ΤΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΜΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιoλογίας,  dimitris.sideris@gmail.com

Πρωινός Λόγος, 24 Οκτωβρίου 2019.

Είχε πολλούς μαθητές. Τους έστειλε τριγύρω και έκαναν διατριβές πάνω στα καθεστώτα 158 ελληνικών και βαρβαρικών πολιτειών. Ταξινόμησε τα δεδομένα με τη μοναδική ικανότητα που είχε να σχηματίζει ορισμούς και κατηγορίες και μελέτησε τις ιδιότητες των τάξεων που δημιούργησε. Από τις διατριβές αυτές σώθηκε μόνο μία, η πιο σημαντική, η Αθηναίων Πολιτεία, αλλά και το τελικό έργο, τα Πολιτικά, του μεγάλου Σταγειρίτη. Το 1879 στο Λονδίνο ξετυλίγοντας τον πάπυρο με τον οποίον ήταν περιτυλιγμένη μια μούμια βρήκαν έκθαμβοι το ανεκτίμητο έργο της Αθηναίων Πολιτείας. Δεν έχουν αλλάξει πολλά από τότε.

Ανάλογα με τον αριθμό των αρχόντων, ο Αριστοτέλης διακρίνει τρία βασικά πολιτεύματα, βασιλεία, ολιγαρχία και δημοκρατία. Ανάλογα με την ποιότητά τους διακρίνει καθένα σε καλό και κακό. “Καλό” εννοεί ότι οι άρχοντες νοιάζονται πρώτιστα για τους πολίτες, “κακό” ότι μεριμνούν για τον εαυτό τους. Θεωρεί σαν άριστο καθεστώς την καλή όψη της βασιλείας, κάκιστο την κακή όψη της (τυραννία, δικτατορία σήμερα κλπ). Για να είναι όμως άριστος ο βασιλιάς, πρέπει, λέει, να έχει θεϊκές ιδιότητες. “σπερ γρ θεν ν νθρώποις εκς εναι τν τοιοτον“. Καθώς αυτό είναι αδύνατο, ακυρώνει στην πράξη τη βασιλεία ως άριστο καθεστώς. (Υποψιάζομαι, ίσως άδικα, πως έτσι ξεπέρασε το σκόπελο να αμφισβητήσει τους εργοδότες του, τους Μακεδόνες βασιλείς). Ακολουθεί ιδανικό καθεστώς η δημοκρατία με στοιχεία ολιγαρχίας, υπό όρους να μη μεταπίπτει στην κακή όψη της, την οχλοκρατία, που πλησιάζει τις ιδιότητες της τυραννίας.

Θα προσπαθήσω να μεταφέρω τις σκέψεις του στη σημερινή κατάσταση. Έχομε, λέει το Σύνταγμα, προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία, που όμως το διεθνές όνομά της δεν είναι Hellenic Democracy, αλλά Hellenic Republic. Η ρεπούμπλικα βέβαια (Ρωμαϊκή res publica) δεν ήταν δημοκρατία, αλλά ολιγαρχία. Οι άρχοντες εκλέγονταν, δεν κληρώνονταν. Και αυτή ακριβώς είναι η διαφορά μεταξύ δημοκρατίας και ολιγαρχίας. “Λέγω  δ΄  οἷον  δοκεῖ  δημοκρατικὸν  μὲν  εἶναι  τὸ  κληρωτὰς  εἶναι  τὰς  ἀρχὰς, τὸ  δ΄  αἱρετὰς  ὀλιγαρχικὸν.” Ξεπερνώντας την απάτη που μας γίνεται από τους άρχοντές μας, εντάξει, έχομε ολιγαρχία, αλλά την καλή ή την κακή όψη της;

Στις χιλιετίες που πέρασαν έγιναν πρόοδοι, με βαρύ τίμημα όμως. Μια ήταν η παραδοχή ότι πολίτες είναι όλοι οι κάτοικοι, ανεξάρτητα από φύλο, καταγωγή, πλούτο, μόρφωση, με μοναδική εξαίρεση τα παιδιά, που είναι βιολογικά, πολύ περισσότερο πολιτικά, ανώριμα. Η δουλεία καταργήθηκε πριν από λιγότερο από 2 αιώνες. Μια άλλη ήταν η παραδοχή ύπαρξης ανθρώπινων δικαιωμάτων για όλους, όχι μόνο για τους πολίτες (ΟΗΕ, 1949). Η τρίτη, απαίτηση για τρεις ανεξάρτητες εξουσίες, εκτελεστική (κυβέρνηση), νομοθετική (βουλή) και δικανική, είχε προϋπάρξει. Το τίμημα ήταν μεγάλο. Υποβαθμίσθηκε ο ρόλος του πολίτη. Από το να είναι εκπεριτροπής άρχων και αρχόμενος (“Ελευθερία: Ἓν μὲν τὸ ἐν μέρει ἂρχειν καὶ ἂρχεσθαι…ἓν δὲ  τὸ  ζῆν  ὡς βούλεταἱ  τις“) και να είναι υπεύθυνος ισόβια για την πολιτική της χώρας του, στην ενασχόληση μία μοναδική στιγμή κάθε περίπου 4 χρόνια, όταν ψηφίζει εκπροσώπους. Αλλά αυτό, το να επιλέγεις μεταξύ προεπιλεγμένων, είναι επικίνδυνο, διαπίστωνε από τότε ο Αριστοτέλης: “χει δ κα περ τν αρεσιν τν ρχόντων τ ξ αρετν αρετούς πικίνδυνον“.

Έχομε λοιπόν ολιγαρχία. Και αυτό είναι επικίνδυνο. Είναι όμως η καλή ή η κακή όψη της ολιγαρχίας μας; Βέβαια δεν είναι μοναρχία, που η καλή όψη της είναι αδύνατο να επιτευχθεί, ενώ βιώσαμε την κακή όψη της, με συνταρακτικές εθνικές συνέπειες, όπως ήττα το 1897, Μικρασιατική καταστροφή 1922, Κυπριακή τραγωδία 1974. Η αρχή βρίσκεται σε λίγους. Με την πρόοδο που έχει γίνει, η ανεξαρτησία των εξουσιών επιτρέπει να ελέγχονται οι λίγοι που κυβερνούν. Πόση ανεξαρτησία των εξουσιών όμως έχομε σήμερα; Η κυβέρνηση προκύπτει από την πλειοψηφία της βουλής. Επομένως, δεν υπάρχει ανεξαρτησία των δύο εξουσιών. Οι επικεφαλής των Ανώτατων Δικαστηρίων ορίζονται από το Υπουργικό Συμβούλιο. Επομένως ούτε της δικαστικής εξουσίας ανεξαρτησία υπάρχει. Τελικά, άρχων είναι ένας: το πλειοψηφικό κόμμα (προηγουμένως ο στρατός, παλιότερα οι προστάτιδες δυνάμεις). Είναι ένα είδος μοναρχίας, όπου μονάρχης είναι μια οργανωμένη ομάδα ανθρώπων χωρίς έλεγχο. Η σύμφωνη θέση πολωτικά αντίθετων κομμάτων (π.χ. βουλευτική και υπουργική ασυλία, μισθοί πολιτικών κλπ) κατοχυρώνει τη θέση της ολιγαρχίας, όχι ενός κόμματος.

Τελικά, η κυβέρνηση Μητσοτάκη που έχομε σήμερα είναι μια κακή όψη της ολιγαρχίας, όπως ακριβώς ήταν και η κυβέρνηση Τσίπρα και όλες οι προηγούμενες. Βέβαια δεν αποκλείονται διαφορές σε προσωπικό επίπεδο. Εξευτελισμός της κορυφαίας δημοκρατικής πράξης, της εκκλησίας του δήμου (δημοψηφίσματος) έχει γίνει μόνον από τη δικτατορία του 1967 και από μία μόνο (ακόμη;) εκλεγμένη μεταπολιτευτική κυβέρνηση. Αλλά τα περιθώρια ενεργειών κατά συνείδηση, σε προσωπικό επίπεδο, είναι πολύ περιορισμένα. Ο πολιτικός, για να είναι εξουσία, πρέπει 1) να χρισθεί υποψήφιος από το κόμμα του (υπακούοντάς το), 2) να εξυπηρετεί (σε βάρος του συνόλου) τους ψηφοφόρους του και τους κουβαλητές ψήφων, και 3) να σχεδιάζει βραχυπρόθεσμα (σε βάρος των ερχόμενων γενεών) ως τις επόμενες εκλογές. Επομένως, ο πολιτικός είναι, νόμιμα κατοχυρωμένα, ο λιγότερο ελεύθερος πολίτης στην επικράτειά μας. Και αυτός μας εξουσιάζει.

Και ο κίνδυνος της κακής όψης της δημοκρατίας; Είναι διττά επικίνδυνη. Πρώτο, οι τυχαία κληρωμένοι βουλευτές έχουν χαμηλότερο γενικά επίπεδο μόρφωσης από τους προεπιλεγμένους, αν και αναρωτιέται κανένας, πόσο καλύτερα κρίνουν απλώς αναγνωρίσιμα πρόσωπα, τηλεπαρουσιαστές, ηθοποιοί, ποδοσφαιριστές κλπ. Όμως το σύνολο της κληρωμένης βουλής έχει στατιστικά πιθανότητες να έχει τις ικανότητες ολόκληρου του λαού, όπου οι πιθανότητες παντελούς άγνοιας ενός θέματος είναι μικρότερες από ένα προεπιλεγμένο δείγμα του. Πόσοι από τους νομικούς, γιατρούς, μηχανικούς κλπ που κυριαρχούν στη σημερινή βουλή γνωρίζουν όσα αφορούν τις αγροτοκτηνοτροφικές, ναυτιλιακές κλπ ανάγκες και, προπάντων, πόσοι γνωρίζουν τις ανάγκες του λαού που εκπροσωπούν, όταν προέρχονται από συγκεκριμένες, οικονομικά, κληρονομικά, μορφωτικά, ανώτερες, τάξεις και όχι από όλους; Δεύτερο, η ροπή προς τον λαϊκισμό είναι προφανής, υπήρξε και στην αρχαιότητα. Όμως η ροπή προς το λαϊκισμό ήταν ιδιότητα που μπορούσε να υφίσταται στην αναγκαστικά ολιγαρχικά (με εκλογές) επιλεγμένη εκτελεστική εξουσία (στρατηγούς), όπου μπορούσαν να αναδειχθούν έξοχοι άνδρες (π.χ. Περικλής), αλλά και ολέθριοι δημαγωγοί (π.χ. Κλέων). Με την ανεξαρτησία των εξουσιών είναι πιθανότερο να ελέγχονται οι λαϊκιστές κυβερνήτες, παρά όταν και οι τρεις εξουσίες είναι εξαρτημένες από μια ενιαία αρχή, το κόμμα.

Μένει ο εξωτερικός παράγοντας. Δεν είμαστε πια ένα κράτος-έθνος, αλλά ένα κράτος-μέλος. Και, λυπάμαι, δεν μου φαίνεται πως γίνεται πια αλλιώς. Γι΄ αυτό το πρωτόγνωρο σημείο δεν λέει τίποτε ο Αριστοτέλης.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s