ΟΡΦΕΑΣ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 20 Μαρτίου 2020.

Από τους πιο μαγευτικούς μύθους. Ένα σωρό αντιφάσεις γι΄ αυτόν. Καμιά δεν μπορεί να δικαιολογήσει τον άδικο χαμό ενός άκακου τραγουδιστή. Οι πρώτοι ποιητές, Όμηρος και Ησίοδος, δεν τον αναφέρουν. Γιατί άραγε; Οι ποιητές τότε ζούσαν τραγουδώντας για να διασκεδάσουν οι άρχοντες της εποχής, όπως πολύ αργότερα ο Bach, o Mozart, και όλοι οι μεγάλοι της εποχής τους. Αν τα τραγούδια τους δεν άρεσαν στην παρέα, πώς θα επιβίωναν; Να τώρα το δικό μου σενάριο.

Θρακιώτης, ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο και είδε τους σοφούς της Αιγύπτου και των Ινδιών. Σοφός και ο ίδιος. Μουσική μεγαλοφυΐα. Και η ζωή του διχάστηκε. Αριστοκρατία και φτωχολογιά. Απόλλων και Διόνυσος. Γυναίκες και άντρες.

Διδάχτηκε τη μουσική από το Διόνυσο, το γήινο θεό της φτωχολογιάς, με τα κύμβαλα και τη φλογέρα του, ένα τόσο εύκολο και γλυκόλαλο όργανο. Όταν ήμουν παιδάκι, ο παππούς μου μού έφτιαχνε φλογέρες από καλάμι. Αργότερα όμως μυήθηκε από τον Απόλλωνα στην “ανώτερη” μουσική με τα έγχορδα. Έλεγαν μάλιστα πως ο θεός του χάρισε τη λύρα του. Αυτή τη μεταστροφή δεν του τη συγχώρησε, φαίνεται, ο άγριος θεός που πότιζε τους πιστούς του με άφθονο κρασί.

Έλαβε μέρος στην Αργοναυτική εκστρατεία, με τον Ιάσωνα, τον Ηρακλή, τους Διόσκουρους και όλους τους σπουδαίους ήρωες της εποχής. Δεν τον πήραν μαζί τους για να τραβάει κουπί, ήταν άλλωστε γέρος πια, αλλά για τη μουσική του. Μάγευε και ημέρευε τους ανθρώπους και τα άγρια θηρία, ενώ τα δέντρα και τα βράχια χόρευαν στο άκουσμά του. Μπορώ να φαντασθώ πως με τη μουσική του έδινε το ρυθμό στους κωπηλάτες. Έσωσε τους ναύτες από τους πειρασμούς των σειρήνων – η μουσική του ήταν πιο ελκυστική από τη δική τους. Μάγεψε και κοίμισε τους δράκους που φύλαγαν το χρυσόμαλλο δέρας.

Ερωτεύτηκε μία και μοναδική γυναίκα. Την παντρεύτηκε την Ευρυδίκη, αλλ΄ αυτή πέθανε. Απαρηγόρητος ο Ορφέας αποφάσισε να πάει στον Κάτω Κόσμο να τη φέρει πίσω. Με τη μουσική του μάγεψε το Σύμπαν. Για λίγο η όποια κίνηση στον Κάτω Κόσμο σταμάτησε. Η Τέχνη δεν κοιτάζει το ρολόι: Για λίγο, ο Τάνταλος δεν πρόσεχε πια πώς να φτάσει στο νερό, ο τροχός του Ιξίωνα ακινητοποιήθηκε, οι γύπες σταμάτησαν το μεγάλο φαγοπότι με το συκώτι του Τιτυού, οι Δαναΐδες άφησαν κάτω τα πιθάρια τους, ο Σίσυφος έπαψε να κυλά το βράχο του, ως και οι Ερινύες ένιωσαν τα μάγουλά τους να υγραίνονται από τα δάκρυα που για πρώτη φορά κύλησαν από τα μάτια τους. Οι χθόνιοι θεοί συγκινήθηκαν και αποφάσισαν να επιτρέψουν στην Ευρυδίκη να γυρίσει πίσω στο φως, αλλά με έναν όρο: Θα ακολουθούσε τον Ορφέα, που όμως δεν έπρεπε να γυρίσει να τη δει πριν επιστρέψουν στη ζωή. Αλλοίμονο! Ο μεγάλος μουσικός δεν μπόρεσε να συγκρατηθεί. Γύρισε να τη δει κι εκείνη επέστρεψε αμετάκλητα πια στον Άδη. Από κει κι έπειτα δε γύρισε να κοιτάξει γυναίκα. Πρόσεχε όμως τα αγόρια. Η δεύτερη μεταστροφή του μεγάλου τραγουδιστή.

Φαίνεται πως δεν τον συγχώρεσαν οι γυναίκες. Όχι μόνο επειδή τον ακολουθούσαν χωρίς να τους δίνει σημασία, αλλά και επειδή τους έπαιρνε τους άντρες. Κι ο Διόνυσος του κρατούσε κακία για την προσβολή, να τον εγκαταλείψει και να ακολουθήσει τον Απόλλωνα, το θεό των πολεμιστών και της αριστοκρατίας. Οι γυναίκες μέθυσαν με άφθονο κρασί που τους πρόσφερε ο Βάκχος και μεθυσμένες κατασπάραξαν τον ειρηνικό τραγουδιστή που μπορούσε να κατευνάζει όσους τον άκουγαν.

Γιατί άραγε να δολοφονηθεί με τέτοιο άγριο τρόπο ένας ειρηνικός ποιητής; Οι αρχαίοι συγγραφείς δεν δίνουν πληροφορίες. Γιατί άραγε τα βίαια καθεστώτα κυνηγούν τους καλλιτέχνες; Γιατί δολοφονήθηκε ο F.G.Lorca; Γιατί κυνηγούσαν το Θεοδωράκη οι Απριλιανοί; Γιατί διώχθηκαν ο Д.Šostakovič, ο Б.Пастернак, ο P.Picasso, ο A.Miller, ο C.Chaplin και τόσοι άλλοι. Χωρίς όπλα αυτοί δεν απειλούσαν κανένα καθεστώς. Πόση δύναμη (και απειλή) περικλείει η Τέχνη;

Ο πολιτισμός στηρίζεται στην επιβολή τάξης. Και ο κύριος ρόλος του Λόγου είναι να επιβάλλει καταπιεστική τάξη. Το συναίσθημα έχει κι αυτό τάξη, αλλά πολύ διαφορετική. Είναι η μελωδία και η αρμονία ήχων, χρωμάτων, σχημάτων, μορφών. Ο S.Freud απόδειξε την ύπαρξη κανόνων που φαίνονται παράλογοι και τους απωθεί η συνείδηση.

Η δημιουργία και συντήρηση της κοινωνίας απαιτεί Λόγο, με καταπιεστική καταστολή των επιθυμιών. Με τάξη, με εναλλαγή ζήτησης και ικανοποίησης. Το Συναίσθημα όμως αντιδρά. Βάζει τάξη, αλλά όχι καταπιεστική, με εναλλαγή απλώς διέγερσης και χαλάρωσης. Η εργασία στα πλαίσια του συναισθήματος είναι παιχνίδι, ερασιτεχνία. Δίνει χαρά στον εργαζόμενο, καθώς ικανοποιεί το δικό του σκοπό. Η δουλειά στα πλαίσια της λογικής δομής της κοινωνίας είναι “σοβαρή”, είναι επάγγελμα. Δεν του δίνει χαρά καθαυτή. Την όποια ικανοποίηση θα την πάρει, όχι δουλεύοντας, αλλά αμειβόμενος για το έργο του, καθώς ικανοποιεί το σκοπό κάποιου άλλου.

Ο Ορφέας ζει στην εποχή των ηρώων, όταν ο Ηρακλής καθαρίζει τον τόπο από θηρία και όρνια, κάνει αρδευτικά έργα στη Λέρνη και στο βασίλειο του Αυγεία, φέρνει νέες καλλιέργειες, όπως εσπεριδοειδή από τη Δύση. Ο Ιάσωνας φέρνει χρυσάφι από την Κολχίδα. Αρχίζει ο κυνηγός λαός να οργανώνεται σε αστική κοινωνία. Κρίσιμη εποχή. Ακόμη και ο Πλάτων, υμνητής του Λόγου ως ηνίοχου πάνω στο συναίσθημα και τη βούληση, αναγνωρίζει το όραμα μιας εποχής, όταν οι άνθρωποι θα μπορούν να παίζουν, να πανηγυρίζουν, να τραγουδούν και να χορεύουν. Παίζοντ στιν διαβιωτέον τινς δ παιδιάς, θύοντα κα δοντα κα ρχούμενον. Η μητριαρχία αρχίζει να μεταπίπτει σε πατριαρχία. Οι πρότυποι μουσικοί, Απόλλωνας και Διόνυσος αμιλλώνται. Στις ειρηνικές περιόδους υπάρχουν αντίπαλες ομάδες, αλλά και ειρηνοποιοί καλλιτέχνες που κατευνάζουν. Σε τέτοιες περιόδους όποιος δεν είναι εναντίον μας είναι μαζί μας. Ὃς οὐκ ἒστι καθ΄ ἡμῶν, ὑπὲρ ἡμῶν ἐστί. Έρχεται όμως η ώρα της κρίσης. Αυτή είναι απόλυτη, μανιχαϊστική. Ή άσπρο ή μαύρο· ή καλό ή κακό. Γκρίζο δεν υπάρχει. Τώρα, Ὁ μὴ ὢν μετ΄ ἐμοῦ κατ΄ ἐμοῦ ἐστὶ. Οι ειρηνοποιοί, οι καλλιτέχνες, είναι πιο επικίνδυνοι από τους αντιπάλους μας, καθώς κατευνάζουν τον κόσμο και μειώνουν τη δική μας επιθετικότητα και αγωνιστικότητα. Ή είναι μαζί μας ή εναντίον μας. Αλλιώς, διώκονται ως τα άκρα. Σταλινισμός ή Μακαρθισμός.

Θύμα της εποχής του ο Ορφέας. Κι όμως υπάρχει κι αυτή η λογική. Η ισόρροπη ανάπτυξη απαιτεί να άρχει όχι μια ομάδα, πλούσιων ή φτωχών, πατρικίων ή πληβείων, καπιταλιστών ή προλεταρίων, αλλά το σύνολο.

 

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s