ΓΝΩΘΙ ΣΑΥΤΟΝ

Δημ. Α. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com

Πρωινός Λόγος, 20 Οκτωβρίου 2019

Χωρίς νόημα ακούεται. Άμα δεν ξέρω τον εαυτό μου που είναι πιο κοντά σε μένα από ό,τιδήποτε άλλο, τι ξέρω; Κι όμως δεν υπάρχει τίποτε πιο δύσκολο από το να γνωρίζεις τον εαυτό σου. Έχω συνηθίσει να αρχίζω με την ιατρική. Μ΄ αυτήν έζησα τις πολλές δημιουργικές δεκαετίες της ζωής μου. “Πεινώ”. Κι εννοώ, ΘΕΛΩ να φάω. “Διψώ”. Κι εννοώ, ΘΕΛΩ να πιω. Ρωτώ έναν άρρωστο, προσπαθώντας να τον στριμώξω σε όσο γίνεται σαφέστερη απάντηση: “Ποιο είναι το κυριότερο ενόχλημά σου;” “Πονώ”, απαντά. Τον στριμώχνω κι άλλο (“θα έκανες για ανακριτής”, μου παρατήρησε ένας δικαστής άρρωστός μου). “Πού πονείς;” “Εδώ”, μου απαντά και μου δείχνει με το δάκτυλο. Κι η εξέταση συνεχίζεται. Υπάρχει όμως και ο άρρωστος που απαντά αλλιώς. “Ποιο είναι το κυριότερο ενόχλημά σου;” “Είμαι χάλια”, απαντά. Ή, ακόμη χειρότερα, μια Αγγλίδα που προσπαθούσε να κάνει τη μορφωμένη, μου απάντησε: “Νοιώθω μια αναιμία του εγκεφάλου (ναι, anaemia, επέμενε)”. Όλοι αυτοί, προφανώς, δεν γνωρίζουν τον εαυτό τους. Αλλά αυτές είναι παθολογικές περιπτώσεις. Τι γίνεται φυσιολογικά;

Τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος, διαμέσου αισθημάτων τροφοδοτούν τη γνώση μέσα μας. Η βούλησή μέσα μας τροφοδοτεί την πράξη μας στο περιβάλλον μας. Σ΄ αυτά τα δυο στοιχεία, που πρωτοπεριέγραψε με σαφήνεια ο Πλάτων, εμπλέκεται το περιβάλλον, που είναι αισθητό από όλους και έτσι μας επιτρέπεται να συνεννοούμαστε μεταξύ μας. Μεταξύ τους όμως παρεμβάλλεται και το τρίτο πλατωνικό στοιχείο, το συναίσθημα που δεν έχει άμεση επαφή με το περιβάλλον. Κι αυτό διεγείρεται όχι μόνο από τη γνώση, με προέλευση από τα αισθητά γύρω μου, αλλά και από εσωτερικές περιοδικές, σαν ταλαντώσεις, λειτουργίες μας, που μπορεί να μην έχουν άμεση επαφή με το περιβάλλον. Πεινώ, διψώ, θέλω να κάνω έρωτα, περιοδικά ή και με ένα κατάλληλο διεγερτικό ερέθισμα που ασκείται πάνω μου απέξω. Από την άλλη, μπορεί να πονώ, διότι με τρυπά ένα αγκάθι, αλλά και έχω ένα πονοκέφαλο, χωρίς εξωγενές ερέθισμα. Πώς συνεννοούμαστε τότε; Τέτοιο συναίσθημα ούτε προκύπτει από κάποιο “γνωρίζω” ούτε καταλήγει σε κάποιο “κάνω”.

Παραδόξως, σ΄ αυτές τις σκέψεις οδηγήθηκα όχι από την ιατρική, αλλά πυροδοτημένος από τα συχνά ανόητα, σχόλια στο facebook. Κάποιος έθεσε εκεί το ερώτημα: Αν κάναμε πόλεμο με τους βόρειους γείτονές μας, τους νικούσαμε και τους επιβάλλαμε ό,τι μας άρεσε, πώς θα ΘΕΛΑΜΕ να ονομάσουμε τον τόπο τους; “Να τον ενσωματώσουμε στην Ελλάδα”, θα μπορούσαν να απαντήσουν οι περισσότεροι. Και τότε; Ελλάδα είναι τα νησιά, Επτάνησα, Δωδεκάνησα, Κρήτη κλπ και οι στεριές, Πελοπόννησος, Στερεά Ελλάδα, Θράκη, Ανατολική, Κεντρική και Δυτική Μακεδονία κλπ. Αυτή την περιοχή, βόρεια από την Ανατολική, Κεντρική, Δυτική Μακεδονία, πώς θα θέλαμε να την ονομάσουμε; Δεν ξέρω τι λέτε, εγώ όμως δεν έχω ακούσει πολιτική απάντηση.

Από την ανυπαρξία σαφούς βούλησης ή από άγνοιά της προκύπτουν πολλές νοσηρές καταστάσεις σε άτομα και σε λαούς, νευρώσεις τις λέει ο Freud, που, φαινομενικά τουλάχιστον, ενάντια στον Πλάτωνα, ανέδειξε τη σημασία της βούλησης, που μπορεί να παρακάμπτει τη γνώση μας.

Οι άνθρωποι μόνο, φαίνεται να έχουμε εκτός από νόηση,  (γνώση δηλαδή, συναίσθημα και βούληση) και δευτεροβάθμια νόηση, γνώση, συναίσθημα και βούληση. Ξέρομε (ή όχι) τι ξέρομε, τι νοιώθομε, τι θέλομε κι αυτό είναι το “γνώθι σαυτόν”· θέλομε (ή όχι) να μαθαίνουμε ή να χαιρόμαστε ή να θέλουμε· και νοιώθομε ευχάριστα ή δυσάρεστα από ό,τι μαθαίνομε, ότι θέλομε ή ό,τι μας ευχαριστεί ή μας δυσαρεστεί. Παράδοξο, ιδίως το τελευταίο. Αλλά σκεφθείτε την Κασσάνδρα που πρόβλεπε το ζοφερό μέλλον, κανένας δεν την πίστευε, ώσπου οι φρικτές προβλέψεις της έβγαιναν αληθινές, κι εκείνη υπέφερε γι΄ αυτό, αλλά συγχρόνως χαιρόταν που επαληθεύθηκε (εγώ τάλεγα!).

Ο διαρκής έλεγχος του συναισθήματος και της βούλησης από τη λογική, το γνώθι σαυτόν, είναι που προσφέρει την ψυχική αρμονία. Κι αν υπάρχει νοσηρή κατάσταση, νεύρωση, η μεταφορά του προβλήματος από το δυσ- ή α-προσπέλαστο φροϋδικό υποσυνείδητο στη συνείδηση, θεραπεύει. Όχι, η ίαση δεν συνεπάγεται αναγκαστικά την ευτυχία. Μπορεί να είναι εξαιρετικά οδυνηρή. Φέρνει όμως την ισορροπία, την αρμονία που είναι απαραίτητη για μια υγιή συμπεριφορά μας, στις σχέσεις μας με το περιβάλλον μας. Πόσο ευτυχισμένος έγινε ο Οιδίποδας όταν ανακάλυψε ότι η συμφορά στην πόλη του οφειλόταν στο ότι αυτός είχε παντρευτεί τη μάνα του; Κι όμως αυτή ήταν η μόνη δυνατή κάθαρση.

Ξαναγυρίζω στο κοινωνικό επίπεδο και στην πολιτική. Κάποιος πρωθυπουργός μας ρωτήθηκε από ισχυρό πρόσωπο στην Αμερική: Πού ΘΕΛΕΤΕ να κάνετε επενδύσεις; Και εκείνη τη στιγμή ξέχασε τα Αγγλικά του. Αναρωτηθείτε και σεις. Αν σας πέσει το λαχείο με τζακ ποτ, μεγάλα ποσά, τι θα τα κάνετε; Αμφιβάλλω αν έκανε κάποιος μια μελέτη για το ποια ήταν η ζωή εκείνων που κέρδισαν μεγάλα ποσά στο λαχείο ή στο καζίνο. Κι αυτό εξηγείται αρκετά εύκολα, αν συνειδητοποιήσουμε ότι το χρήμα είναι μόνον κάτι χρήσιμο, για να κάνουμε κάτι που όμως συχνά δεν ξέρομε τι είναι. Ποτέ δεν είναι αυτοσκοπός. Σε σχετική ερώτησή μου, κάποιος μου απάντησε: “Βεβαίως ξέρομε τι θέλομε: να δανειζόμαστε χωρίς να επιστρέφουμε τα δανεικά”. Μπορεί να έχει δίκιο, αλλά δεν μου απάντησε, τι θέλομε να τα κάνουμε τα δανεικά. Γνώθι σαυτόν.

Το γνώθι σαυτόν επιτυγχάνεται με σκληρό, συνεχή αγώνα. Γίνεται μέσα μας. Σκέφτομαι θα πει κουβεντιάζω από μέσα μου, με δίδαξε κάποτε ένα παιδάκι. Μεταξύ άλλων σημαίνει αναζητώ επίμονα τι πραγματικά θέλω. Μπορεί να θέλω πολλά, μεταξύ τους αντιτιθέμενα. Κάποια βρίσκονται σε αντίθεση με το “πρέπει” που είναι το “θέλω” της κοινωνίας, όπως το μεταφέρει μέσα μας η κοινωνική υπόσταση του Εγώ μας. Ή μπορεί να βρίσκονται σε αντίθεση με τη φυσική αδυναμία μας, όπως την μεταφέρει μέσα μας η αισθητή υπόσταση του Εγώ μας. Θα τα ζυγίσω όλα αυτά. Η επίτευξη ποιων “θέλω” θα μας φέρει την ευδαιμονία; Ακόμη και στη φυσική και κοινωνική αδυναμία μας, πάντα το γνωστικό μέρος της νόησής μας μπορεί να αναζητήσει αντιστάθμισμα, οπότε με μεγάλες θυσίες και μόχθους (π.χ. επιστημονική έρευνα) μπορώ να επιτύχω. Και τώρα ζυγίζω στο συναίσθημά μου το κόστος της θυσίας και τη χαρά της ικανοποίησης του “θέλω” μου. Κι αποφασίζω. Δεν υπάρχει επιτυχία χωρίς κόστος. Αυτό που προέχει πάντοτε είναι να έχουμε συνειδητοποιήσει τι θέλομε. Και μόνον τότε το επιδιώκομε με κάθε τρόπο. Πρώτα ξέρω τι θέλω να αγοράσω κι ύστερα ψάχνω να βρω τα λεφτά.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s