ΠΑΙΧΝΙΔΙ, ΤΕΧΝΗ, ΕΡΑΣΙΤΕΧΝΙΑ, ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitsissideris.wordpress.com

Ηπειρωτικός Αγών, 8 Φεβρουαρίου 2020

Τέσσερις δραστηριότητες στις σχέσεις μας με άλλους. Το παιχνίδι είναι βιολογική μάλλον, παρά ανθρώπινη, δραστηριότητα. Παίζω με τις ώρες με το σκυλάκι, το γατάκι μου, ή, ως παιδί, με άλλα παιδιά. Σα βιολογική δραστηριότητα, ποτέ δεν εκλείπει, ακόμη και στους ενήλικες, αν και υποχωρεί συγκριτικά με άλλες. Γίνεται χωρίς σκοπό. Σκοπό, θυμίζω, αναπτύσσομε μόνον οι άνθρωποι που έχομε Λόγο. Επομένως το κίνητρο του παιχνιδιού έχει αντανακλαστική αρχή, και μάλιστα ευχάριστη. Το παιχνίδι μπορεί να είναι σωματικό ή, στους ανθρώπους, πνευματικό. Τα ηδονικά αντανακλαστικά που εμπλέκονται στο παιχνίδι σχετίζονται κυρίως με την αυτόματη, σαν από ταλάντωση υπερκινητικότητα και τη διέγερση που τη συνοδεύει. Η εντωβάθει αίσθηση της κίνησης, ενέχει στοιχεία ευχάριστα, έστω και αν την ώρα που γίνεται αντιληπτή υπάρχει διέγερση. Ιδίως αν το παιχνίδι έχει ρυθμό. Στο χορό αισθανόμαστε ευχάριστα διεγερμένοι. Εξάλλου, και η υπερδιέγερση (στρες), για πάλη ή φυγή, μπορεί να είναι ευχάριστη. Στην αρχέγονη μορφή της, συνοδεύει την αναζήτηση τροφής, αφαιρώντας ζωή από κάποιο άλλο ζωντανό πλάσμα ή την αποφυγή να γίνει το ζώο τροφή άλλου θηρευτή. Σ΄ αυτήν υπάρχει νευρορμονική διέγερση, με υπερέκκριση αδρεναλίνης, που επιταχύνει το μεταβολισμό, ενδορφινών, που μειώνουν την αίσθηση του πόνου κλπ. Έτσι, η υπερδιέγερση γίνεται ευχάριστη, εφόσον δεν γίνεται για να αποφευχθεί μια απειλή. Το παιχνίδι είναι λοιπόν μια αυτόματη, ευχάριστη, υπερδιέγερση, χωρίς τη σκοπιμότητα όμως της αναζήτησης τροφής ή της αποφυγής πραγματικού κινδύνου. Αν και χωρίς σκοπό, το παιχνίδι είναι ο φυσιολογικός τρόπος να ασκηθεί και εκπαιδευθεί το ανώριμο ζώο να αντιμετωπίσει τις πραγματικές προκλήσεις και απειλές της ώριμης ζωής. Ασκούμαστε στις πρωτόγονες δραστηριότητες επιβίωσης, π.χ. κυνήγι, όταν παίζουμε κρυφτό ή κυνηγητό. Η υπερένταση μπορεί να υπάρχει και σε αμιγώς πνευματικό επίπεδο, χωρίς συμμετοχή της εντωβάθει αίσθησης, όπως όταν παίζουμε σκάκι ή πόκερ.

Ιδιαίτερα στους ανθρώπους, το παιχνίδι συνοδεύεται από ρυθμικές, αρμονικές και ρυθμικές εκδηλώσεις. Τραγουδάμε παίζοντας: Α μπε μπα μπλον! Καθώς ενηλικιωνόμαστε το παιχνίδι γίνεται ολοένα πιο εκλεπτυσμένο. Ήταν στα παιδικά μας χρόνια μίμηση πράξης σπουδαίας και τέλειας, με δράση, όχι απαγγελία, συνοδευόμενο από ηδυσμένο λόγο (τραγούδι). Με την ενηλικίωση αποκτά και ένα τραγικό στοιχείο: Την αντιπαράθεση μεταξύ ατόμου και κοινωνίας, μεταξύ του θέλω και του πρέπει, μεταξύ του ελέου για τον ήρωα που έκανε ό,τι ήθελε και του φόβου προς την ανώτερη, θεϊκή ή κοινωνική, ισχύ, που επιβάλλει ό,τι πρέπει, και ικανοποιεί, αν καταλήξει σε κάθαρση (Αριστοτέλης, τραγωδία).

Έτσι, από το παιχνίδι κατάγεται η τέχνη και οι καλλιτέχνες παίζουν: Παίζουν θέατρο, βιολί, πιάνο, μπουζούκι κλπ. Το παιχνίδι αφορά την ανώριμη μικροκοινωνία της γειτονιάς, η Τέχνη την ώριμη κοινωνία. Το παιχνίδι και η τέχνη δεν έχουν σκοπό έξω από τις πράξεις τους. Όμως τίποτε άλλο δεν ενώνει συναισθηματικά μια ομάδα όσο το παιχνίδι και η τέχνη. Η ευχαρίστηση από αυτές τις δραστηριότητες αφορά το χρόνο του νοητού μας Εγώ. Αυτός είναι ο χρόνος στον οποίον είμαστε ελεύθεροι να σκεφτόμαστε, να νιώθουμε και να θέλουμε, αλλά και να κάνουμε οτιδήποτε, εφόσον δεν περιορίζεται από τις απαιτήσεις των άλλων δύο ωραρίων, του αισθητού και του κοινωνικού. Μεταξύ άλλων μπορούμε να εργαζόμαστε δημιουργικά επιδιώκοντας την επίτευξη ενός σκοπού που τον σχηματίσαμε μόνοι μας. Αυτή η εργασία είναι ερασιτεχνία.

Το κοινωνικό ωράριό μας είναι δεσμευμένο. Αφιερώνεται στην κοινωνία και περιλαμβάνει επαγγελματικό και πολιτικό σκέλος. Χάρη σ΄ αυτό κυρίως επιτεύχθηκε στον άνθρωπο η πολιτιστική πρόοδος που δεν έχει συμβεί σε άλλα ζώα. Χάρη σ΄ αυτό εξασφαλίζονται τα μέσα για την επιβίωσή μας. Αυτό το θαύμα έγινε δυνατό με περιορισμούς που τέθηκαν από το λόγο μας στη βούλησή μας. Χάρη στην επαγγελματική εργασία μας πετύχαμε να σχηματίζουμε αποθήκες όπου σωρεύονται αγαθά που αναπαράγονται, και να εξασφαλίζεται ότι το κεφάλαιο που σχηματίζεται δεν θα σκορπίσει μετά το θάνατό μας. Αναπτύχθηκαν με την επιστήμη και την τεχνολογία δυνατότητες να αντισταθμίζονται σε σημαντικό βαθμό οι φυσικοί περιορισμοί του αισθητού Εγώ μας. Παράλληλα όμως, περιορίσθηκαν οι ελευθερίες στο κοινωνικό ωράριο, αφενός διότι καθένας έπρεπε να εξειδικεύεται, και αφετέρου να περιορίζει την ικανοποίηση των σωματικών αναγκών του. Δεν πεθαίνομε πια από την πείνα, αλλά δεν τρώμε όποτε ή ό,τι θέλομε. Ικανοποιούμε τις ερωτικές επιθυμίες μας, αλλά υπό όρους που εξασφαλίζει η κοινωνία, π.χ. απαγορεύοντας την αιμομιξία ή επιβάλλοντας άλλους περιορισμούς ανάλογα με τις κοινωνικές συνθήκες.  Έτσι κι αλλιώς στο κοινωνικό ωράριο δεν επιτελούμε ένα ακέραιο έργο, αλλά ένα κλάσμα του, που, μαζί με παρόμοια κλάσματα άλλων εργαζομένων, συναποτελούν το ακέραιο έργο, που ικανοποιεί σκοπούς που έχει θέσει κάποιος άλλος. Είναι προφανές πόσο αλλοτριωμένο είναι το κοινωνικό ωράριό μας και πόσο δημιουργεί συνθήκες ανισότητας, αφού άλλος σκοπεύει και άλλος εκτελεί (H.Markuze).

Η ερασιτεχνία είναι μόχθος, σωματικός ή πνευματικός, αλλά ευχάριστος. Ο επαγγελματίας είναι υποχρεωμένος, του αρέσει ή δεν του αρέσει, να εργάζεται είτε άμεσα για το συμφέρον του πελάτη του είτε επειδή του το επιβάλλει ο εργοδότης του. Έχει συνήθως τεκμηριωμένες γνώσεις και πείρα. Μόλις λήξει το ωράριό του παύει να εργάζεται. Η εργασία του είναι κλασματοποιημένη και δεν του προσφέρει την ικανοποίηση να κάνει ό,τι ο ίδιος έχει σκοπό να κάνει. Εξυπηρετεί το σκοπό άλλου. Αντίθετα ο ερασιτέχνης εργάζεται μόνον επειδή του αρέσει, όσο επιθυμεί ή ως την εξάντλησή του. Μπορεί να μην έχει τεκμηριωμένες γνώσεις και πείρα. Δημιουργεί ο ίδιος, βασιζόμενος στη φαντασία του. Κατά μέσον όρο ένα έργο που εκτελείται από επαγγελματία είναι αρτιότερο από το ίδιο εκτελούμενο από ερασιτέχνη. Οι επαγγελματικοί (συνδικαλιστικοί) σύλλογοι έχουν καθήκον να προστατεύουν την κοινωνία από την άφρονα ερασιτεχνική δραστηριότητα τσαρλατάνων (εφόσον δεν λειτουργούν συντεχνιακά, οπότε προστατεύουν τα μέλη τους μάλλον παρά την κοινωνία). Από την άλλη, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όλες οι επιστήμες, οι τέχνες και οι ειδικότητές τους ξεκίνησαν από ερασιτέχνες. Ηρόδοτος, Θαλής, Πυθαγόρας, οι H.Schliemann, επιχειρηματίας, αρχαιολογία, L.Pasteur, χημικός, μικροβιολογία, W.T.G.Morton, οδοντίατρος, αναισθησιολογία, W.Forssmann, καρδιακός καθετηριασμός με ουροκαθετήρα κλπ, ιδρυτές επιστημών και ειδικοτήτων, ερασιτέχνες ήταν, αφού πριν από αυτούς δεν υπήρχε η επιστήμη τους να την έχουν σπουδάσει.

Με την τεχνολογική πρόοδο μπορούμε εύλογα να προσδοκούμε ότι τα αναγκαία αγαθά θα παράγονται στο μέλλον με ελάχιστη επαγγελματική εργασία, επεκτείνοντας έτσι το νοητό ωράριο. Όμως, αν η τεχνολογία ανήκει σε μια ολιγαρχία, αυτή γίνεται ο απόλυτος τύραννος. Εκτός αν η ευθύνη για τη χρήση της ανήκει σε όλο το λαό.

 

 

One thought on “ΠΑΙΧΝΙΔΙ, ΤΕΧΝΗ, ΕΡΑΣΙΤΕΧΝΙΑ, ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ

  1. Επιτρέψτε μου να δώσω στο θέμα σας μια λίγο διαφορετική διάσταση.
    Στην πλούσια γλώσσα μας οι λέξεις συχνά χάνουν το νόημά τους. Λέμε κάποιον περιφρονητικά ερασιτέχνη, και αντί να εννοούμε ότι είναι ‘εραστής της τέχνης’ (δηλ. ότι κάνει κάτι κυρίως από μεράκι, γιατί το αγαπάει), συνήθως υπονοούμε ότι κάνει δουλειά πρόχειρη, όποτε και όπως του αρέσει, μ’ ένα λόγο είναι ‘τσαπατσούλης’. Όσο για τον επαγγελματία, συχνά τον βλέπουμε σαν ‘έμπορο’ ή οικονομικό εκμεταλλευτή (“είναι στυγνός επαγγελματίας”, λέμε) και όχι ως ένα εκπαιδευμένο πρόσωπο που επιτελεί μια εργασία, τέχνη ή υπηρεσία με βάση συγκεκριμένους επιστημονικούς αλλά και δεοντολογικούς κανόνες και ευσυνειδησία. Κι έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ να βλέπουμε ‘ερασιτέχνες’ και ‘επαγγελματίες’ με τις αρνητικές τους έννοιες, ώστε παραξενευόμαστε (ή και νιώθουμε κάπως περίεργα) όταν τους συναντούμε στην κυριολεκτική τους εκδοχή, που είναι πιο ασυνήθιστη. Και όμως, έχουμε ανάγκη από “ερασιτέχνες επαγγελματίες” σε κάθε χώρο (σχολεία, νοσοκομεία, υπηρεσίες, αστυνομία, δημόσιες υπηρεσίες κάθε είδους, αλλά και χειρώνακτες και τεχνίτες π.χ. υδραυλικούς ή ηλεκτρολόγους κ.ο.κ).
    Αντί να προσδοκούμε την άκοπη παραγωγή ή εξεύρεση των αγαθών (που, όπως εσείς ξέρετε καλύτερα, οδηγεί στα νοσήματα του πολιτισμού μας, παχυσαρκία, καρδιοπάθειες κ.τ.λ. και σε γενική ‘αχρηστία’ του σώματος), είναι προτιμότερο να αγαπούμε τη δουλειά που κάνουμε, ώστε να την επιτελούμε με περισσότερο μεράκι (άρα με καλύτερα αποτελέσματα) και με λιγότερο στρες και δυσφορία. Η καλλιέργεια της νοοτροπίας της ευδαιμονίας από τη μία και η συνεχής υπενθύμιση της υπάρχουσας εκμετάλλευσης από την άλλη δεν ενθαρρύνουν αυτή την τάση. Χώρια που από την παιδεία μας απουσιάζει εδώ και δεκαετίες η κλασική ρήση του Ησιόδου: “ἔργον οὐδὲν ὄνειδος, ἀεργίη δὲ τ’ ὄνειδος”.
    Αντώνης Παπαγιάννης, πνευμονολόγος

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s