισμοί του αισθητού Εγώ μας. Παράλληλα όμως, περιορίσθηκαν οι ελευθερίες στο κοινωνικό ωράριο, αφενός διότι καθένας έπρεπε να εξειδικεύεται, και αφετέρου να περιορίζει την ικανοποίηση των σωματικών αναγκών του. Δεν πεθαίνομε πια από την πείνα, αλλά δεν τρώμε όποτε ή ό,τι θέλομε. Ικανοποιούμε τις ερωτικές επιθυμίες μας, αλλά υπό όρους που εξασφαλίζει η κοινωνία, π.χ. απαγορεύοντας την αιμομιξία ή επιβάλλοντας άλλους περιορισμούς ανάλογα με τις κοινωνικές συνθήκες.  Έτσι κι αλλιώς στο κοινωνικό ωράριο δεν επιτελούμε ένα ακέραιο έργο, αλλά ένα κλάσμα του, που, μαζί με παρόμοια κλάσματα άλλων εργαζομένων, συναποτελούν το ακέραιο έργο, που ικανοποιεί σκοπούς που έχει θέσει κάποιος άλλος. Είναι προφανές πόσο αλλοτριωμένο είναι το κοινωνικό ωράριό μας και πόσο δημιουργεί συνθήκες ανισότητας, αφού άλλος σκοπεύει και άλλος εκτελεί (H.Markuze).

Η ερασιτεχνία είναι μόχθος, σωματικός ή πνευματικός, αλλά ευχάριστος. Ο επαγγελματίας είναι υποχρεωμένος, του αρέσει ή δεν του αρέσει, να εργάζεται είτε άμεσα για το συμφέρον του πελάτη του είτε επειδή του το επιβάλλει ο εργοδότης του. Έχει συνήθως τεκμηριωμένες γνώσεις και πείρα. Μόλις λήξει το ωράριό του παύει να εργάζεται. Η εργασία του είναι κλασματοποιημένη και δεν του προσφέρει την ικανοποίηση να κάνει ό,τι ο ίδιος έχει σκοπό να κάνει. Εξυπηρετεί το σκοπό άλλου. Αντίθετα ο ερασιτέχνης εργάζεται μόνον επειδή του αρέσει, όσο επιθυμεί ή ως την εξάντλησή του. Μπορεί να μην έχει τεκμηριωμένες γνώσεις και πείρα. Δημιουργεί ο ίδιος, βασιζόμενος στη φαντασία του. Κατά μέσον όρο ένα έργο που εκτελείται από επαγγελματία είναι αρτιότερο από το ίδιο εκτελούμενο από ερασιτέχνη. Οι επαγγελματικοί (συνδικαλιστικοί) σύλλογοι έχουν καθήκον να προστατεύουν την κοινωνία από την άφρονα ερασιτεχνική δραστηριότητα τσαρλατάνων (εφόσον δεν λειτουργούν συντεχνιακά, οπότε προστατεύουν τα μέλη τους μάλλον παρά την κοινωνία). Από την άλλη, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όλες οι επιστήμες, οι τέχνες και οι ειδικότητές τους ξεκίνησαν από ερασιτέχνες. Ηρόδοτος, Θαλής, Πυθαγόρας, οι H.Schliemann, επιχειρηματίας, αρχαιολογία, L.Pasteur, χημικός, μικροβιολογία, W.T.G.Morton, οδοντίατρος, αναισθησιολογία, W.Forssmann, καρδιακός καθετηριασμός με ουροκαθετήρα κλπ, ιδρυτές επιστημών και ειδικοτήτων, ερασιτέχνες ήταν, αφού πριν από αυτούς δεν υπήρχε η επιστήμη τους να την έχουν σπουδάσει.

Με την τεχνολογική πρόοδο μπορούμε εύλογα να προσδοκούμε ότι τα αναγκαία αγαθά θα παράγονται στο μέλλον με ελάχιστη επαγγελματική εργασία, επεκτείνοντας έτσι το νοητό ωράριο. Όμως, αν η τεχνολογία ανήκει σε μια ολιγαρχία, αυτή γίνεται ο απόλυτος τύραννος. Εκτός αν η ευθύνη για τη χρήση της ανήκει σε όλο το λαό.

 

 

ΤΟ ΚΟΣΤΟΣ ΤΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Πρωινός Λόγος. Τρίκαλα, 5 Μαρτίου 2020

Παρασύρθηκα τελευταία κι εγώ από τον πανικό του φοβερού κορωνοϊου. Μάλλον τον πέρασα για πανούκλα. Οι διαβεβαιώσεις των Αρχών του τύπου “μην πανικοβάλλεστε, ο κρατικός μηχανισμός έχει λάβει όλα τα αναγκαία μέτρα” δεν με πείθει. (Καλά, δεν ντρέπεσαι Δημήτρη; δεν έχεις εμπιστοσύνη στο κράτος σου;) Λοιπόν έσπευσα να αγοράσω από τη σουπερμάρκετ ποικίλα είδη, αρκετά να μου αρκέσουν για κανένα μήνα. Επειδή ήταν πολλά και δεν μπορούσα να τα μεταφέρω, βρήκα στο διαδίκτυο τον ιστότοπο του καταστήματος,  συμπλήρωσα τη φόρμα που είχαν για παραγγελίες, τους πλήρωσα ηλεκτρονικά διαμέσου της τράπεζας και την επομένη περίμενα στο προσυμφωνημένο δίωρο χρονικό περιθώριο να μου τα φέρουν. Τα έφεραν.

Λοιπόν, ανακάλυψα ότι η τράπεζα δεν είχε όλα τα στοιχεία μου που χρειάζονταν για να κάνω τέτοιου είδους ηλεκτρονικές πληρωμές. Χρειάστηκε πολλή ώρα με τηλεφωνική και ηλεκτρονική επικοινωνία για να ταυτοποιήσουν ότι εγώ είμαι εγώ, θα χρειασθεί να πάω και προσωπικά στην τράπεζα για να μου παραδώσουν κάποιους κωδικούς (που δεν τους καταλαβαίνω). Γενικότερα, οι τρέχουσες συναλλαγές διαμέσου της τράπεζας άρχισαν να γενικεύονται πριν από λίγα χρόνια. Είδα κι έπαθα να συνηθίσω να πληρώνω με κάρτα. Τη μια δεν μου τη δεχόταν το μηχάνημα στο κατάστημα, την άλλη είχα ξεχάσει τον κωδικό μου, την άλλη άλλες δυσκολίες. Εξάλλου, δεν είχα πλήρη έλεγχο για το τι ξοδεύω. Τέλος πάντων, τα συνήθισα κάπως. Τώρα οι πληρωμές γίνονται πιο εύκολα. Βέβαια υπάρχει ένα μικρό κόστος. Όλο και κάτι ελάχιστο, φαντάζομαι, δικαιούται η τράπεζα για την εξυπηρέτηση. Το μέτρο μείωσε, λέγεται, τη φοροδιαφυγή, ενώ, αν χρειασθεί, έχω μια απόδειξη από την τράπεζα ότι έχω πληρώσει ό,τι αγόρασα. Οπωσδήποτε, όπως έλεγα, τα πράγματα ήλθαν, αλλά μετά το χρονικό περιθώριο που μου είχαν δώσει. Στο μεταξύ εγώ, κλεισμένος, τους καρτερούσα. Αλλά ήταν τα μισά. Νέα επικοινωνία, βρήκαν το λάθος, μου τα έφερα το απόγευμα. Αυτή τη φορά μέσα στα χρονικά όρια που συμφωνήσαμε. Απολογήθηκαν. Έπεσε ασυνήθιστα πολλή δουλειά με πλήθος παραγγελίες, λόγω του πανικού που έχει προκαλέσει αυτός ο άτιμος ιός. Όλη τη μέρα μου την πέρασα μην κάνοντας τίποτε από όσα είχα προγραμματίσει, για να περιμένω να μου φέρει ο ντελιβεράς τα όσα είχα παραγγείλει. Να μην το ξανακάνω; Όχι, όποτε θέλω να κάνω μεγάλες αγορές, το κατάστημα έχει πια όλα τα στοιχεία μου και όλα θα εξελιχθούν ομαλά, γρήγορα και άκοπα (έτσι ελπίζω τουλάχιστον).

Τι θέλω να πω; Η ζωή μας είναι μια ρουτίνα και όλα πάνε ρολόι, χωρίς ιδιαίτερο κόπο, εκτός από το μικρό της ρουτίνας που έχομε συνηθίσει. Είναι σαν μια μπάλα που τρέχει και δεν καταναλώνει τρέχοντας ενέργεια άλλη, από όση χρειάζεται για να αντιμετωπίζονται οι αναπόφευκτες τριβές. Και ξαφνικά, η μπάλα αρχίζει, με ένα μηχάνημα που κλείνει μέσα της, να επιταχύνεται. Τώρα αναπτύσσει δύναμη, η δύναμη τρέχει κι αυτό σημαίνει πως τώρα η σφαίρα μου καταναλώνει ενέργεια. Όχι μόνο για τις τριβές, το ρελαντί, αλλά και για την επιτάχυνση. Πρέπει, βλέπεις, να υπερνικήσει την αδράνεια. Όταν επιταχυνθεί όσο θέλομε, συνεχίζει με σταθερή πάλι ταχύτητα, χωρίς να κοστίζει άλλο από την αντιμετώπιση της ρουτίνας, των τριβών, του ρελαντί. Η ενέργεια που καταναλώνομε για να αλλάξουμε μια σταθερή κατάσταση σε μιαν άλλη, για να κατανικήσουμε την αδράνειά μας δηλαδή, μπορεί να είναι τεράστια, αλλά δεν χάνεται, μένει αποθηκευμένη και το τελικό κέρδος είναι ότι κινούμαστε σε μιαν άλλη, καλύτερη, σταθερή κατάσταση. Ώσπου να χρειασθεί κι αυτή να αλλαχτεί, καθώς όλα αλλάζουν και ενδέχεται πια να μη μας ικανοποιεί με τις νέες συνθήκες που ερήμην μας θα προκύπτουν.

Και τώρα έρχεται η ώρα των ποιοτικών αποφάσεων. Το κόστος της αλλαγής συνηθειών αντισταθμίζεται συγκρινόμενο με τη βελτίωση  της νέας κατάστασης που προσδοκάται  να προκύψει; Η ενέργεια που δαπανάται για την επιτάχυνση αντισταθμίζεται από την επίτευξη μιας ανώτερης ταχύτητας; Είναι τόσο βολική η αδράνεια! Να την αράζεις στον καναπέ με το τηλεκοντρόλ στο ένα χέρι κι ένα ουϊσκάκι στο άλλο, να κάνεις ζάπιγκ και να γκρινιάζεις που το κράτος σου είναι αναξιόπιστο και σε αδικεί, δίνεις και καμιά μούντζα στο γυαλί (είναι βέβαιο πως θα τη δεχθεί ο εικονιζόμενος και, βλέποντας τη στάση σου, θα αλλάξει κι αυτός συμπεριφορά!).

Δυστυχώς η απόφαση δεν είναι καθόλου εύκολη στην πραγματική ζωή. Έχομε το όραμά μας. Το πιλατεύομε, να το κάνουμε σκοπό. Σκεφτόμαστε και πόσο θα μοχθήσουμε για να το επιτύχουμε. Όσο πιο ψηλά βρίσκεται ο σκοπός, τόσο βαρύτερο είναι το τίμημα που θα πληρώσουμε για να τον επιτύχουμε. Μπορεί να ονειρευόμαστε να πάρουμε ένα πτυχίο, να γίνουμε πλούσιοι, να αλλάξουμε το πολίτευμά μας και να φέρουμε δημοκρατία, κάθε είδους οράματα. Πρέπει να υπολογίσουμε το κόστος που θα πληρώσουμε γι΄ αυτή την προσπάθεια. Όλοι οι υπολογισμοί έχουν σφάλματα και οι μελλοντικοί υπολογισμοί έχουν μεγάλα σφάλματα. Ναι, προβλέπεις τα εμπόδια που θα συναντήσεις και πρέπει να υπερπηδήσεις, αλλά οφείλεις να υπολογίσεις πως οπωσδήποτε θα υπάρξουν και προσκόμματα που είναι αδύνατο να τα προΐδεις, αλλά οπωσδήποτε θα υπάρξουν και το μέγεθός τους θα είναι τουλάχιστον ίδιο με τα  προβλεπτά. Αξίζει τόση προσπάθεια για να βελτιώσεις την ανεπιθύμητη σημερινή κατάσταση, της αμορφοσιάς, της φτώχειας, της αλλοτρίωσης που υφίστασαι από το σύστημα; Στο κάτω κάτω, μερικές φορές, αφού αλλάζει διαρκώς η κατάσταση, δεν αποκλείεται να αλλάξει μόνη της προς το καλύτερο. Έγιναν πολλές εξεγέρσεις δούλων στην ιστορία, εξέγερση στο Λαύριο κατά των Αθηναίων, εξέγερση του Σπάρτακου στη Ρώμη κλπ. Όλες απέτυχαν. Κι όμως η δουλεία καταργήθηκε όταν το κόστος της διατήρησης δούλων έγινε μεγαλύτερο από την προσφορά κέρδους της δουλείας. Αλλά υπάρχουν στην ιστορία και πάμπολλες περιπτώσεις που μια ανυπόφορη κατάσταση οδήγησε σε επαναστάσεις που έφεραν μια λύτρωση. Από την Αμερικανική και τη Γαλλική επανάσταση ως την Ελληνική, έφεραν μεγαλύτερη, από όλους επιθυμητή, ελευθερία. Το όραμα καθενός είναι η ευδαιμονία του και ευδαιμονία δεν υπάρχει χωρίς ελευθερία, χωρίς να μπορεί καθένας να οραματίζεται και να επιδιώκει το δικό του σκοπό.

Να σκεφτόμαστε! Και να ζυγίζουμε λογικά τα συναισθήματά μας, το πόσο διαπιστωμένα ανυπόφορη είναι η παρούσα κατάσταση μαζί με την ομορφιά ενός αβέβαιου μελλοντικού οράματος, συγκριτικά με το κόστος, την προσπάθεια που θα καταβάλουμε για να το πραγματώσουμε, που ενμέρει μόνο μπορεί να υπολογισθεί, καθώς οι αστάθμητοι παράγοντες, άλλοτε θετικοί, τις περισσότερες φορές αρνητικοί, είναι βέβαιο πως θα υπάρξουν.

 

 

ΣΚΑΝΔΑΛΑ

Έχομε δει πολλές φορές το ίδιο έργο. Σκάνδαλα πολιτικών προσώπων. Βγαίνουν ποικίλα συμπεράσματα (αν αποδειχθούν): Η οικονομία μας πρέπει να φύγει από το δημόσιο και να πάει στον ιδιωτικό τομέα. (Οι ιδιώτες δεν κλέβουν!). Η προηγούμενη κυβέρνηση, υπεύθυνη για τα σκάνδαλα πρέπει να διωχθεί, απατεώνες, λαμόγια. Συκοφαντίες και λάσπη είναι τα χαρακτηριστικά της εκάστοτε παρούσας κυβέρνησης που κατηγορεί κοκ.

Στο τέλος της διαδικασίας κανένας δεν έχει πεισθεί για το αν έγινε σκάνδαλο και, αν έγινε, ποιος ευθύνεται. Γενικά, στο τέλος της διαδικασίας, όποιος ήταν στην αρχή της Παναθηναϊκός μένει Παναθηναϊκός και όποιος ήταν Ολυμπιακός, μένει Ολυμπιακός. Μεταφέρετέ το σε όποια κυβέρνηση και αντιπολίτευση επιθυμείτε. Κάθαρση, αίσθημα δικαίου του κοινού, δεν προκύπτει. Γιατί όμως τόση αναξιοπιστία στις Αρχές μας;

Νομίζω ότι η απάντηση είναι προφανής για όποιον σκεφθεί λίγο. Πρώτον οι τρεις θεμελιώδεις εξουσίες στον τόπο μας δεν είναι ανεξάρτητες, όπως είναι π.χ. στις ΗΠΑ. Η κυβέρνηση αποτελείται από τα άτομα που εγκρίνει η πλειοψηφία της βουλής. Επομένως, κυβέρνηση και βουλή ταυτίζονται. Τόσο πολύ τις ταυτίζομε, που, αν προτείνεις σε κάποιον να κληρώνονται, αντί να εκλέγονται, οι βουλευτές από όλο το λαό, η πιο συνηθισμένη πρώτη αντίδραση είναι: “Μα, είναι δυνατό να μας κυβερνούν τυχαίοι άνθρωποι;” Ξεχνώντας πως έργο της βουλής δεν είναι να κυβερνά, αλλά να παίρνει αποφάσεις (να νομοθετεί) πάνω στις εισηγήσεις (νομοσχέδια) της κυβέρνησης, σύμφωνα με τη βούληση του λαού. Η ίδια απουσία ανεξαρτησίας υπάρχει μεταξύ κυβέρνησης και δικαιοσύνης, αφού οι επικεφαλής της δικαιοσύνης αποφασίζονται από το Υπουργικό Συμβούλιο. Επομένως, κυβέρνηση, βουλή και δικαιοσύνη είναι ένα και το αυτό, που εδώ και μερικές δεκαετίες ονομάζεται “κόμμα”. Προηγουμένως, στο μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα λεγόταν “στρατός”. Πιο παλιά ονομαζόταν “ξένες δυνάμεις” (που δεν έπαψαν ποτέ να έχουν τον τελευταίο λόγο). Αν λοιπόν ταυτίζονται οι τρεις εξουσίες, πώς θα πάρει η μια εξουσία αποφάσεις που θίγουν μέλη της άλλης, αφού όλες υπάγονται στην ίδια αρχή (κόμμα, στρατός, ξένοι);

Για να είναι πιο ξεκάθαρα τα πράγματα, οι νόμοι μας προβλέπουν προνομιακή ασυλία στα πολιτικά πρόσωπα. Επειδή ίχνη ανεξαρτησίας διατηρούνται περιστασιακά στις συνειδήσεις προσώπων και στις τρεις εξουσίες, αυτά μπορούν να χαλάσουν τη σούπα. Για να εξασφαλισθούν λοιπόν οι διαδικασίες, τα πολιτικά πρόσωπα, υπουργοί, βουλευτές, δεν υπόκεινται στην κρίση της δικαιοσύνης, παρά μόνον μετά από άδεια της βουλής. Υποτίθεται πως έχομε ισοπολιτεία (ίση πρόσβαση στις εξουσίες), ισηγορία (ίση δυνατότητα να μιλάμε όλοι, με τις εξαιρέσεις που προβλέπει ο νόμος, (απαγόρευση συκοφαντίας, εξύβρισης, προτροπής σε βία κλπ) και ισονομία (ισότητα όλων των πολιτών απέναντι στο νόμο). Επομένως, η ασυλία των πολιτικών σημαίνει είτε ότι οι πολιτικοί δεν είναι πολίτες είτε ότι ο νόμος είναι βαθιά εσφαλμένος. Ή ο γιαλός είναι στραβός ή στραβά αρμενίζομε.

Γίνεται αλλιώς; Σκάνδαλα πάντοτε υπήρχαν και πάντοτε θα υπάρχουν. Μπορούν όμως να μειωθούν σε σημαντικό βαθμό, ενώ μπορεί να υπάρχει αξιόπιστη εξέτασή τους και λήψη απόφασης που ικανοποιεί το γενικό αίσθημα περί δικαίου. Στη σύγχρονη εποχή, οι ΗΠΑ, έχουν ένα από τα πιο δημοκρατικά συστήματα που υπάρχουν, με σημαντική ανεξαρτησία των τριών εξουσιών και κλήρωση των δικαστών (ορκωτοί λαϊκοί δικαστές). Βασικά το σύστημά τους διαφέρει από της δημοκρατίας, όπως την όριζαν οι αρχαίοι, κατά το ότι οι βουλευτές εκλέγονται, δεν κληρώνονται. Αυτή η διαφορά σημαίνει πως στις ΗΠΑ υπάρχει πλουτοκρατία, όχι δημοκρατία, αφού η εκλογή κάποιου εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από την ολιγαρχική πλουτοκρατία που τον στηρίζει. Σκάνδαλα βέβαια γίνονται και εκεί, όμως δεν διστάζει η δικαιοσύνη να στραφεί εναντίον εξαιρετικά ισχυρών προσώπων, όπως ήταν ο επικεφαλής του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (D.S.Kahn) ή ακόμη και ο Πρόεδρος των ΗΠΑ (π.χ. R.Nixon, B.Clinton, D.Trump κλπ). Σκάνδαλα, πάντως, υπάρχουν και εκεί. Μόνη η ανεξαρτησία των εξουσιών δεν αρκεί για να τα απαλείψει. Ούτε οι αυστηρές ποινές έχουν αποτέλεσμα.

Τα οικονομικά σκάνδαλα ήταν σπάνια στις αρχαιοελληνικές δημοκρατίες. Πώς τα κατάφερναν άραγε; Να δεχθούμε ότι ήταν εξαιρετικά έντιμοι άνθρωποι και την τιμιότητα (και τόσα άλλα για τα οποία είμαστε υπερήφανοι) την είχαν στο DNA τους; Όχι βέβαια. Αλλά, στο πολίτευμά τους οι βουλευτές κληρώνονταν από το σύνολο του δήμου, δεν εκλέγονταν. Η εκλογή συνεπάγεται αναγκαστικά συναλλαγή, ο βουλευτής αγοράζει την εκλογή του έναντι εξυπηρετήσεων, του κόμματός του (αλλιώς δεν χρίζεται υποψήφιος), των ψηφοφόρων του (αλλιώς δεν ψηφίζεται) και της παρούσας γενιάς των ψηφοφόρων μιας 4ετίας ως την επόμενη εκλογική αναμέτρηση, σε βάρος των επομένων, αλλιώς και πάλι δεν εκλέγεται. Το άλλο μέτρο που είχαν, ήταν η διάρκεια της θητείας καθενός στον πολιτικό ρόλο που υπηρετούσε. Γενικά ίσχυε ο κανόνας: Όσο μεγαλύτερη είναι η εξουσία, τόσο βραχύτερη είναι και η θητεία. Στις περισσότερες περιπτώσεις η θητεία ήταν ετήσια. Εκείνος όμως με τη μέγιστη εξουσία, αυτός που κρατούσε τα κλειδιά των ιερών κτηρίων, όπου φυλάσσονταν η σφραγίδα του κράτους, τα χρήματα και τα αρχεία της πόλης («επιστάτης των πρυτάνεων») κληρωνόταν και η θητεία του ήταν μόνο για μία ημέρα! Το σκάνδαλο χρειάζεται μακροχρόνιο σχεδιασμό. Όταν κανένας δεν γνώριζε εκτωνπροτέρων ποιος θα είναι ο “επιστάτης” και η θητεία του ήταν ημερήσια, το σκάνδαλο γίνεται απίθανο. Βέβαια και στην αρχαιότητα οι “στρατηγοί”, δηλαδή η εκτελεστική εξουσία, ψηφίζονταν, δεν κληρωνόταν. Και τα όποια σκάνδαλα υπήρχαν αφορούσαν τους στρατηγούς. Αλλά, μια τέτοια θέση απαιτεί την ύπαρξη ειδικών ικανοτήτων, που δεν μπορεί να τις έχει ο κοινός, τυχαίος, πολίτης. Τέλος, υπήρχε “ευθυ(νο)δοσία”, έλεγχος της οικονομικής κατάστασης πριν και μετά τη λήξη της εξουσίας. Γι΄ αυτό δηλώθηκε εξαρχής ότι η πλήρης απαλλαγή από σκάνδαλα είναι αδύνατη. Το άλλο μέτρο είναι η ύπαρξη και “ισομοιρίας” κοντά στην ισοπολιτεία, ισονομία, ισηγορία. Ισομοιρία, με κατανομή του πλούτου σε όλους εξίσου, δεν υπήρξε στην αρχαιότητα, όταν αναγνώριζαν την ύπαρξη πλουσίων και φτωχών. Βέβαια ο Πλάτων είχε προτείνει την κοινοκτημοσύνη. Ο Αριστοτέλης δέχθηκε ότι αυτό το σύστημα μειώνει τις αντιθέσεις μεταξύ των πολιτών, αλλά μειώνει την αποτελεσματικότητα, διότι καθένας αφήνει στον άλλο την ευθύνη να κάνει τη δουλειά. Επαληθεύθηκε πλήρως στην ΕΣΣΔ, όπου τα σκάνδαλα ήταν σπάνια και η αναποτελεσματικότητα σημαντική.

Μετά τα παραπάνω, αναρωτιέμαι: 1. Είναι η δημοκρατία καλύτερη από την ολιγαρχία που μας εξουσιάζει; 2. Αν ναι, είμαστε διατεθειμένοι να υποστούμε το κόστος για να την εγκαταστήσουμε; 3. Αν την εγκαταστήσουμε, θα προτιμήσουμε την σχεδόν ασκάνδαλη, αλλά αναποτελεσματική, ισομοιρία; 4. Αν όχι, μήπως προτιμάμε τα σκάνδαλα;